कौशीमा ‘तीनकुने’

सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — दिवंगत कथाकार रमेश विकलले निम्न वर्गीय महिलाको चरित्र चित्रण गर्दै लेखेका थिए, ‘एउटी अवकाशप्राप्त वेश्याको आत्महत्या’ । पुरातन समाजमा महिलालाई हेर्ने विभेदकारी दृष्टिकोण र पुरुषवादी मनोविज्ञान समेटिएको कथामा युवा रंगकर्मी सुलक्षण भारतीले पोषण पाण्डेको ‘भिनाजुको स्वेटर’ र बीएस राईको ‘चम्पा’ मिसाएर नाटकीय संरचनामा ढाले ।

फरक समाज, समय र परिस्थिति भए पनि उस्तै कथाव्यथा र लैंगिक मनोविज्ञान पाइने यी तीन कथा संयोजन ‘तीनकुने’ यतिबेला राजधानीको टेकुस्थित कौशी थिएटरमा मञ्चन भइरहेको छ ।

नाटकमा सबैका आआफ्नै कथा छन् । पुरातन समाज र चिन्तनसित जोडिएका दुःखका पृष्ठभूमि छन् । तिनलाई भुल्नकै लागि सबैले विभिन्न बाटो रोज्छन् । अप्ठ्यारो परिस्थितिसँग जुधेर आत्मसम्मानको खोजी गर्छन् । त्यस क्रममा मानिस कसरी हार्नुपर्ने अवस्था पैदा हुन्छ र यसमा समाज कति जिम्मेवार हुन्छ भन्ने प्रश्न पनि उठाएको छ नाटकले । समाजको चेपुवा पारेका मानिसका कथा भन्दै नाटकले अनेकौं सामाजिक यथार्थलाई प्रस्तुत गर्दै जान्छ ।

मानिसभित्र प्रवेश गरेर उसको मनोवैज्ञानिक पक्षलाई समेत सूक्ष्म रूपमा केलाउने प्रयास गरेको छ नाटकले । महिला पात्रहरू चम्पा (रेनु योगी) र रिता (सृजना अधिकारी) लाई केन्द्रमा राखेर नाटकले नारीमाथि समाजले राख्ने विभेदकारी दृष्टिकोण, उनीहरूको कामको पुरातन विश्लेषणजस्ता सन्दर्भमार्फत नाटकले महिलाको आत्मसम्मानको सवाललाई बलियोसित उजागर गरेको छ । समान गल्तीमा पनि फरकफरक दण्डको व्यवस्था अहिले पनि समाजमा छँदै छ ।

यस्तो परिपाटीप्रति नाटकले व्यंग्य गर्छ । सतिस (सुलक्षण भारती) को घरबाट सुरु भएको नाटकको कथा उनकै घरको पतिपत्नीबीचको ससाना कुराहरूको झगडा, सतिशको व्यस्त लेखकीय जीवन, गर्भवती पत्नी र उनलाई पतिको साथको आशा, दिदीलाई साथ दिन आएकी बहिनी बबिता (रोशनी कार्की) र भिनाजुबीचको घनिष्टताले सतिसकी गर्भवती पत्नीलाई परेको मानसिक प्रभावलाई मनोवैज्ञानिक ढंगमा प्रस्तुत गरिएको छ । गर्भावस्थामा एउटी महिलाको शारीरिक परिवर्तनसँगै मानसिक रूपमा केकस्ता परिवर्तन आउँछन् र त्यस्तो अवस्थामा पतिको साथले कति भूमिका खेल्छ भन्ने पक्षलाई समेत देखाउन खोजेको छ नाटकमा ।

