कलामा प्रविधि र परम्परा

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — सूचना प्रविधिको द्रूतगतिमा विकाससँगै विश्वले कोल्टे फेरेको छ । नेपाल यसबाट अछुतो रहने कुरै भएन । नयाँनयाँ प्रविधि आगमनले व्यक्तिको जीवनयापनमै आमूल परिवर्तन ल्याइदिएको छ ।

तर विकाससँगसँगै विनाश पनि डोरिएर आउने ठान्छन्, कलाकार मन गुरुङ । त्यसैले त उनी यतिबेला प्रविधि विकासले प्राचीन जीवन शैलीमा के कति बदलाव ल्याएको छ, पहिचान र संस्कृति कतातिर ढल्किरहेका छन् ? पुरानो पुस्तामा नयाँ संस्कृतिले कति छोएको छ ? वा नयाँ पुस्तामा पुराना संस्कृतिको प्रभाव अझै बाँकी छ/छैन ? गुरुङले यस्तै जिज्ञासाको हल खोज्ने प्रयास गरेका छन्, आफ्नोएकल कला प्रदर्शनी ‘लस्ट इनट्रान्जेसन’ मार्फत ।

सिद्धार्थ आर्ट ग्यालरीमा बिहीबारबाट जारी प्रदर्शनीमा राखिएका पेन्टिङहरू विश्वव्यापीकरणले नेपाली समकालीन समाजमा पारेको प्रभावलाई चित्रण गर्न काफी छन् । प्रदर्शनमा राखिएका उनका २३ वटा चित्रकला, पेन्टिङमा पुरानो पुस्ता र उनीहरूले समयअनुसार समायोजन गर्दै आएका प्रत्येक पक्षहरू झल्काइएका छन् । खाली खुट्टा शिरमा पछ्यौरी राखेर उभिएका तीन वृद्धा, सँगैको पेन्टिङमा पृष्ठभूमिमा ढ्यांग्रोसहित परम्परागत भेषभूषामा देखिएकी महिलाले नेपाली पुरानो मौलिक परम्पराको प्रतिबिम्वित गरेको छ ।

अर्कोतिर, ठेकीहरू पृष्ठभूमिमा राखी चप्पल लगाएर उभिएकी महिलाको पेन्टिङले परम्परागत सामानहरू र मानिसको जीवनशैलीमा आएको परिवर्तनलाई इंगित गरेको छ । शिरमा पछ्यौरी ओढेकी महिलाको घाँटीमा क्रस अंकित लकेट लगाइएको अर्को पेन्टिङमार्फत नेपाली समाजमा रहनसहन मात्र नभई धर्ममा समेत परिवर्तन र परिमार्जन हुँदै गएको पक्षलाई देखाउन खोजेको गुरुङले बताए ।

‘पुरानो पुस्ताले समयको विकासक्रमअनुसार आफूलाई नयाँ कुरामा समायोजित गर्न खोजे पनि पुरानो शैली पूर्ण रूपले त्याग्न सकेका छैनन्’ कलाकार गुरुङले कान्तिपुरसँग भने, ‘पुरानो र नयाँ परम्पराको मझधारमा पुरानो पुस्ता रुमल्लिरहेका छन् । यही पक्ष मैले कलामा प्रस्तुत गर्ने कोसिस गरेको छु ।’

उनले आफ्नै जन्मथलो गोरखाको खोरला गाउँ पनि दस वर्षअघिको जस्तो नरहेको जिकिर गर्दै थप्छन्, ‘आँगनमा गाउने रोदी भाका सुनिन छोडिसक्यो । गाउँघरमा लगाउने गुरुङ भेषभूषाका लुङ्गी र पटुकी, घलेक अचेल लगाउनै छोडिएको छ । हामीले मात्र होइन, गाउँमा विदेशीहरू आउजाउ भएपछि हाम्रा बाहरूले पनि दौरासुरुवालको सट्टा पाइन्ट, सर्ट र टिसर्ट लगाउन थाल्नुभएको छ । कहिल्यै चप्पल नलगाउने हाम्रा आमाहरूको खुट्टामा थरिथरिका चप्पल छन् ।’ यसरी पुरानो पुस्तामा आएको परिवर्तन र उनीहरूले स्विकारेको परिवर्तित संस्कृतिका कुराहरू नै आफ्नो पेन्टिङको मूल विषय रहेको कलाकार गुरुङ बताउँछन् ।

क्यानभासमा विभिन्न आकार प्रकार ठेकीहरू र अहिले प्रयोगमा ल्याइने प्लास्टिकका बट्टाहरू, पानीका बोक्तलहरू त्रमशः राखिएका छन् । यसको भावार्थबारे गुरुङ भन्छन्, ‘पहिले पहिले दुध, दहीका लागि माटो र काठका ठेकीहरू प्रयोग गरिन्थ्यो । अहिले मानिसहरू बजार झर्न थालेपछि ठेकीको विकल्पका रुपमा प्लास्टिकका सामानहरू प्रयोग गर्छन् ।

जुन सजिलै उपलब्ध हुनुका साथै चलाउन पनि सहज हुन्छन् ।’ गुरुङका अनुसार नयाँ पुस्ताले बाह्य संस्कारबाट भित्रिएका हरेक कुराहरू अवलम्बन गरिरहेका छन् ।

–सुशीला तामाङ

प्रकाशित : वैशाख ३१, २०७६ ०८:२५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पुरानो कार्पेटमा ‘न्युड आर्ट’

विपिन श्रीस

काठमाडौँ — प्रयोग गर्दागर्दै पुरानिएको कार्पेट तपाईं के गर्नुहुन्छ ? सजाउनुहुन्छ कि फ्याँक्नुहुन्छ ? यस्तै अवस्था न्युड आर्टिस्ट कपिलमणि दीक्षितलाई आइलाग्यो भने के गर्लान् ? यति बेला दीक्षितले यसको जवाफ लिएर आएका छन्, फरक शैलीको काममार्फत् ।

कवाडीमा पनि नबिक्ने पुरानो कार्पेटलाई दीक्षितले भने रंग भरेर लाखौं मूल्यको कलामा परिणत गरिदिएका छन् । ‘अब्जेक्ट इन फोकस’ सिरिजअन्तर्गत राखिएको ‘न्युड कार्पेट’ नामक एक्लो पेन्टिङको मूल्य १० लाख रुपैयाँ तोकेका छन् । किन्न वा हेर्न
चाहने कलापारखीका लागि दीक्षितले उक्त पेन्टिङ राजधानीको बौद्धस्थित तारागाउँ म्युजियममा प्रदर्शनीका लागि राखेका छन् । पेन्टिङमा दीक्षितले महिलाको ‘ब्याक साइड’ देखाएका छन् ।

कार्पेटमा पेन्टिङ गर्ने सोचाइ कसरी आयो त ? दीक्षित भन्छन्, ‘पुरानो भइसकेको कार्पेटलाई के गर्ने भन्ने सोचिरहेको बेला त्यसमै भएका बुट्टा देखेपछि पेन्टिङ गर्ने सोच आयो ।’ उनले पुरानो वस्तुको पुनः प्रयोग गर्दै वातावरण प्रदूषण केही भए पनि घटाउन सन्देश प्रवाह गर्न पनि यस पेन्टिङ बनाएको बताए । पेन्टिङ प्रयोगको हिसाबले नयाँ र चुनौतीपूर्ण भए पनि बनाइसकेपछि सन्तुष्टि मिलेको उनले सुनाए ।

चित्रमा महिला आकृति उतार्नुको कारण पनि दीक्षितले खुलाए । भने, ‘मैले ‘मस्कुलिन’ र ‘फेमिनाइन’ दुवै पेन्टिङ गर्छु तर कार्पेट हेर्नेबित्तिकै मेरो दिमागमा ‘फेमिनाइन’ भाव आयो ।’ कार्पेट उद्योगमा महिलाको शोषण हुने सुनेकाले उनीहरूको अवस्था प्रतिविम्बित गर्न ‘ब्याक साइड’ देखाएको उनको भनाइ छ ।

‘यद्यपि मैले सुनेको सत्य नहुन पनि सक्छ । यसलाई कलाकै रूपमा मात्र बुझ्दा पनि फरक पर्दैन,’ दीक्षितले भने । कलाकार दीक्षित भने हरेक चित्रमार्फत सन्देश नै दिनुपर्छ भन्ने ठान्दैनन् । ‘हरेक कलाकारले सन्देश दिन काम गर्छन् भन्ने हुँदैन । मैले चित्र बनाउँदा आनन्द प्राप्त गर्छु, ऊर्जाप्राप्त गर्छु,’ उनी भन्छन्, ‘कला आफैंमा अभिव्यक्ति हो ।’

तारागाउँ म्युजियम पुगेकी चित्रकार विधाता केसीले विषयवस्तुको हिसाबले ‘न्युड पेन्टिङ’ को निरन्तरता भए पनि प्रयोगको हिसाबले नयाँ भएको प्रतिक्रिया दिइन् । ‘पेपर र क्यानभासमा त पेन्टिङ गर्दै आइएको छ तर दीक्षितले कार्पेटमा पेन्टिङ गर्नुभएको छ । ‘डेड अब्जेक्ट’ कार्पेटलाई ‘लाइफ’ दिनुभएको छ,’ केसीले यो आफैंमा नयाँ प्रयोग भएको बताइन् ।

चित्र नियाल्दै गरेका समीरमणि दीक्षितले कार्पेट आफैंमा पेन्टिङ भएको बताउँदै कार्पेटमाथि पनि पेन्टिङ गर्न सकिन्छ भन्ने आफूले कहिल्यै नसोचेको बताए । भने ‘मैले उहाँका यसअघिका काम पनि हेरेको छु । पहिले स–साना पाँच सय न्युड पेन्टिङको प्रदर्शन गर्नुभएको थियो । यो त एउटै पाँच सय पेन्टिङ जति छ ।’

म्युजियमका निर्देशक रोशन मिश्रले एउटा मात्र ‘अब्जेक्ट’ को प्रदर्शनीले दर्शक र कलाकारलाई एउटै कलालाई धेरै तरिकाले बुझ्न सहज हुने बताए । उनले एउटै वस्तुमा केन्द्रित भई गहिरिएर समकालीन कला हेर्न, बुझ्न र सोच्न सकिने बताए ।

‘वान आर्टिस्ट, वान अब्जेक्ट एन्ड वान बिग आइडिया’ भन्ने सोचसहित सुरु भएको ‘अब्जेक्ट इन फोकस’ को पहिलो शृंखलामा चित्रकार मनीषलाल श्रेष्ठको इन्स्टलेसन आर्ट राखिएको थियो । यो सोच कन्टेम्पोररी आर्ट नेपालका लागि नयाँ र प्रभावकारी भएको श्रेष्ठले बताए ।

प्रकाशित : वैशाख ३१, २०७६ ०८:२४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्