गहन विषय, फितलो प्रस्तुति 

सुनीता साखकर्मी

काठमाडौँ — नेपाली फिल्म उद्योगमा रेखा थापा अभिनयभन्दा पनि ग्ल्यामरकै कारण नै खबरमा छाइरहिन् । त्यसैले होला, उनी अहिले ब्याक टु ब्याक सामाजिक विषयवस्तुवरिपरि घुमेका फिल्म खेलिरहेकी छन् ।

‘मालिका’ फिल्मको एउटा दृश्यमा अभिनेत्रीहरू रेखा थापा र कमला वली ।

‘रामप्यारी’ मा टेम्पो ड्राइभर बनेर मजदुरहरूको आवाज उठाइन् भने ‘रुद्रप्रिया’ मा एसिड प्रहारमा परेकी महिलाको भूमिका निभाइन् । भर्खरै प्रदर्शनमा आएको ‘मालिका’ फिल्ममा यति बेला रेखा महिला हिंसा र बालविवाहमुक्त नेपाल निर्माणमा छोरीका लागि स्वर्णिम नेपाल अभियान चलाउँदै गरेको देखिइन् । बलियो विषयवस्तु उठान गर्न खोजे तापनि कथा प्रस्तुति शैली फितलो हुँदा फिल्म फिक्का लाग्छ ।

Yamaha

यस फिल्ममा महिला हिंसाका दुई स्वरुपहरू प्रस्तुत गरिएका छन् । मालिका (रेखा थापा) बालबालिकालाई पढाउँछिन् । लामो औंला भएको अन्धविश्वासको कारण उनको कैयौँ पटक विवाह टुटिसकेको छ । तर उनको सानो औलाको पर्वाह नगरी सानैदेखि मन पराउने एक साथीले नै उनीसित विवाहको प्रस्ताव राखेपछि उनले पनि नाइँ भन्दिनन् । तर यसपटक पनि रेखाको विवाह टुट्छ । उता जया (कमला वली) खोलामा नुहाउन गएका बेला बलात्कारको सिकार बन्छिन् । उनले यो कुरा घरमा भनेपछि गाउँमा कचहरी बस्छ । पढ्ने लेख्ने उमेरमा जयाको विवाह त्यही बलात्कारीसित तय हुन्छ । तर उनी विवाह तयार हुन्नन् । कथाले पश्चिम मूलकी जया र तराईकी मूलकी मालिकालाई काठमाडौंमा भेटाइदिन्छ ।

महिलाहरूमाथि हुने गरेका विभेद, बलात्कार, बालविवाह हिंसाहरू लुकेका छैनन् । महिलाको लागि सबैभन्दा सुरक्षित थलो घर हो, उसले आफ्नो परिवारबाट नै सबैभन्दा बढी माया, ममता, सुरक्षा र समर्थन पाउने गर्छ । तर महिलाहरूघरमै असुरक्षित हुन थालेको र महिलाले आफ्नो सुरक्षाको लागि बलियो हुनुपर्ने सन्देश फिल्ममा छ । दाइजो प्रथा, अन्धविश्वासको विरुद्ध लाग्नका लागि फिल्मले प्रेरित गरेको छ । मानिसले कसैलाई पनि एकैपटकमा विश्वास गरिहाल्नुहुन्न भन्ने सन्देश पनि दिन खोजेको छ ।

त्यसका लागि महिलाहरू मानसिकका साथै शारीरिक रूपमा पनि बलियो हुुनुपर्छ । फिल्मले उजागर गरेको अर्काे पक्ष हो, दाइजो प्रथा । अहिले पनि कतिपय समाजमा दाइजोकै निहुँमा छोरी बुहारीहरू जल्नेदेखि घर निकालामा पर्ने विडम्बना छ । पढेलेखेकै परिवार पनि दाइजोको पछाडि लागेको कटुसत्यलाई फिल्मले व्यंग्य गरेको छ । पश्चिम नेपालको सामाजिक, भौगोलिक वातावरणलाई देखाउनुका साथै त्यहाँको रैथाने भाषालाई फिल्मले महत्त्वका साथ प्रस्तुत गरेको छ । भाषिक विविधता फिल्मले उजागर गर्नु सकारात्मक पक्ष हो ।

फिल्मको कथा सलल बगेको छ । तर कथालाई कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्न निर्देशक चुकेकी छन् । फिल्मको कथा सबै पात्रहरूकै संवादको भरमा चल्नुले फिल्मलाई कमजोर बनाएको छ । एकै खालका कथा र एकै खालको संवादले दर्शकलाई मोनोटोनससमेत बनाउँछ । फिल्मको विषयवस्तु जति गहन छ, त्योअनुसार प्रस्तुति र कथा भन्ने शैली गहन रूपमा तयार छैन ।

एक्सन एडले २०१३ मा भारतका बलात्कार पीडितहरूमाथि गरेको सर्वेक्षण अनुसार बलात्कारमा परेका ४८ प्रतिशत पीडितहरूले कुर्ता सलवार, ४१ प्रतिशतले सारी वा बुर्का र १० प्रतिशतजतिले फ्रक, टिसर्ट, पाइन्ट लगाएका थिए । त्यति बेला एक्सन एडले बलात्कार मानिसको दिमागी रोग हो, यो पहिरनसित नजोडिएको निष्कर्ष दिएको थियो । तर फिल्मको एक दृश्यमा रेखा दुई युवतीहरूलाई टिसर्ट र हाफ पाइन्टको सट्टामा कुर्ता सुरुवाललगाउन अह्राउँछिन् ।

महिलाहरू पहिरनकै कारण हिंसामा पर्ने भान फिल्मले दिन खोजेको छ । महिला समानताको मुद्धा अघि सार्दै गर्दा पुरुषलाई विभेद गर्नुहुन्न । तर फिल्ममा देखाइएका प्राय पुरुष पात्र या त खराब छन्, या त हास्यको पात्रका रूपमा पुरुषलाई प्रयोग गरिएको छ । सकारात्मक भूमिकामा देखाइएका पुरुष पात्र प्राय: मौन छन् ।

महिलालाई पिट्ने वा हेप्ने पुरुषलाई झापड हानेको दृश्य फिल्ममा देखिन्छ भने महिलाले पुरुषलाई हेपेको दृश्यलाई हास्यात्मक बनाएर प्रस्तुत गरिनु सुहाउँदैन । फिल्मले गहन विषयवस्तु प्रस्तुत गर्न खोजे पनि प्रस्तुति शैलीले गर्दा त्यति राम्रो हुन सकेको छैन ।

प्रकाशित : कार्तिक २२, २०७५ ११:११
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

थारू समुदायमा माछा सबथोक

‘थारू समुदायको धर्म र संस्कृतिसँग माछा जोडिएको छ । जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कारमा थारू जातिको सम्बन्ध माछा सँग जोडिएको छ ।’
मोहन बुढाऐर

धनगढी — थारू पुर्खा र माछासँग सांस्कृतिक सम्बन्ध छ । थारू समुदायको सदाबहार भोजनभित्र त माछा पर्छ नै, यसबाहेक सांस्कृतिक उत्सवहरूमा माछा नभई हुन्न । अझ दसैंतिहारजस्ता पर्वहरूमा माछाको स्वाद पर्गेल्नेको भीड छुट्टै हुन्छ ।

केहीअघि सामूहिक माछा मार्ने मेलामा सहभागी भएका थारूहरू यति बेला माछाका अनेक परिकार रम्दै छन् ।

थारू बुद्धिजीवी गंगाराम चौधरीका अनुसार, थारू समुदाय माछाको सिकार एक्लैभन्दा पनि समूहमै गर्न बढी रुचाउँछन् । घरमा माछा मार्ने थरीथरीका जाल हुन्छन । ‘त्यस्तो घर बिरलै हुन्छ जहाँ माछा मार्ने जाल नहोस्,’ चौधरीले भने, ‘आफैंले बुन्ने भएकाले पनि थारूका घरमा जालको कमी हुँदैन ।’

उनका अनुसार तन्नेरीदेखि पाकासम्मले थरीथरी जाल हान्छन्, त्यसका लागि ठूलो खोला–नदी नभए पनि चल्छ । बर्खामा जमेको पानीमै किन नहोस, हूल बाँधेर ‘बठनिया’ हरू हातमा जाल र टाउकोमा ढडिया बोकेर निस्कन्छन् । थारू समुदायमा रहेको सामूहिकताको भावना पनि यसमा प्रतिबिम्वित हुने गंगारामको दाबी छ ।

‘थारूको माछा मार्ने तरिका आफ्नै मौलिक परम्परामा आधारित छ,’उनले भने, ‘रजगज्जा र महाजाल थारूको परम्परागत माछा मार्ने शैलीभित्र पर्छन् ।’

सामूहिक रूपमा राति माछा मार्न जानुलाई ‘रजगज्जा’ र दिउँसो जानुलाई ‘महाजाल’ भन्ने गरिन्छ । माछा समातेर राख्ने भाँडो ‘दिलिया’ । खोलाको मुहानै फर्काएर वा तालको एक छेउबाट माछा सोहोर्ने र सबै माछा एउटै जालमा फसाउने तरिकालाई पनि महाजाल भन्ने गरिएको छ ।

उनका अनुसार, माछा मार्ने जाल विभिन्न प्रकारका हुन्छन् । तीमध्ये हेल्का, सेउखा, टापी, बटाउ, पखै, महाजाल, घाघी, चेउधी, डोडिया, धरिया, बरेरवा, पहाउ, खोघिया, बन्सी, बन्सा, भुर्का, सुर्का, डिलिया, टुम्रा, झप्ता, गेदली, खोच, छराछ हुन् ।

माछा परिकार
विभिन्न परिकारमध्ये थारू समुदायको भान्सामा प्राय: माछाको तरकारी र चटनी पाक्छ । विशेष गरी मिझनी (दिउँसोको खाजा) मा सिद्रा (सुकेको माछा ) को तरकारी र चटनी खाने चलन छ ।

पाहुना आएको बेला पनि सिद्राकै स्वागत हुन्छ । कतिपय ठाउँमा रातो खुर्सानी र टिम्बुर हालेर कुटेको सिद्रा मदिरासँगै सितनका रूपमा पाहुनालाई दिने चलन पनि छ । एकपटक सिद्राको चटनी खाएमा त्यसको स्वाद सधैंभरि जिब्रोमा टाँसिएर रहन्छ ।

माछाको सांस्कृतिक महत्त्व
कैलालीको थापापुर मधौलीका रामदुलारी चौधरी दुलहाको भेषमा सजिएका थिए । जन्ती दुलहीको घर नजिक पुग्दै थियो । सगुन बोकेकाहरूको सोधिखोजी सुरु भयो । एक पाका थारूले सोधे, ‘पहुरा मछली बा कि नाई बा ?’ (सगुनमा माछा छ कि छैन ?)

सगुन बोकेकाहरूको जवाफले जन्तीमा सहभागी थारू भलमन्सा (अगुवा) सीताराम चौधरी झोक्किए । जन्ती केही बेर बाटामै रोकिए । सुगन लिन पुन: दुलाहाको घर गए । उनीहरूले माछाको सगुन ल्याएपछि मात्रै जन्ती अघि बढ्यो । यो दुई वर्षअघिको घटना हो । त्यसका साक्षी थिए, तिनै थारू बुद्धिजीवी गंगाराम । ‘यदि सगुनमा माछा नल्याएको भएमा दुलही पक्षले जरिवाना तिर्न पथ्र्यो,’ उनले भने ।

गएको दसैंमा रमाइलो माहोल थियो, थारू बस्तीमा । हेरुलाल डगौंरा पितृपूजा गर्ने तयारीमा बसेका थिए । ‘पितृलाई पित्तर दिन राखेको माछा अचानक कुकुरले लग्यो । त्यो थाँहा पाएपछि आपत पर्‍यो,’ हेरुलालले घटना सम्झिए, ‘तुरन्तै माछा खोज्न पठाए ।’ पश्चिम नेपालका थारू समुदायमा श्राद्ध अर्थात् पितृपूजा गर्दा माछा अनिवार्य रूपमा चढाउने चलन छ । यसलाई पित्तर दिनु भन्छन । ठूलो माछा नपाए सिध्राले भए पनि काम चलाउने गरिन्छ ।

‘थारू समुदायको धर्म र संस्कृतिसँग माछा जोडिएको छ,’ उनले भने, ‘जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कारमा थारू जातिको सम्बन्ध माछासँग जोडिएको छ ।’ त्यति मात्रै होइन्, थारू र माछाको जीवनशैली अद्भुतको छ ।

प्रकाशित : कार्तिक २२, २०७५ ११:०९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT