रोपाइँ छाडेर जात्रा 

प्रशान्त माली

(ललितपुर) — यतिबेला उपत्यकाका किसानलाई रोपाइँको चटारो छ । रोपाहार, बाउसे, हली, ब्याडदेखि आवश्यक सबै तयारी भइसकेको भए पनि आइतबार उपत्यकाका कुनै पनि खेतमा रोपाइँ भएन । बरु किसान वर्षभरि जमिनमा उब्जेका खाद्यवस्तु लिएर मन्स्येन्द्रनाथलाई चढाउन भोटो जात्रामा पुगे ।

यस दिन जमिनमा घाउ बनाउन नहुने मान्यता रहेकाले त्यसैअनुरूप उपत्यकाका तीनै जिल्लाका स्थानीय किसान जावलाखेलस्थित मत्स्येन्द्रनाथको भोटो जात्रामा सहभागी भएका हुन् । जात्रामा नागलोकबाट प्राप्त मणि, माणिक्य आदि बहुमूल्य वस्तु जडित प्राचीन भोटो देखाउँदै गर्दा किसानहरू अन्न चढाउँदै थिए ।

‘यो जात्राका बेला रोपाइँ मात्र नभई ताम्रकला, मूर्तिकला, प्रस्तरकला, चित्रकलालगायत हस्तकलाको काम गर्न पनि नहुने मान्याता छ,’ जात्रामा भेटिएका कीर्तिपुरका श्यामबहादुर प्रधानले भने, ‘मत्स्येन्द्रनाथको कदरस्वरूप यस्तो नियम बनाइएको हुन सक्छ ।’ यस पटकको भोटो जात्राको सुरुवात गुठी संस्थान ललितपुर शाखा कार्यालय प्रमुख शैलेन्द्र पौडेलले पचिम्हिचाः (कपडाको थैली) मा सिल तोडेर गरेका थिए । उनले मत्स्येन्द्रनाथ र त्यसपछि राष्ट्रका विशिष्ट व्यक्तिहरूलाई भोटो देखाए । त्यसपछि रथको विमानमा चढेर दाहिनेबाट क्रमशः तीन पटक घुम्दै भोटो देखाइएको थियो । यसरी देखाउनुमा आफ्नै सांस्कृतिक अर्थ रहेका मत्स्येन्द्रनाथका ज्योतिष कीर्तिमदन जोशीको मत छ । ‘सुरुमा देव, मनुष्य र नागलोकलाई लक्षित गरेर देखाउनुपर्ने चलन छ,’ उनले भने, ‘दोस्रो पटक कान्तिपुर, ललितपुर, भक्तपुर र टौदहलाई र तेस्रो पटक निर्वाण भएका गुरु बन्धुदत्त, राजा नरेन्द्रदेव, भरिया रथचक्र, कर्कोटक नागराजा, वैद्य किसान, भूतगणसहित यक्ष लोकका सबैलाई लक्षित गरेर देखाइन्छ ।’

भोटो कसको हो ?
भोटो देखाउँदा इन्द्रबाजा बजाइन्छ । बाजा सुनेपछि स्वर्गका राजा इन्द्र स्वयं जात्रामा उपस्थित हुन्छन् भन्ने जनविश्वास छ । किंवदन्तीअनुसार भोटो कर्कोटक नागराजाको हो । जति उपचार गरे पनि उनकी श्रीमतीको आँखाको रोग निको हुँदैन । नागराजा आफ्नी श्रीमतीको उपचार गराउन ब्राह्मण भेषमा वैद्य खोज्दै हिँड्न थाले । ‘वैद्य खोज्दै जाने क्रममा ख्वपः (भक्तपुर) का एक जना किसानसँग भेट भएछ,’ ज्योतिष जोशीले भने, ‘नागराजाले ती किसानलाई आँखाको उपचार गर्ने वैद्य ठानेछन् र आफ्नी श्रीमतीको उपचार गरिदिन अनुरोध गरेछन् ।’ कथाअनुसार आफू वैद्य नभए पनि ब्राह्मणको आग्रहअनुरूप किसान तयार भए । उनी ब्राह्मणको पछिपछि लागे । काठमाडौंको टौदहको किनारमा पुगेपछि ब्राह्मणले आफ्नो सक्कली नागको रूप धारणा गरे र दहभित्रको दरबारमा किसानलाई लिएर गए ।

दरबारभित्र देवताका रूपमा विराजमान नागराज र रानीलाई देखेपछि आफू वैद्य नभएकामा किसान डराए । उनले गुरु भैषज्य तथागतलाई सम्झिँदै दायाँ कानको पछाडिको मैलो पानीमा मिसाई नागरानीका आँखामा हालिदिए । ‘संयोगले रोग निको भएछ,’ जोशीले कथा सुनाए, ‘यसपछि नागराजा खुसी भएर पारिश्रमिकस्वरूप आफूले लगाएको रत्नमय भोटो किसानलाई दिएछन् र जलमार्गबाट जमिनमा ल्याई बिदा गरेछन् ।’

एकदिन किसानले उक्त भोटो खेतमा फुकालेर काम गरिरहेका बेला भूतले चोरेर लगे अनि त्यही भोटो लगाएर मानिसको भेषमा जावलाखेलमा मत्स्येन्द्रनाथको जात्रा हेर्न आए । त्यही बेला भोटोका मालिक किसानसँग नक्कली भेषधारी भूतको जम्काभेट हुन्छ । ‘तेरो र मेरो’ विवाद चल्छ । जात्रा हेर्न मान्छेका रूपमा आएका ककोर्टक नागराजा पनि त्यहीँ आइपुग्छन् । ‘विवाद बढदै गएपछि तीनै जनाको सहमतिमा उक्त भोटो करुणामयलाई चढाएछन्,’ जोशीले भने, ‘यो सुनेर ललितपुरका तत्कालीन राजा वरदेव पनि त्यहाँ आइपुग्छन् । त्यसपछि मनुष्यरूपी कर्कोटक नागराजाले त्यहाँ उपस्थित राजाप्रजा सबैका सामु नागलोकबाट ल्याइएको सुवर्णमय हिरामोती जडित भोटो हरेक वर्ष जात्राका दिन राजाको सवारी भएपछि देखाउनु भन्दै आग्रह गरे अनि जात्राको चलन बस्यो ।’

त्यही समयदेखि राष्ट्रप्रमुख जात्रामा सवारी हुने चलन बसेको विश्वास गरिन्छ । आइतबार राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारी, उपराष्ट्रपति नन्दबहादुर पुन, गृहमन्त्री रामबहादुर थापालगायत विशिष्ट व्यक्ति समारोहमा उपस्थित थिए । गुठी संस्थान ललितपुर शाखा प्रमुख पौडेलले वर्षौंसम्म थैलीमा राख्दा पनि नकुच्चिएको प्राचीन मखमलको कपडाबाट निर्मित भोटोमा हिरामोती जडित भएको बताए । ‘छुँदा एकदम नरमखालको छ,’ उनले भने । जात्रा अवलोकन गराउन ललितपुरकी जीवित देवी कुमारीलाई जावलाखेलस्थित पाटीमा ल्याएर राखिएको थियो । ललितपुरका १७ औं शताब्दीका राजा सिद्धिनरसिंह मल्लको ऐतिहासिक खड्गलाई पनि राजकीय सम्मानसाथ समारोहस्थलमा ल्याउने गरिन्छ ।

भोटो देखाइसकेपछि मत्स्येन्द्रनाथलाई रथबाट ओराली बाजागाजासाथ बुङगमतीस्थित मन्दिरमा र मत्स्येन्द्रनाथका बुबा मानिने मीननाथलाई रथमै राखेर चक्रबहिलमा पुर्‍याइयो ।

प्रकाशित : जेष्ठ २७, २०७६ ०८:०४
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

हुरीपछि रूखमुनि भोकभोकै

अर्जुन शाह, निर्मला खडायत

(धनगढी) — धनगढी–१ शान्तिनगरका नरबहादुर कामीको परिवार ३ दिनदेखि रूखमुनि ओत लागेर बिताइरहेको छ । हुरीले उनीहरूको घरै उडायो । खाद्यान्न र लत्ताकपडासमेत जोगिएन । रिक्सा चलाएर गुजारा चलाउँथे । बिजुली नहुँदा चार्ज गर्न नपाएर त्यो पनि थन्किएको छ । ४ छोराछोरीसहित ६ जनाको परिवारसँग छाक टार्ने जुक्ति छैन । 