नाटकले चम्पा पात्रमार्फत समाजमा महिला भएर जिउन कति कठिन छ र समाजको अनेकौं लाञ्छना कसरी सहनुपर्छ भन्ने पनि देखाएका छन् । यौनजन्य हिंसामा पुरुषको दोष भए पनि महिला नै कसरी लाञ्छनाको सिकार बन्नुपर्छ भन्ने पाटो पनि नाटक छ । भट्टीमा काम गर्न बस्दा चम्पामाथि साहुनीको पतिले जबरजस्ती गर्दा उनलाई नै दोषी ठहराएर साहुनीले निकालिदिएको दृश्य अर्थपूर्ण लाग्छ । पुरुषलाई शरीर सुम्पेर निःस्वार्थ सेवा गरेको सम्झने कथित वेश्या पात्र रिताको कथा पनि नाटकमा उत्तिकै भावुक लाग्छ । उनी जीवनदेखि असन्तुष्ट रहेको पुरुषलाई आफ्नो शरीर दिएर तृप्त पार्न चाहन्छिन् । उनी भन्छिन्, ‘मेरा पेसामा संकोच किन ? मत सबैलाई शान्ति र सन्तुष्टि दिइरहेको छु ।’ उनी आफ्नो पेसालाई समाजले सम्मान गर्नुपर्ने भन्दै आत्मसम्मानको खोजी क्रममा आफैंलाई अन्त्य गर्छिन् । ‘अहिले पनि समाजमा महिलालाई आत्मसम्मानका साथ जिउन कठिन छ,’ निर्देशक भारतीले भने ।

समाजमा सबैले जस्तोसुकै कर्म गरेर बसे पनि अन्ततः उनीहरू आत्मसम्मानकै खोजीमा हुने कथाकार राईले बताए । उनको कथा ‘चम्पा’ भने ‘हिउँमाझी’ संग्रहबाट लिइएको हो । साउन १२ गतेसम्म नियमित मञ्चन हुने नाटकमा सुलक्षण भारती, सृजना अधिकारी, रेनु योगी, रोशनी कार्की, सविता थापा, सरिता भुजेल, प्रकाश गुरागाईं, निसान खत्री, जयराम ढकाल, सौजन लिम्बू, हीरा हमाल, अरुण पौडेल, प्रकाश बाँस्तोलालगायत कलाकारको अभिनय छ । नाटकमा मञ्च तथा प्रकाश परिकल्पना भारतीले नै गरेका छन् ।

प्रकाशित : असार २९, २०७६ ११:००
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

शताब्दीपछि पुर्खाको देश 

सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — झन्डै डेढ शताब्दीअघि तत्कालीन भारतको चटगाउँ (चित्तगंग) हिल्समा ब्रिटिस इस्ट इन्डियाविरुद्ध एउटा विद्रोह भयो । अहिले बंगलादेशमा पर्ने यही थलोमा ६ पुस्ते पुर्ख्यौली इतिहास बोकेर बाँचिरहेका कलाकार मनोजबहादुर गोर्खाका अनुसार उक्त विद्रोहमा नेपालीहरू पनि सामेल थिए ।

त्यतिबेला बृहत् नेपाल निर्माणको अभियानको क्रममा केही नेपाली त्यहाँ पुगेका थिए । ‘त्यसपछि हाम्रो बाउबाजे उतै बसेका रहेछन्,’ बुधबार साँझ जमलस्थित राष्ट्रिय नाचघरमा प्रस्तुति दिनुअघि गायक मनोजले भने, ‘एक सय पचास वर्षपछि पुर्खाको भूमि आइपुगेको छु ।’

यतिका वर्षपछि यो भूमिमा उनी खाली हात आएका छैनन् । नेपाली गीत, संगीत, साहित्य, इतिहासलाई बोकेर परिवारलाई समेत पुर्खाको माटो चिनाउन ल्याएका छन् । सांस्कृतिक संस्थान र सिस्नुपानी नेपाल–बंगला सोसाइटीले गरेको मैत्री सांस्कृतिक कार्यक्रममा उनी र उनीसँगै आएका सुर निकेतन संगीत विद्यालयका कलाकारले बंगलादेशी र नेपाली गीतसंगीतको प्रस्तुति दिँदै गर्दा माहोल भावुक बनेको थियो ।

नेपाली ढाका टोपीमा सजिएर नेपालीभाषामै मनोजले पुख्यौली संस्कृति र माटोप्रतिको माया दर्साए । उनकै अगुवाइमा बंगलादेशबाट आएका करिब एक दर्जन कलाकारले बंगलादेशी लयमा नेपाली राष्ट्रिय गानको प्रस्तुति पनि दिए ।

यसपछि उनले नारायण गोपालको ‘तिम्रा जस्तो मुटु...’, देखि पछिल्लो समय चर्चित श्याम कार्कीको गीत ‘तिम्रो मायाले बाँधेर राख...’ जस्ता नेपाली गीत गाए । उनले नै अनुवाद गरेका नेपाली गीतहरूलाई बंगाली भाषामा अन्य कलाकारहरूले प्रस्तुत दिए भने सिस्नुपानी नेपालका तर्फबाट लक्ष्मण गाम्नागेले ‘मेरा बा’ शीर्षकको कवितामा सम्बन्धकै कुरा गरे ।

मनोजसँगै आएका उनकी छोरी तनुश्री माझीले नृत्य गरिन् भने अनामिका डे र पण्डित स्वर्णमय चक्रवर्तीको शास्त्रीय संगीत प्रस्तुति निकै लोभलाग्दो थियो । ‘नागरिकको हिसाबले बंगलादेशको भए पनि पुस्तौंदेखि पुर्खाहरूले जोगाएको नेपाली संस्कृति र पहिचानलाई निरन्तरता दिन लागि परेका छौं,’ मनोजले भावुक हुँदै भने ।

उनले बंगलादेशमै ‘दसैं–तिहार मनाउनेदेखि देउसीभैलो खेल्ने परम्परालाई निरन्तरता दिँदै आएको बताए । ‘आफ्ना सन्तानलाई पनि नेपाली भाषा र संस्कार सिकाउँदै आएका छौं,’ उनले भने, ‘वर्षौंदेखि भिन्न देशमा छौं, तर मनमा भने नेपालकै माया लागि रहन्छ ।’ पुर्खाको देश हेर्ने उनको चाहनालाई हास्य कलाकार मनोज गजुरेलले पूरा गरिदिएका हुन् । सामाजिक सञ्जालकै माध्यमबाट मनोजबहादुर गोर्खालाई सम्पर्क गरी काठमाडौंसम्म ल्याएको गजुरेलले बताए ।

‘देशबाट शताब्दी अगाडिदेखि परदेसिएको नेपालीलाई पुर्खाको देशमा ल्याउन पाउँदा एकदमै खुसी छु,’ गजुरेलले भने । कार्यक्रममा संस्कृतिविद् एवं वाङ्मय शताब्दी पुरुष सत्यमोहन जोशी, संघीय मामिला तथा प्रशासन मन्त्री लालबाबु पण्डितलगायतले बंगलादेशीमा रहेका गोर्खालीहरूको इतिहास समेटेर मनोज स्वयंले लेखेको पुस्तक ‘हिस्ट्री अफ गोर्खाजअफ चित्तगंग हिल्सट्राक्ट्स’ को लोकार्पण पनि गरे । शताब्दी पुरुष जोशीले चितगंगबाट पितृको भूमिलाई सम्झेर आएका सबैप्रति आभार व्यक्त गरे ।

‘संगीतको कुनै भाषा र भूमि हुँदैन,’ उनले भने । कार्यक्रममा संस्थानकै तर्फबाट नेपाली कलाकारहरूले धिमे, सखिया, सेलोलगायत नेपाली लोकनृत्य देखाइएको थियो भने हास्य कलाकार मनोज गजुरेल र एउटै खुट्टाका सहाराले नाच्ने रोमा न्यौपानेको प्रस्तुति पनि रहेको थियो । कलामार्फत दुई देशको जोड्ने उद्देश्यले
कार्यक्रम गरिएको सांस्कृतिक संस्थानका महाप्रबन्धक राजेश थापाले बताए ।

प्रकाशित : असार २७, २०७६ ०९:२७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT