अनेक स्वरमा कलकत्ते काइँयो

केही भाइहरूले रिमिक्स गर्ने रहर देखाए र गाऊ न त भनेर दिइहालेँ । तर, त्यसले मौलिक पहिचान मेटाइदियो । उनीहरू रोयल्टीको कुरामा सचेत भइदिए तै मन बुझाउने मेलो हुने थियो ।-जयनन्द लामा लोकगायक/अभिनेता
सजना बराल

काठमाडौँ — लोकगायक एवं अभिनेता जयनन्द लामाका धेरै गीत रिमेक/रिमिक्स्ड गरिएका छन् । ‘डल्ली रेसम...’, ‘चुइँचुइँ चुइँकने जुत्ता...’, ‘आँखाको रमझम...’ लगायत उनका गीत नयाँ–नयाँ भर्सनमा आए । यीमध्ये सबैभन्दा बढी चल्यो, ‘कलकत्ते काइँयो...’ ।

चालीसको दशकमै लोकप्रिय यो गीत रिमिक्स्ड भएर आएपछि गायक रोज मोक्तान र र्‍यापर अविनाश घिसिङको पनि राम्रो प्रचार भयो । थुप्रै तामाङ सेलो गाएका भए पनि रोजलाई यही गीतले स्थापित गराइदियो ।


युट्युबमा अहिले ‘कलकत्ते काइँयो...’ का मूलत: चार वटा नमुना हेर्न/सुन्न सकिन्छ । एउटा त चालीसको सुरुआती दशकमै चर्चा पाएको जयनन्दको मूल गीत भइहाल्यो । त्यसपछि रोज/अविनाशको रिमिक्स भर्सन उपलब्ध छ भने अर्कोचाहिँ दृष्टिविहीन गायक वीरबहादुर विश्वकर्माले कुटुम्ब समूहसँग गाएको गीत हेर्न/सुन्न सकिन्छ । चौथोमा सशस्त्र प्रहरी बलका कलाकारले ‘कलकत्ते काइँयो...’ भाकामा दसैं–तिहार गीत गाएका छन् । यीबाहेक पनि कभर भर्सन र डान्स भिडियोमा ‘कलकत्ते काइँयो...’ थुप्रै प्रयोग भएको देखिन्छ ।

Yamaha


यो गीतका यत्तिका रूप किन बने ? जयनन्द यसको जवाफ दिँदैनन् । ‘यो सार्वजनिक सम्पत्ति हो’, उनले भने, ‘म स्रष्टा हुँ । श्रोताले मन पराउनुहोला भनेरै गीत लेखे/रचेको थिएँ । के कति कारणले मनपराउनुभयो, त्यो म जान्दिनँ ।’


उनलाई एउटै कुरामा घिटघिटो लागेको छ, त्यो के भने यसलाई रिमिक्स गर्न दिए । रिमिक्सले मौलिक पहिचान बिगारेको उनलाई आभास हुन्छ । ‘भाइहरूलाई गाऊ न त भनेर दिइहालेँ,’ उनले सुनाए, ‘तर, त्यसले मौलिक पहिचान मेटाइदिएको महसुस हुन्छ ।’


जयनन्दलाई युट्युबमा यसका नयाँ रूप देख्दा भने कहिलेकाहीँ रमाइलै लाग्छ । मान्छेले मनपराइदिएर नै यस्तो भइरहेको ठान्छन्, मन बुझाउँछन् । तर, रोयल्टीको कुरामा सचेत भइदिन भने उनले आग्रह गरे । मूल गीतमा जयनन्दसँगै डा. बलराम कार्की, बाबा बस्नेत र सरिता लामाको स्वर छ । शब्द र संगीत जयनन्दकै हो । यो गीत २०३८ मा रेकर्ड गरेर ४०/४१ सालतिर रिलिज गरिएको उनले बताए । त्यो जमानाको गीत अहिलेसम्म खोजी हुनुलाई उनले आफ्नो सिर्जनात्मक सफलता मानेका छन् ।


गीतको कथा
जयनन्दले २०२७ देखि लोकभाका गाउन थालेका थिए । त्यो बेला लोकगीत गाउनेलाई हेयको भावले हेरिने गरेको उनको सम्झना छ । उनकै साथी जनार्दन समले ‘वाग्मतीपारि खुर्सानी बारी, बार बार्नुपर्दैन...’ गीत आधुनिक लयमा गाएर राष्ट्रिय पदक जितेपछि जयनन्दलाई बडो झोँक चलेछ । आधुनिक र लोक विधामाथिको भेदभावलाई व्यंग्य गर्दै ‘कलकत्ते काइँयो...’ सिर्जना गरेको उनले बताए ।


जयनन्दले ‘पिरती मैले नलाको होइन, तकदिरमा रैनछ’ भन्ने हरफ व्यंग्यात्मक भएको भेद खोले । ‘हामी दुई समान भए पनि तिमीलाई पहिचान मिल्ने, मेरो चाहिँ पहिचानको कुरा तकदिरमै रहेनछ भन्ने आशय थियो,’ उनले भने, ‘जनार्दन समको गीतको उत्तरमा मैले यो गीत लेखेको थिएँ । तर, यसबारे कहिल्यै कसैलाई थाहा भएन । बरु, गीतलाई लिएर अरू–अरू अर्थ लगाइयो ।’ गीतको बेग्लै अर्थ लगाएकोमा उनलाई कुनै गुनासो भने छैन ।


गीत लेखिसकेपछि लामाले आफ्नै विद्यार्थीलाई गाउन लगाएछन् । त्यो बेला अहिलेकी साहित्यकार बाबा बस्नेत, गायिका (स्वर्गीय) सरिता लामा र गायक बलराम कार्की उनीसँग संगीत सिक्थे । जयनन्दले गीत सुनाउँदा आफूलाई मीठो लागेको बाबाले सम्झिइन् । ‘म भर्खर एसएलसी सकेर बसेकी थिएँ,’ उनले भनिन्, ‘जयनन्द लामा त्यो बेला खुब लोकप्रिय हुनुहुन्थ्यो । उहाँले गाउन आग्रह गर्दा म खुसीसाथ तयार भएँ ।’ त्यो बेला भर्खर स्थापना भएको म्युजिक नेपालको कालिकास्थानस्थित स्टुडियोमा यो गीत रेकर्ड गरेको बाबालाई याद छ ।


लोकगीतहरू सरल र सजिला हुन्छन् भन्ने सुने पनि आफूलाई त्यो खुब सकस परेको बाबाले बताइन् । ‘धेरै चोटि रिटेक गरेँ नि,’ उनी हाँसिन्, ‘स्वर तान्न नसकेर बिग्रेको बिग्य्रै हुन्थ्यो । लोक गीतमा सुर–ताल लगाउन धेरै कठिन हुन्छ ।’ रेकर्डिङताका गीत यतिविघ्न चर्चित होला भन्ने अनुमान नगरेको उनले बताइन् । पाण्डव सुनुवार, कुमार बस्नेत जस्ता लोकहस्तीसँग आफूहरू मिसिन आउँदा खासै केही होला भन्ने नठानेको उनले सुनाइन् ।


जयनन्दका अनुसार, गीतमा एक दर्जन बाजाको प्रयोग गरिएको थियो । नर्बु छिरिङ, शुभबहादुर सुनाम, गणेश परियार, श्याम परियार, मदन परियार, सीके रसाइली, न्हुच्छेबहादुर डंगोल, प्रेम राना औतारी, झलकमान गन्धर्व र अन्य दुई–चार जना युवा पर्कसनिस्टलाई पारिश्रमिक दिएको उनलाई हिजो झैं लाग्छ ।


‘गायक–गायिकालाई चाहिँ पैसा दिइनँ,’ उनले ठट्यौलो स्वरमा भने, ‘मेरै विद्यार्थी थिए, के दिनु †’ यी सबै आर्टिस्टको सामूहिक पहलले गीत बलियो बनेको हुनुपर्ने उनको अडकल छ ।

नयाँ रूप
तामाङ सेलो र शेर्पा संगीतको मिश्रण हो, ‘कलकत्ते काइँयो...’ । यसमा दुवै समुदायका लोकभाव समेटिएका छन् । अहिले चल्तीमा रहेको ‘फ्युजन ट्ेरन्ड’ लामाले तीस वर्षअघि नै प्रयोग गरेका थिए । जनजाति संस्कृतिबाट प्रभावित भाका र हिमाली विम्बमा सर्जकले प्रेमपरक शब्द बुनेका छन् । ‘हुन त यो परिवर्तनकारी गीत होइन,’ गायिका बाबाले भनिन्, ‘यसमा अर्काको मान्छेमाथि आँखा गाढिएको छ । पुरानो सोच हाबी छ । तर, फास्ट बिटको संगीतले यो ख्यालठट्टा हो भन्ने बुझाउँछ । प्रेमिल जोडीलाई विशेष मन पर्ने खालको गीत छ ।’


आफूहरूलाई गीतका शब्द र मौलिकपन मीठो लागेकाले यसलाई रिमिक्स्ड गरिएको गायक एवं र्‍यापर अविनाशले बताए । ‘शब्दहरू सरल छन्’, उनले भने, ‘मौलिक लय छ । गाउने/सुन्ने जोकोहीलाई आत्मीय महसुस हुन्छ ।’ रिमिक्स्ड गीतहरूको ट्रेन्ड रहेका बेला आफूहरू पनि ‘कलकत्ते काइँयो...’ सँग जोडिन पुगेको उनले बताए । यही गीतले आफू र रोज मोक्तानलाई श्रोतामाझ ‘नोटिस’ गराएको उनको अनुभव छ । ‘अहिलेसम्म जहाँ जाँदा पनि यो गीत नगाई हुन्नँ,’ उनले भने, ‘जनबिज्रोमा झुन्डिएको गीत हो यो ।’


कुटुम्ब समूहका रुबिनकुमार श्रेष्ठ पनि जयनन्द लामाको यो सिर्जनालाई लोकभाकाको उत्तम नमुना मान्छन् । आफूहरूले गायक वीरबहादुरसँग प्रस्तुति दिँदा निकै रमाइलो भएको उनले बताए । ‘उहाँले ट्युन मात्र लिनुभयो,’ रुबिनले भने, ‘आफ्नै शब्द राखेर कलकत्ते काइँयो गाउँदा छुट्टै मज्जा आयो ।’ सेलो बिट र मन समात्ने लयका कारण यो गीत सर्वदा प्रिय भइरहेको रुबिनको अनुमान छ ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र २६, २०७५ ०८:४६
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

खजानाको उत्खनन

जासुसी लेखनमा प्रचुर कल्पनाशीलता चाहिन्छ । भोलि हुन सक्ने अपराधका तौरतरिका आजै थाहा पाउन सक्नुपर्छ । तर्क, प्रमाण सबै उल्लेख गर्नुपर्छ । यसका लागि लेखक अध्ययनशील हुन आवश्यक छ ।
सजना बराल

काठमाडौँ — विश्वमा सबैभन्दा धेरै पढिने तर नेपालमा कसैले पहल नगरेको विधा रोजे दीर्घबाहुले । उनी नेपाली जासुसी उपन्यासका जनक हुन् भन्दा फरक नपर्ला । यसकै लागि आफ्नो नाम फेरे ।

जासुसी उपन्यासकार दीर्घबाहु नवीनतम कृतिसाथ ।

एक दर्जनभन्दा बढी उपन्यास निकाले । अनि एक्कासि लेख्न छोडे । अहिले झन्डै पाँच दशकपछि उनको कृति बजारमा आएको छ, उही जासुसी विधाकै ।

‘बज्रजोगिनीको खजाना’ कृतिमार्फत दीर्घबाहु पुन: आफ्ना पाठकमाझ उपस्थित छन्, ८७ वर्षको उमेरमा । उनी घरबाहिर निस्किँदैनन्, सभासमारोहमा भेटिने कुरै भएन । लेखनमा पनि जाँगर मरेको बताए । जासुसी उपन्यासका यी दीर्घबाहु पत्रकारितामा भने श्रीधर खनाल हुन् । तीन वर्षअघिसम्म उनी विभिन्न पत्रपत्रिकामा लेख्थे ।

‘८३ वर्षको हुँदासम्म बाइक कुदाएँ,’ उनले भने, ‘८४ पुगेपछि बाइक चलाउन सकिनँ, लेख्न पनि छोडेँ ।’

सिफलस्थित आफ्नै निवासमा गफिएका दीर्घबाहुको कुरा सुनेर उनकै छोरा एवं लेखक ब्रजेश खनाल छक्कै परे । ‘बाइक र लेखनको के सम्बन्ध ?’ उनले पितालाई सोधे । ‘सम्बन्ध छ नि,’ दीर्घबाहुले बोले, ‘बाइक हुँदा यताउति डुलिन्थ्यो । मान्छेसँग कन्टयाक्ट हुन्थ्यो ।

पत्रपत्रिकाहरूमा पारिश्रमिक बुझ्न गइन्थ्यो । अहिलेको नयाँ प्रविधि झर्को लाग्छ मलाई ।’
सांग्रिला बुक्सले प्रकाशन गरेको पछिल्लो कृति दीर्घबाहुले हालसालै लेखेका होइनन् । यो ४०–५० वर्षअघि लेखेको हुनुपर्ने उनको अनुमान छ ।

राम्रो प्रकाशक नपाएर पुस्तक थन्किएका थिए । ‘फटाह, ढाँट प्रकाशक धेरै छन्,’ उनले भने, ‘त्यो बेला लेखिएको भए पनि यो सधंैको सान्दर्भिक हुने खालको छ । बीस वर्षअघिको चोर पनि चोरै हो, अहिलेको चोर पनि चोरै हो ।’ उनका अनुसार जासुसी विधामा अपराध मुख्य विषय हुने गरेको छ ।

यस पालिको पुस्तकको विशेषता के छ भने, यसमा अपराधपछिको वर्णन छैन । लेखकले अपराध हुनुअगावै त्यसलाई रोक्न खोजेको बताए । यसमा तिलस्मी रहस्य बढी भएको उनको भनाइ छ ।

‘जासुसी लेखनमा प्रचुर कल्पनाशीलता चाहिन्छ,’ वरिष्ठ पत्रकार एवं लेखकले भने, ‘भोलि हुन सक्ने अपराधका तौरतरिका आजै थाहा पाउन सक्नुपर्छ । तर्क, प्रमाण सबै उल्लेख गर्नुपर्छ । यसका लागि लेखक अध्ययनशील हुन आवश्यक छ ।’

विसं २०२२ मा दीर्घबाहुले ‘शब्दभेदी लडाइँ’ मार्फत जासुसी उपन्यास लेख्न सुरु गरेका थिए । कसैले नगरेको काम गर्दा अझ रोचक होला भन्ने ठानेर यो विधा रोजेका थिए उनले । त्यसपछि उनले इन्सपेक्टर खरेल सिरिजमा ‘मुर्कट्टा लास’, ‘छ औंला मान्छे’, ‘पानको गुलाम’, ‘डाक्टर डेमन’ तथा डिटेक्टिभ कमलराज रुपाखेती सिरिजमा ‘मेजरको सर्प’, ‘बिखालु इच्छापत्र’, ‘बाह्र बजेको घण्टी’, ‘भेनसका हिप्पीहरू’ लगायतका जासुरी उपन्यास निकाले ।

उनका उपन्यास त्यो बेला निकै लोकप्रिय थिए । रत्न पुस्तक भण्डारले लगालग उनका कृति प्रकाशन गर्ने गथ्र्यो । केहीअघि मात्र भण्डारले आफूले छापेका मध्ये सर्वाधिक बिक्री भएका पुस्तकको सूचीमा दीर्घबाहुका कृति पनि उल्लेख गरेको थियो ।

‘यस्ता उपन्यासका पाठक प्रशस्त छन्,’ दीर्घबाहुले सुनाए, ‘तर, लेखक थपिन सकेनन् ।’ प्रकाशकहरूले यसको बजार र महत्त्व नबुझदा नयाँ लेखक जन्मन नसकेको भन्ने लाग्छ उनलाई । बेलायती लेखक सर आर्थर कोनान डोयलको ‘शरलक होम्स’ शृंखलाबाट प्रभावित भई आफू यस विधातर्फ लागेको दीर्घबाहुले बताए ।

उनी आफू मात्र यो क्षेत्रमा रम्न चाहेनन् । भोगेन्द्र बस्नेत, शरद निरौला लगायतलाई पनि क्राइम फिक्सन लेख्न उक्साउँथे । उनले थालेको विधामा बस्नेत र निरौलासँगै प्रेम कैदी, त्रिनाम, एसके दीन लगायत लेखकले पनि कलम चलाए ।

जासुसी लेखनमा सक्रिय भएपछि श्रीधर खनालले आफ्नो नाम फेर्न चाहे । अपहरण, लुटपाट, हत्याका विषयमा रहस्यमयी प्लट बुनिरहँदा उनलाई नाम फुर्‍यो— दीर्घबाहु । ‘कानुनको हात लामो हुन्छ,’ उनले भने, ‘चोरडाकाहरू जतिसुकै लुक्न खोजे पनि लामो हातले समाइहाल्छ । त्यही लामो हात सम्झिएर आफूलाई दीर्घबाहु भन्न थालेँ ।’

यो आफैंले राखेको नाम हो ? कान्तिपुरको प्रश्न सुनेपछि छेउमा बसेका छोरा ब्रजेश बोले, ‘उहाँले आफैं राख्नुभएको हो । म भएको भए ह्रस्वबाहु राखिदिन्थेँ ।’ माहोल हाँसोमय बन्यो ।

प्रकाशित : भाद्र २२, २०७५ ०९:१४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT