उहिलेको पनौती अहिलेको पनौती

‘पहिले पनौतीमा मन्दिर बढी घर कम थिए, ती घर पनि मन्दिर जस्तै देखिन्थे । बिस्तारै मन्दिर मासिँदै गए, घरहरू पनि परिवर्तन भए ।’
कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — कुनै बेला पनौती मन्दिरैमन्दिरको सहरका रूपमा परिचित थियो । यहाँका मन्दिर मात्रै नभई घरका छाना पनि मन्दिरका जस्तै देखिन्थे । यही सहरको मुटुमा रहेको इन्द्रेश्वर महादेवको मन्दिरवरिपरि टायलले छाएका घरहरू ससाना मन्दिरभन्दा कम थिएनन् ।

काठमाडौंको भृकुटीमण्डपस्थित नेपाल पर्यटन बोर्डमा जारी ‘पनौतीमा परिवर्तन’ शीर्षक प्रदर्शनीमा फोटोग्राफर प्रशान्त श्रेष्ठका तस्बिर । तस्बिर : सुनीता साखकर्मी/कान्तिपुर

चार दशकअघि घरहरूमा पनि प्यागोडा शैलीका छाना थिए । तर अहिले यहाँको दृश्य फेरिएको छ । टायल छोडेर कंक्रिटको सहरमा परिणत हुँदै गएको छ पनौती । यो सहरको यस्तो परिवर्तनलाई लामो समयदेखि क्यामेरामा कैद गर्दै आएका थिए, फोटोग्राफर प्रशान्त श्रेष्ठले । यति बेला ‘पनौतीमा परिवर्तन’ शीर्षक तस्बिर प्रदर्शनी भृकुटीमण्डपस्थित नेपाल पर्यटन बोर्डमा जारी छ, जहाँ चार दशकअघिको र अहिलेको पनौती हेर्न पाइन्छ ।

Citizen

‘पहिले पनौतीमा मन्दिर बढी घर कम थिए, तर ती घर पनि मन्दिर जस्तै देखिन्थे । बिस्तारै मन्दिर मासिँदै गए, घरहरू पनि परिवर्तन भए,’ प्रशान्तले भने, ‘अहिले यो कंक्रिटको सहरमा परिणत हुन गइरहेको छ । यही चिन्तालाई प्रदर्शनीमार्फत दर्साउन खोजेको छु ।’
उनका अनुसार नेपाल भाषामा पहिले पनौतीलाई ‘पलाँती’ भनिन्थ्यो । यसको अर्थ हुन्छ, पाइला टेक । मानिसले यहाँ एक पटक भए पनि पाइला टेक्नुपर्छ भन्ने मान्यता अहिले पनि बूढापाकामा छ । तर, समय त्यही रहेन । अहिले मानिसलाई नयाँ बस्तु, नयाँ संस्कृति मन पर्दै गएको छ । खानपिन, पहिरनमा पनि परिवर्तन आइरहेको छ । साथै घरको बनावटमै बदलाव देखिइरहेको छ ।

‘अहिले पुरानो शैलीप्रति बेवास्ता बढदो छ,’ प्रशान्तलाई लाग्छ, ‘तीव्र रूपमा सम्पदाहरू मासिने क्रम बढेको छ, जुन राम्रो हैन ।’ समयक्रमको परिवर्तनलाई रोक्न नसकिए पनि पुराना शैलीको घरलाई संरक्षण गर्नुपर्छ भन्ने उनको मान्यता छ । भित्र आधुनिकता अँगाले पनि बाहिर पुरानै शैली अपनाउन प्रोत्साहित गर्नुपर्ने उनले सुझाए ।

प्रदर्शनीमा उनले आफैले खिचेका नयाँ पनौतीका तस्बिर पनि छन् । फ्रान्सेली टोलीले खिचेका पचास वटा तस्बिर पनि हेर्न सकिन्छ । सन् १९७० को दशकमा फ्रान्सेली दूतावासको सहयोगमा जेरार्ड टोफिनसहित तीन जनाको टोली वास्तुकला अध्ययन गर्न नेपाल आएको थियो । टोलीले सन् १९७६ मा पनौती पुगेर त्यहाँका सम्पदाहरूमाथि अध्ययन थाल्यो, जुन १९८१ मा गएर टुंगिएको थियो । टोलीले त्यति बेला खिचेका तस्बिर समेटेर मोटो पुस्तक निकालेको थियो । तिनैलाई प्रशान्तले मागेर राखेका हुन् ।

पुरानो तस्बिरमा पनौतीको बीचमा दुईतले इन्द्रेश्वरको मन्दिर देखिन्छ । हाल यो मन्दिर तीन तलाको भएको छ । अन्य तस्बिरमा चोकमा धान सुकाइरहेको देख्न सकिन्छ । त्यस्तै कुसुले बाजा, जुगी बाजा बजाउँदै गरेका र जात्रा पर्व मनाउँदै गरेका तस्बिर पनि छन् । टायलले छाएका घर अहिले जस्ता वा ढलानले ढाकिएका छन् ।

काठमाडौंको भृकुटीमण्डपस्थित नेपाल पर्यटन बोर्डमा जारी ‘पनौतीमा परिवर्तन’ शीर्षक प्रदर्शनीमा फोटोग्राफर प्रशान्त श्रेष्ठका तस्बिर ।तस्बिर : सुनीता साखकर्मी/कान्तिपुर

‘पहिले नेवार शैलीका घरहरू एउटाको वाल अर्काेमा जोडदै बनाउने परम्परा थियो,’ प्रशान्तले सुनाए, ‘समान तलाका घरहरू बन्थे । हेर्दा उस्तै देखिन्थे । भक्तपुरबाट प्रोत्साहित भएर पनौतीमा नौवटा चोक पनि तयार भएका थिए । तर अहिले दूरीदूरीमा सिंगल घर बनाउने चलन आएको छ । मानिसले चोकै मिचेर घर ठडयाउन थालेका छन् । मान्छेको रूपअनुसारको घर बन्न थालेका छन् । रंगीबिरंगी घरका कारण सहरै फोहोर बनेको जस्तो लाग्छ ।’

प्रशान्तको घर पनि पुरानो पनौती बजारमै छ । उनले आफ्नो घरलाई अध्ययन केन्द्रमा परिणत गरेका छन् । प्रशान्तहरूकै सल्लाहमा केहीले आफ्ना घरलाई पुरानै शैलीमा ढालेका पनि छन्, तर ९० प्रतिशत घर आफूखुसी ठड्याइएका छन् ।

पनौतीमा २०५२ यता नाटकीय रूपमा परिवर्तन आएको प्रशान्तले बताए । उनका अनुसार २०५२ मा पनौती नगरपालिकाले सम्पदा संरक्षणका लागि पुरानो संरचना भत्काएर नयाँ बनाउन नदिने नीति ल्याएको थियो । तर २०५३ नसकिँदै पुराना घर भत्काउँदै रातारात नयाँ बनाउने, छाना फेर्ने काम भयो ।

‘अब घर बिग्रे पनि मर्मत गर्न नपाइने भयो भन्ने डरले मानिस आत्तिए । ऋण लिएर भए पनि घर बनाउन थाले । रातारात ज्यामी–कामदारहरू खोज्दै नयाँ घर बनाउन थाले,’ उनले भने, ‘म त्यति बेला फोटोग्राफीमा इन्टर्न गर्न काठमाडौंमा थिएँ । महिना महिनामा घर जाँदा झनझन परिवर्तन भइरहेको थियो । सपनाजस्तै भयो । दुई वर्षमा पनौतीको लायकु क्षेत्रमा मात्रै सयभन्दा बढी नयाँ घर बने ।’

२०४६ प्रजातन्त्रपछि बोल्न मात्रै नभई सम्पदा बनाउन पनि स्वतन्त्रता पाएको मानिसले ठानेको प्रशान्तलाई लाग्छ । ‘अब तपाईंले जे पनि गर्न सक्नुहुन्छ भन्ने सन्देश मासमा गयो । अनि स्वतन्त्रता अर्कै चिजमा प्रयोग गरियो,’ उनले भने । प्रदर्शनी बिहीबारसम्म चल्नेछ ।

प्रकाशित : पुस २४, २०७५ ०७:४७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

समन्वय गर्न नसक्दा सभामुखको रातो मुख

सम्पादकीय

काठमाडौँ — प्रधानमन्त्रीले सार्वजनिक महत्त्वका विषयमा एक घण्टा लिखित सम्बोधन गरेर रोस्ट्रमबाट ओर्लिएपछि प्रमुख प्रतिपक्षी सांसदहरूले हात उठाए । सभामुख कृष्णबहादुर महराले नेपाली कांग्रेस सांसदहरू उभिएका सिटमा माइक खोलिदिएनन्, किन उठ्नुभयो भनेर पनि सोधेनन् । उल्टै आज प्रश्नोत्तर छैन भनेर टार्न खोजे । 

माइक नखोलिए पनि प्रतिपक्षी सांसदहरूले चर्को आवाज गर्दै प्रश्न गर्न पाउनुपर्ने माग गरिरहे । प्रधानमन्त्रीको महत्त्वपूर्ण सम्बोधनपछि प्रतिपक्षलाई प्रश्न गर्न समय दिनु सभामुखको स्वाभाविक भूमिका हुने थियो । हड्बड गर्न थालेपछि उनले सचिवालयका कर्मचारीलाई के गरौँ भन्ने सोध्न थाले । सोध्न दिए हुन्छ भन्ने उपाय सुनेपछि पनि उनले मौका चुकाए । एकजनाको नाममात्र लिइदिए । प्रतिपक्षी सांसदहरू सबैले सोध्न पाउनुपर्छ भन्न थालेपछि रातो मुख लाउँदै प्रश्नोत्तर नै हटाइदिए ।

सभामुखको अनपेक्षित भूमिकाबाट आक्रोशित प्रतिपक्षी सांसदहरूले रोस्ट्रम घेरे । अन्तत: पन्ध्र मिनेटका लागि सदन स्थगित गर्नुपर्‍यो जुन खुल्न सकेन नै, प्रतिनिधिसभा बैठक तीन दिनपछि धकेलियो । यसबाट न प्रधानमन्त्रीलाई त्यति लामो सम्बोधन गरेकामा सन्तोष भयो, न प्रतिपक्षीहरूले जिज्ञासा शान्त गर्न पाए, न सभामुख स्वयंले सन्तोषको सास फेर्न सके ।

हिउँदे अधिवेशन भर्खर–भर्खर सुरु भएकै बेला तल्लो सदनमा यसरी हठात तापक्रम बढ्नु बेमोज हो । प्रतिनिधिसभा नियमावलीमा प्रधानमन्त्रीवा मन्त्रीहरूले सार्वजनिक महत्त्वका विषयमा बोलेपछि सांसदले प्रश्नगर्न पाउने र त्यसका लागि सभामुखले अनमुति दिनुपर्ने व्यवस्था छ । सभामुखको असावधानीवश प्रतिपक्षलाई प्रश्न गर्ने अधिकारबाट कुण्ठित गर्दा सदनकै मान रहेन ।

संसद्‌मा प्रधानमन्त्रीको प्रश्नोत्तर कार्यक्रम छुट्टै पनि हुन सक्ने भएकाले प्रतिपक्षले यसमै अत्तो नथापेको भए पनि हुन्थ्यो । सार्वजनिक महत्त्वका विषयमै पनि हरेकपल्ट बोल्नैपर्छ भन्ने छैन । सभामुख चिप्लिँदा सदनको प्रतिष्ठाका लागि कांग्रेसले संयम अपनाएको भए पनि भवितव्य परिहाल्ने केही थिएन । अर्कोपल्ट यस्तै व्यवहार नगर्नुहोला भनेर कार्य व्यवस्था समितिमा सम्झाउन सकिन्थ्यो । आफ्नो उपस्थिति जनाउन र प्रधानमन्त्रीलाई तत्काल जवाफदेही बनाउन चाहनु भने प्रतिपक्षको अपेक्षित भूमिकै हो ।

सभामुखको तयारी पुगेन । सावधानी पनि अपनाएनन् । पहिला कसैलाई सोध्न दिएनन् । चर्को माग भएपछि सीमित माननीयहरूलाई बोल्न दिन्छु भने । केही दिनअघि कांग्रेसका गगन थापालाई पूरा बोल्न पनि दिएनन् । व्यवस्थापन कमजोर भएको भनियो । यस्ता घटना घरिघरि भइरहँदा सभामुखको ओज घट्दै जान्छ । सभामुख व्यवस्थापकीय व्यवहारमा निपुण हुन सक्नुपर्छ ।

संसद् बैठक सञ्चालन हुनुअघि कार्यव्यवस्था परामर्श समितिको बैठक बसाल्ने गरे यस्ता दुर्घटनाबाट सदनलाई बचाउन सकिन्छ । सके पूर्ण बैठक, नभए लघु । लघुमा पनि सभामुख, दलका सचेतकहरू र सचिवालय प्रतिनिधि रहन्छन् । यसले कार्यसूची के राख्ने, के नराख्ने, को बोल्ने, को नबोल्ने पहिल्यै निश्चित हुन्छ । संसद्भित्र आउन सक्ने व्यवधान रोक्न सकिन्छ । आइतबार यस्तो बैठक नबस्नु नै समस्याको अवश्यम्भावी स्रोत थियो ।

यसबाट सभामुखले शिक्षा लिएको हुनुपर्छ । सांसदहरूले रोस्ट्रम घेरेपछि सदन सञ्चालन गरिरहनु हुँदैन, स्थगित गर्नुपर्छ । यसमा पनि उनी चुके । जबर्जस्ती सञ्चालन गर्न खोज्दा समस्या थप जटिल बन्छ । सभामुख पद दबाबले होइन, विवेकले, बलले होइन कानुनले चल्ने पद हो भन्ने बिर्सिइयो भने संसदीय पद्धतिमै प्रश्न उब्जन्छ । प्रतिपक्षले संसद्‌मा मुखर हुन पाएन भने आफू प्रकट हुने विकल्प खोज्न थाल्छ । त्यसले संसदीय विधिलाई नै क्षति पुर्‍याउँछ ।

सत्ता र प्रतिपक्षबीच जीवन्त र ज्वलन्त संवाद हुने थलोका रूपमा सदनलाई स्थापित गर्नैपर्छ । सांसदहरूले सवाल उठाउने र सरकारी पक्षले जवाफ फर्काउने पारदर्शी र जवाफदेही परिपाटी विकास गर्दै लैजान सके सदनको आस्था र राजनीतिक प्रणालीको आकर्षण पनि बढ्छ । संसद् सर्वोच्च संवादस्थल हो भन्ने पुष्टि गर्न सभामुखले पहल गर्नुपर्छ, यसमा सत्ता र प्रतिपक्षी नेताहरूले सहयोग पुर्‍याउनुपर्छ । सदनको मर्यादाबाट दुवै पक्षको सम्मान हुन्छ ।

प्रकाशित : पुस २४, २०७५ ०७:४०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्