राहतको आस गर्दै आइतबार उनी धनगढी नगरपालिकाको कार्यालय पुगे । मेयरले २ हजार रुपैयाँ थमाएर फर्काइएपछि झन् निराश छन् । ‘लालाबाला कसरी पालुँ, कहाँ लगेर रात गुजारुँ ?’ उनले पीडा सुनाए । हुरीले घर पूर्ण क्षति भएका कैलालीका २ हजार २ सय १६ परिवारको यस्तै बिचल्ली छ । अझै पनि कतैबाट राहत नआएको गुनासो गर्छन् । ‘हुरीले पूरै घर उडायो,’ मिलनपुर मुक्त कमैया शिविरकी जस्मिन चौधरीले भनिन्, ‘दिउँसो खुला आकाश र राति यही थोत्रो पालमुनि बिताउनुपरेको छ ।’ हुरीसँगै आएको वर्षाले भएभरको खाद्यान्न भिजाइदियो । अहिले त्यही चामल सुकाएर छाक टारिरहेको उनले सुनाइन् ।

‘हालखबर सोध्न धेरै आए, नगरपालिकाबाट उपमेयरले पनि अवलोकन गरेर गइन्,’ होलिया चौधरीले भनिन्, ‘सबैले आश्वासन मात्रै दिए तर फर्केर कोही आएनन् ।’ उनको टायलको छानो पूरै उड्यो । नयाँ टायल किन्न खर्च अभाव रहेको उनले बताइन् । अधिकांश हुरीपीडित हरेक दिन कसैले राहत लिएर आउला कि भनी बाटो हेर्छन् । साँझ परेपछि निराश हुन्छन् । ‘ज्यान त जसोतसो जोगियो तर घर, खाद्यान्न, लत्ताकपडा केही बचेन,’ अञ्जली चौधरीले भनिन्, ‘छानो नउडेको घरै छैन । हाम्रो बेहाल छ, सरकार कता छ, थाहा छैन ।’

केही परिवार छरिएका जस्तापाता जुटाएर छाउने प्रयास गरिरहेका छन् । कोही पुरानो त्रिपाल टाँगेर जसोतसो गुजारा गरिरहेका छन् । ‘बस्तीका पीडितलाई अहिले राहतको खाँचो छ तर सरकार बेखबर बनेर बसेको छ,’ शिविरका अगुवा जगतराम चौधरीले भने, ‘विपद्पूर्व नै सम्बन्धित निकायले पूर्व तयारी गरिराखेको हुनुपर्ने । तर पीडितले ४ दिनसम्म पनि राहत पाउन सकेका छैनन् ।’ धनगढी–१ स्थित उक्त शिविरमा ५९ घरधुरी छन् । तीमध्ये १८ घर पूर्णरूपमा क्षतिग्रस्त छन् । आंशिक क्षति नभएको घरै छैन ।

कैलालीका प्रमुख जिल्ला अधिकारी यज्ञराज बोहराले भने आवश्यकताका आधारमा क्षति भएको ठाउँमा त्रिपाल वितरण भइरहेको दाबी गरे । खाद्यान्न अभाव भएका परिवारले वडा कार्यालयमा निवेदन दिनुपर्ने उनको भनाइ छ । ‘पीडितहरूको लगत संकलन भइरहेकाले त्यसपछि मात्रै थप राहत वितरण गरिनेछ,’ बोहराले भने ।

७ हजार घरमा क्षति
जिल्ला प्रशासनका अनुसार हुरीले जिल्लामा ७ हजार घरपरिवार प्रत्यक्ष प्रभावित छन् । २ हजार १ सय १६ घर पूर्णरूपमा क्षतिग्रस्त छन् । धनगढीका सबै वडा, त्यसपछि कैलारी र गोदावरीमा बढी क्षति भएको सहायक प्रजिअ मोहन जोशीले बताए । धनगढीमा १ सय ५३, कैलारीमा १ सय १० र गोदावरीमा ५० वटा त्रिपाल वितरण गरिएको उनले जानकारी दिए ।

'पोल्ट्रीमा १० करोडभन्दा बढी’
हुरीबाट कैलालीको पोल्ट्री व्यवसायमा १० करोडभन्दा बढीको क्षति भएको व्यवसायीले बताएका छन् । फार्महरूको छाना उडाएको र पर्खाल भत्किएपछि खोरभित्र रहेका कुखुरा पनि मरेको उनीहरूको भनाइ छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ २७, २०७६ ०७:५८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT