चित्रमा महिला संघर्ष

विपिन श्रीस

काठमाडौँ — महिला, माछा र जाल । मिथिलादेवी यादवको चित्रकलामा मुख्य त यिनै तीन पक्ष देख्न सकिन्छ । यो मिथिला चित्रमा महिला र माछालाई सँगै देखाइएको छ । यसको अर्थ जालमा परेका होलान् या कुनै पनि बेला पर्न सक्छन् ।

‘त्यो जालले समाजमा व्याप्त पितृसत्तात्मक सोचलाई प्रतिविम्बित गर्छ,’ नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठानको प्रदर्शनी कक्षमा आफ्नो चित्रले देखाउन खोजेको विषयलाई प्रस्ट पार्दै लोककला विभाग प्रमुखसमेत रहेकी यादवले भनिन्, ‘अहिले पनि मिथिला क्षेत्रमा महिलाको अवस्था यस्तै नै छ, धेरै परिवर्तन भएको छैन । हुन जरुरी छ ।’

मिथिला क्षेत्रमा महिलाको अवस्थालाई यथार्थपरक ढंगबाट प्रस्तुत गरेकी यादव आफूचाहिँ कसरी जालमुक्त भइन् त ? अहिलेको स्थितिसम्म आइपुग्न धेरै संघर्ष गर्नुपरेको उनले सुनाइन् । सानैमा आमा र हजुरआमासँग चित्र बनाउन सिकेकी उनको १३ वर्षमा विवाह भएको थियो । उनलाई चित्र बनाउन एक होटल व्यवसायीले प्रोत्साहन र अवसर दिएका थिए । ती व्यवसायीले चित्र बनाएबापत् त्यसबेला दिनको ५ सय रुपैयाँ दिन्थे । यसबाट उनलाई चित्रकलामा लागिरहन मौका मिल्यो ।

चालीसको दशकको बेला एउटा ठूलो अवसर आयो । उनले त्यसलाई सामाजिक परिवेशका कारण चुकाउनुपर्‍यो । ‘जापानमा गएर मिथिला चित्रकला गर्ने अवसर थियो । त्यतिबेला नै महिनामा ३ लाख पाउने । चित्रबाट पाउने पुरस्कारसमेत आफैंले लिने,’ उनले भनिन्, ‘मेरा श्रीमान्ले जान दिनुभएन । उहाँ लेखपढ नभएका मान्छे । श्रीमती टाढा गएपछि के के हुन्छ भनी अरूले सुनाएछन् ।’ उनले हाम्रो समाजको यथार्थ चित्रण सुनाइन् ।

‘तर पनि मैले चित्र बनाउन छोडिनँ, २०५१ सालमा मिथिला हस्तकला पेन्टिङ उद्योग स्थापना गरेर ४५ जनालाई तालिम दिएँ,’ कक्षा ९ सम्म अध्ययन गरेकी यादवले विगत सम्झिँदै भनिन्, ‘काम गर्दै गएपछि श्रीमान्ले पनि विश्वास गर्नुभयो । पछि एक जना दाइसँग काठमाडौं आएर काम गर्न थालें ।’ मिथिला जालबाट निस्किएर कला क्षेत्र काम गर्दै आएकी यादव शुक्रबल जनसेवा श्री पदकबाट सम्मानित भएकी छन् ।

तराईमा हुने दाइजो प्रथालगायतका महिला हिंसाविरुद्ध चित्रकलामार्फत सन्देश दिँदै आएकी यादवले आफ्नै लोककलामार्फत समाज परिवर्तनका लागि सशक्त रूपमा आवाज उठाउन सकिने बताइन् । महिला सशक्तीकरणसम्बन्धी अर्को चित्र पनि प्रदर्शनीमा देख्न सकिन्छ । चित्रमा पिँजडाभित्र थुनिएको चरालाई (महिला रूपी चरालाई) एक महिलाले पिँजडाको ढोका खोलिदिएर उड्ने स्वतन्त्रता दिएकी छन् ।

यसमा उन्मुक्त समाजको परिकल्पना गरिएको छ । त्यो मिथिलाचित्रले लोककला विधामा सञ्जुकुमारी यादवलाई २०७६ को राष्ट्रिय पुरस्कार दिलाएको थियो । चित्रका बारेमा बताउँदै रञ्जुले समाजमा महिला पुरुषबाट मात्र नभई महिलाबाट पनि विभेदमा पर्ने गरेको भन्दै यसको अन्त्यको सुरुवात महिलाबाट नै गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिन खोजेको बताइन् ।

लोककला प्रदर्शनीमा यादवसँगै ८२ कलाकारको चित्रकला देख्न सकिन्छ । चित्रका विभिन्न विषय र विशेषता छन् । किरात कलामा किरात समुदायको आस्था र विश्वास झल्किएको देख्न सकिन्छ ।

नेवारी कलामा कुमारी, गणेशलगायत देवीदेवताका चित्र, थारू कलामा थारू जीवनशैली देखाइएको छ । नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठानको नक्सालस्थित प्रदर्शनी कक्षमा काठमाडौं, सप्तरी र भारदहमा आयोजित कार्यशालाबाट छानिएका चित्र राखिएका छन् । तीमध्ये धेरै मिथिला कला छन् । नेवारी, थारू र किरात कला पनि प्रदर्शनीमा छन् ।

प्रतिष्ठानका कुलपति कान्छाकुमार कर्माचार्यले कलाको सुरुवात नै लोककलाबाट भएको भन्दै त्यसलाई संरक्षण, सम्वर्द्धन र प्रवर्द्धन गर्नुपर्ने बताए । उनले केही समुदाय र जातिको कलाको विकासले मात्रै सबै लोककलाको विकास नहुने जिकिर गरे ।

‘यहाँ मिथिला, नेवारी, किरात र थारू कला प्रदर्शनीमा राखिएका छन्, राम्रो काम हो, तर यत्ति मात्रै पर्याप्त हुँदैन,’ प्रदर्शनीमा मिथिलादेवीलाई प्रश्न गर्दै कुलपतिकर्माचार्यले भने, ‘तामाङ कला खोइ ? अन्य जातजातिका कला खोइ ? आगामी दिनमा समेट्ने प्रयास गर्नुहोस् ।’ यादवले आउने कार्यक्रममा कमजोरी सुधार गर्दै जाने वचनबद्धता जनाइन् ।

प्रकाशित : असार १७, २०७६ ०८:१२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

रंगमञ्चमा कविद्वय

विपिन श्रीस

काठमाडौँ — कवि विप्लव प्रतीकले ‘इच्छा’ शीर्षकको कविता सुनाए । उनले यो कविता सुनाएसँगै प्रत्यक महिनाको पहिलो दिन सर्वनाम थिएटरमा हुने ‘हामी कवि र कविता’ को ६८ औं शृंखला सकियो ।

मलाई मन छ म भएको कसैलाई थाहै नहोस्
मलाई मन छ म गएको पनि कसैलाई थाहै नहोस् ...

उनले कवितामा व्यक्त गरेको इच्छाभन्दा विपरीत कविता पारखीले भने उनलाई घेरे । कविताको प्रशंसा गरे,कविको तारिफ । उसो त उनले ‘इच्छा’ सुनाउनु ठीक अघि भनिसकेका थिए, ‘हामीले रचना गर्दा सबै मोहबाट वञ्चित भएर गर्न सक्यौं भने सच्चा कृति छोडेर गएका हुनेछौं जसको गौरव संसारभरका मान्छेहरूसँगै नेपालीले गर्न पाउँछन् ।’

‘काल’ शीर्षकको कविता सुनाएपछि कवि प्रतीकले तीन किसिमका कवि, कलाकार अथवा मान्छे हुने बताएका थिए । ‘एकथरी हुन्छ, जो जीवनभरिकलाकर्म अथवा जे जानेको छ त्यो गर्छ र त्यही जीवनमा प्रतिफल पाउँछ, कमाउँछ, खुसी हुन्छ । दोस्रोथरी जो जीवनभर कुकुरले नपाएको दु:ख पाउँछ, मरेपछि भयंकर मानसम्मान पाएर अरबौँ खरबौँको धनी हुन्छ,’ कवि प्रतीकले मान्छेको वर्गीकरण गर्दै भने, ‘र, अर्को कलाकार हुन्छ जसले जीवनभर कुकुरले नपाएको दु:ख पाउँछ, मरेपछि पनि उसलाई कसैले याद राख्दैन ।

मलाई वास्तवमा त्यस्तो किसिमको कलाकार बन्न मन छ । किनभने यहाँ कुनै सालिकको पनि अर्थ छैन, मरिसकेपछि कुनै पुरस्कार अथवा प्रतिष्ठाको पनि अर्थ छैन ।’

‘मेरो खुल्दुली’ शीर्षकको कविताबाट वाचन सुरु गरेका प्रतीकले त्यसपछि ‘जेब्राक्रसमा एउटा कुकुर’, शीर्षकको कविता सुनाए । कविता सुन्दै गर्दा समाजमा विद्यमान अव्यवस्थाप्रति व्यंग्य गरिएको आभास हुन्थ्यो । त्यसलगत्तै ‘हामी बाचेको युग’, ‘छुट्नुअघि’ वाचन गरे । असीको दशकमा लेखेको ‘नहारेको मान्छे’, ‘आरनमा तिमी र म’, ‘बा’, लगायतका झन्डै एक दर्जन कविता सुनाए ।

कवि प्रतीकले आफूलाई कविताको ‘फर्म’ मात्र लेखेको जस्तो लाग्छ, र ‘इसेन्स’ हराएजस्तो लाग्ने बताए । उनको कविता सुनिरहँदा त्यस्तो लाग्दैनथ्यो । उनले छन्द कविता लेख्न नसकेकोप्रति खेद पनि प्रकट गरे । उनले भने, ‘छन्दमा बसेर कविता लेख्न गाह्रो हुन्छ, त्यो अनुशासनमा बसेर लेख्नुपर्छ,’ छन्दमा कविता लेख्न नसकेको बताउँदै कवि प्रतीकले थपे, ‘यसको अर्थ यो होइन कि मैले लेखेका कविताहरू, रमेशले लेखेका कविताहरू सजिला छन् । यसमा पनि के भन्नुपर्छ भन्ने अनुशासनमा बसेर लेख्नुपर्छ, यसमा पनि रिदम हुन्छ, महसुस गर्नेले त्यो महसुस गर्छन् ।’

प्रतीकअघि कवि रमेश सायन प्रस्तुत भए । कविता सुनाउनकै लागि मोरङबाट रातारात काठमाडौं आएका सायनले ‘परिचय’, ‘बुख्याच्चा’ लगायतका आधा दर्जन कविता सुनाएका थिए । सायनले सुरुमै आफ्नो स्वतन्त्रताको गुमाएको जागिरेको मनोदशामा आधारित कविता ‘जागिर’ शीर्षकको सुनाए ।

एक दिन म जिन्दगीसँग औधि थाकेँ
र भनेँ-
मालिक, तपाईंले मेरा भोक र अभावहरू टारिदिनुभयो
धन्य छ तपाईंलाई
अब मलाई मर्न दिनुस्
मालिकले भन्यो-
ठिक छ
आज थुप्रै काम छ
सप्पै सक र भोलि मर ।’
(जागिर कविताबाट)

प्रकाशित : जेष्ठ २, २०७६ ०९:०३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्