रैथाने स्वरमा हाक्पारे

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — झुमा लिम्बूको सांगीतिक पहिचान भिन्न छ । उनी अनेक स्वरको खोजीमा लागिपरेकी छन् । नेपाली लोकजीवन र सांस्कृतिक मौलिकता बोकेको त्यस्ता रैथाने स्वरहरू खोज्दै पूर्वदेखि पश्चिम भौंतारिएकी उनको नेतृत्वमा नयाँ सांगीतिक अभियान सुरु भएको छ— रैथाने संगीत शृंखला ।

काठमाडौंको बत्तीसपुतलीस्थित शिल्पी थिएटरमा मंगलबार रैथाने संगीत शृंखलाअन्तर्गत हाक्पारे गायन प्रस्तुत गर्दै गायिकाहरू झुमा लिम्बू, मनु नेम्बाङ र दीपा सोनाम । साथमा सारंगीवादक धर्म गन्धर्वलगायत । 

राजधानीमा मंगलबार आयोजित शृंखलाको पहिलो संस्करणमा उनले लिम्बू समुदायमा प्रचलित लोकभाका हाक्पारे प्रस्तुत गरिन् ।

Citizen


वनमा हावाले हल्लाएका पातहरूको सुसेली अनि चराका चिरबिर । खोलामा बग्दै गरेको पानीको कलकल ध्वनि । यहीबीच सारंगी, बाँसुरी अनि कोरसलाई वरिपरि राखेर झुमाले आफ्नै मातृभाषामा हाक्पारे गाइरहँदा श्रोतादीर्घामा फरक जाति र भाषाका संगीतपारखीहरू थिए । भाषा नबुझे पनि दर्शकश्रोताले हाक्पारे आनन्दसित सुने र सांगीतिक मिठासको प्रशंसा गरे ।

रैथाने संगीत समूहले गरेको शृंखलामा झुमाले हाक्पारेलाई फयुजन गर्दै गाइन् । उनलाई गायिकाद्वय मनु नेम्बाङ र दीपा सोनामले कोरसमा साथ दिए भने परम्परा ब्यान्डका शम्भु बानियाँ, पारसमणि सुवेदी, बुद्ध लामा र धर्म गन्धर्वले वाद्यवादनबाट साथ दिए ।

झुमाका अनुसार, हाक्पारे गाउने शैली ठाउँअनुसार फरक–फरक छ । त्यस्तै फरकपन पनि प्रस्तुतिमा समेटिएको थियो । मनुले पाँचथरको हाक्पारे शैली प्रस्तुत गरिन् । गायक लोकमान वनेमले ताप्लेजुङको स्थानीय हाक्पारे प्रस्तुत गरे ।

सांगीतिक प्रस्तुतिपछि कार्यक्रममा मुन्धुमविद् एवं नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानका पूर्वकुलपति बैरागी काइँला र समाजशास्त्री चैतन्य सुब्बाले हाक्पारे गीतसम्बन्धी कार्यपत्रसमेत प्रस्तुत गरे । काइँलाका अनुसार, हाक्पारे पूर्वी नेपालको लिम्बू सुमदायमा प्रचलित गीति परम्परा हो ।

लिम्बूको लोक गीतसंगीतमा शैली र बाजाहरू धेरै नभए पनि जति छन् ती सबै गहकिला र गहिरा रहेको उनले सुनाए । खासमा गाउँमा हाक्पारे गाउँदा बाजागाजासित गाउने चलन नरहेको उल्लेख गर्दै उनले भने, ‘यो अरूलाई सुनाउन गाउने गीत हैन । आफ्नै मनको बह आफूसँगैका साथी र जनसमुदायलाई सुनाउन गाउने हो । टिकट काटेर स्टेजमा गाउनेजस्तो हैन यो हाक्पारे ।’

लिम्बूका देवतालाई सिन्दुर, फलफूल नभई रातभरि गीत मात्रै गाएर खुसी पार्नुपर्ने जनविश्वास रहेको बताउँदै बैरागीले थपे, ‘तर हाक्पारेमा मानिसका विरह व्यथा सुनिन्छ । लिम्बू जातिको जीवन र जगत् हेर्ने दृष्टिकोण फरक छ भन्ने पनि गीतले पुष्टि गर्छ । मुन्धुमसित सम्बन्धित भएकाले खुसीमा गाएको गीतमा पनि विरह र व्यथाको रंग र चिमोटयाइ मिसिएको हुन सक्छ ।’

अहिलेको समय जति ‘ग्लोबलाइज्ड’ हुन थाल्यो, त्यति नै मानिसले ‘लोकजाइजेसन’ को कुरा गर्न थालेको बैरागीले बताए । उनका अनुसार रैथाने संगीतले जातिको जीवनशैली, परम्परा, रीतिथितिको एउटा प्रतिविम्बित गर्छ । यसको सट्टा अरू मनोरञ्जनका साधन त उपलब्ध हुन सक्छन्, तर रैथानेपनचाहिँ पाउन मुस्किल हुन्छ ।

कुनै समय परम्पराविरुद्ध कविता लेखेको सम्झिँदै उनले भने, ‘जतिसुकै क्रान्तिको कुरा गरे पनि हाम्रो परम्पराभित्र हामी सम्मिलित भएनौं भने र त्यसलाई नयाँपन दिन सकेनौं भने हामी बिलाउँछौँ । त्यसैले हाम्रो परम्पराको राम्रो गुण समेटेर जीवन जिउनुपर्छ ।’

समाजशास्त्री सुब्बाका अनुसार, हाक्पारे गीत मात्रै नभई ज्ञान प्रसार र सञ्चारको माध्यम हो । यसले ठट्टा, रमाइलो, व्यंग्य, प्रेम, सुख, दु:ख, धर्म, पाप, देवीदेवतालगायत ऐतिहासिक, सामाजिक, आध्यात्मिक, दार्शनिक विषयवस्तुको निरुपण गर्छ । ‘यो मनोरञ्जनको साधन त हो नै, यसबाहेक ज्ञान उत्पादन र प्रसारको माध्यम पनि हो,’ उनले भने, ‘अन्तर्पुस्ता ज्ञान हस्तान्तरणका लागि हाक्पारे प्रभावकारी माध्यम हो ।’

अनेक कारणले यो परम्परा क्षयीकरण हुँदै आएकाले सुदूर लिम्बूवान् क्षेत्रमा ज्ञान र मनोरञ्जनको लागि रोचक, मार्मिक विधि र प्रक्रियाको रुपमा चल्दै आएको यो गीतको संरक्षण गर्नु जरुरी रहेको उनले सुनाए ।

लोकलय संरक्षण र प्रवद्र्धनका लागि रैथाने संगीत समूह नै बनाएर अघि बढेको झुमाले बताइन् । हाक्पारेबाट थालिएको शृंखलामा बिस्तारै अन्य समुदायको लोकलय पनि प्रस्तुत गर्दै जाने उनले जनाइन् ।

प्रकाशित : पुस २५, २०७५ ०९:०३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

‘बिहे गरेको हिजोजस्तो लाग्छ’

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — ऐश्वर्या राय र अभिषेक बच्चन यसै वर्ष विवाहको १२ औं वार्षिकोत्सव मनाउने तरखरमा छन् । ऐश्वर्यालाई भने अझै हिजै मात्र विवाह गरेजस्तो लाग्छ रे !

एउट भारतीय म्यागजिनसँग उनले भनेकी छन्, ‘बिहे गरेको साँच्चै हिजोजस्तै लाग्छ । अझ रमाइलो त के भने, सबैले यस्तै सोच्ने रहेछन् । तर वास्तविकता, हाम्रो बिहेको यो अप्रिलमा १२ वर्ष पुग्दै छ र राम्रै चलिरहेको छ । यो महत्त्वपूर्ण संकेत हो । यत्तिका समय कसरी बित्यो, मैलाई थाहा छैन ।’

यसबीच बेलाबेला पति–पत्नी बहस चर्केको पनि उनले खुलाइन् । ‘झगडा गर्नु र बहस गर्नुबीच निकै मसिनो धर्को हुन्छ । हामी दुईले यसको मर्म पहिल्याएका छौं,’ उनले भनेकी छन्, ‘हामी खुब चर्को बहस गर्छौं । म यसलाई सौम्य किसिमले आत्मसात् गर्ने गर्छु । हामी प्राय: वादविवाद गरिरहेका हुन्छौं ।’ उनले झगडा भने नहुनेतर्फ संकेत पनि गरिन् ।

ऐशले अभिषेकको मन नपर्ने बानीबारे सीधा जवाफ दिन भने चाहिनन् । तैपनि यति भनिन्, ‘बाह्र वर्ष भइसक्यो । मलाई थाहा छैन, अझ साथीका रूपमा त्यो भन्दा कति अघिदेखि
जान्दथ्यौं । एकअर्कालाई धेरै लामो समयदेखि चिन्थ्यौं । हामी सधैं छलफल र कुराकानी गरिरहेका हुन्थ्यौं । जे होस्, हामीबीच इन्द्रेणी सम्बन्ध रहँदै आएको छ ।’

४५ वर्षीया नायिकाले विवाहका लागि पहिलो प्रस्ताव अभिषेकले न्युयोर्कमा छँदा गरेको पनि कुराकानीका क्रममा खुलाइन् । दुवै अभिनीत फिल्म ‘गुरु’ को टोरन्टो प्रिमियरका बेला अभिषेकले प्रस्ताव राखेका थिए । तर दुवैको सम्बन्ध भने त्यसको आठ महिनापछि मात्रै सन् २००७ मा इन्गेजमेन्ट भएपछि मात्रै सार्वजनिक भएको थियो र तीन महिनापछि नै विवाह गरेका थिए । यति बेला उनीहरूकी छोरी नै सात वर्षकी भइसकेकी छन् ।

अभिषेक र ऐश पहिलो पटक ‘ढाई अक्षर प्रेम के’ मा सँगै काम गरेका थिए, जसमा ऐशका तत्कालीन प्रेमी सलमान खानले समेत केमियो गरेका थिए । ‘कुछ ना कहो’ मा पनि सँगै देखिएको उक्त जोडी २००६ मा रिलिज भएको ‘धुम २’ को सुटिङदेखि प्रेममा थियो । ऐश–अभिषेकको विवाहित जोडीलाई मिडियाले सुपर कपलका रूपमा व्याख्या गर्छन् । २००९ मा उक्त जोडी द ओप्रा विन्फ्रे सोमा देखिँदा हलिउडका ब्राड पिट र एन्जेलिना जोलीको जोडीभन्दा चर्चित मानिएको थियो ।
एजेन्सी

प्रकाशित : पुस २५, २०७५ ०९:०१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्