रोजाइमा टर्की–अस्ट्रिच

अमृता अनमोल, विमल खतिवडा

काठमाडौं — टर्की–अस्ट्रिच पाल्ने सोच तपाईंमा पलायो भने यसको फार्म एकचोटि हेर्नुस् । विज्ञसँग राम्रोसँग परामर्श लिनुस् । अब टर्की र अस्ट्रिच पाल्न तयार हुनुस् । जग्गाको कागजपत्र जुटाउनुस् । त्यसपछि गाविस वा नगरपालिकाबाट सिफारिस लिनुस् ।

प्रालि बनाउने भए कम्पनी रजिस्ट्रारको कार्यालयमा दर्ता गराउनुस् । होइन भने घरेलु र पशुसेवा कार्यालयमा दर्ता गरेर व्यवसाय गर्न अघि बढ्नुस् । दर्ताका लागि नागरिकताको प्रमाणपत्र, फोटो र व्यवसायको संक्षिप्त विवरण पनि साथमा बुझाउनुस् । दर्ता गर्दा न्यूनतम शुल्क लाग्छ ।

खोर कस्तो बनाउने
राष्ट्रिय पक्षी रोग अन्वेषण प्रयोगशाला चितवन भरतपुरका पशु चिकित्सक विजय श्रेष्ठका अनुसार टर्कीलाई २५ डिग्रीसम्मको तापक्रम चाहिन्छ । त्यसैले कुखुराकोजस्तै खोर बनाउनुपर्छ । भुइँमा भुस राखे झनै राम्रो हुन्छ । खोरबिनै सामान्य सोखका रूपमा समेत घरमा पाल्न सकिन्छ । तर, अस्ट्रिचलाई भने खोरको आवश्यकता पर्दैन । खुला आकाशमुनि बस्न सक्छ । ३५ डिग्री सेल्सियस तापक्रममा बस्न रुचाउँछ । ५० डिग्रीदेखि शून्य डिग्री सेल्सियस तापक्रममा समेत यो बस्न सक्छ । नेपालको हिमालदेखि पहाड र तराईका सबैजसो क्षेत्रमा यसलाई पाल्न सकिन्छ ।

आहारा
कुखुरालाई जस्तै टर्कीलाई पनि दाना खुवाउन सकिन्छ । सुरुमा एल वान र एल टु दाना खुवाउनुपर्छ । अण्डा पार्न थालेपछि एल थ्री दाना खुवाउनुपर्छ । यो दाना लेयर्स कुखुरालाई खुवाउने दाना हो । यसले घाँस खान्छ । त्यही भएर घाँस पाल्ने ठाउँ आवश्यक पर्छ । बढी फाइबर चाहिने भएकाले नरम घाँस खुवाउन जरुरी हुन्छ । तर, अस्ट्रिचको आहारा टर्कीको भन्दा फरक छ । यसको प्रमुख आहारा कोसेबाली हो । लेघुम जातको घाँस यसले धेरै रुचाउँछ । यसलाई २० प्रतिशत अन्न र पानी खुवाउनुपर्छ ।

रोगको खतरा
पशु चिकित्सकका अनुसार टर्की पाल्नका लागि चितवन आसपास र यस्तै हावापानी उपयुक्त हो । पशु चिकित्सक विजय श्रेष्ठका अनुसार यसलाई एकदम लाग्ने रोग भनेको ‘हिस्टोमोनियसिस’ हो । त्यसैले मेट्रो निडाजोल खुवाउनुपर्छ । ‘सीआरडी’ ‘सीसीआरडी’ ‘पास्चुरेलोसिस’ रोगले पनि सताउँछ । यसलाई घ्यारघ्यार गर्ने, टाउको सुन्निने बढी हुन्छ । त्यही भएर एन्टिबायोटिक एजीथ्रोमाइसिन मुखबाट दिन सकिन्छ । रोगले ग्रस्त भए एमिकासिन इन्जेक्सन दिन सकिन्छ । जुकाको औषधि एक/डेढ महिना अवधिमा खुवाउनुपर्छ । त्यस्तै आईबी प्लस लासोटा भ्याक्सिन पनि एक/डेढ महिनाभित्र दिनुपर्छ । अस्ट्रिचमा भने भाइरल र ब्याक्टेरियल रोगको समस्या हुने गरेको छ । त्यही भएर अस्ट्रिचलाई बाह्य चराचुरुंगीसँग सम्पर्क हुन दिनु हुँदैन । यसको बासस्थान वर्षको एकचोटि डोजर लगाएर सफा गर्नुपर्छ ।

चल्ला कहाँ पाइन्छ ?
टर्कीपालनमा चल्ला पाउन समस्या छैन । २८ दिनमा अण्डाबाट चल्ला निस्कन्छ । मिनी ह्याचरीबाट चल्ला निकाल्न सकिन्छ । अहिले चितवन, बाराका टर्की फार्ममा चल्ला पाइन्छ । अन्य ठाउँमा पनि फाट्टफुट्ट चल्ला पाइन्छ । देशका विभिन्न ठाउँमा आयोजना गरिने मेला महोत्सवमा समेत यसको चल्ला राखिएको हुन्छ । अस्ट्रिचको चल्ला अस्ट्रिच नेपाल प्रालिले समेत बेच्न थालेको छ । व्यवसाय गर्न चाहनेले विदेशबाट आयात गर्नु पर्दैन । रूपन्देहीबाटै किन्न सकिन्छ ।

बजारको अवस्था
चितवनमा टर्की पाल्नेको संख्या बढ्दो छ । खैरहनीमा व्यावसायिक रूपमा पाल्दै आएका नवलपरासी गैंडाकोटका किरण कँडेल क्रिसमसका बेला उपहारका रुपमा दिइने भएकाले माग धेरै हुने बताउँछन् । अहिलेको मुख्य बजार पोखरा हो । होटल बढी भएको ठाउँमा खपत बढी हुन्छ । टर्कीको मासु खसी र राँगाको भन्दा स्वस्थकर हुने चिकित्सक बताउँछन् । ह्वाइट मासु हुने भएकाले फ्याट हुँदैन । एउटा टर्की १० देखि १५ केजीसम्मको हुन्छ । जिउँदोमा प्रतिकेजी ८ सय पर्छ । अस्ट्रिचको मासु विश्व बजारमा प्रतिकिलो झन्डै ६ हजार ५ सय रुपैयाँ छ । नेपालमा भने हाड भएको मासु प्रतिकिलो ८ सय ९० रुपैयाँमा पाइन्छ । हाड नभएको १ हजार ४ सय ९० रुपैयाँमा बिक्री हुन्छ । रूपन्देहीसहित काठमाडौं, पोखरा, इटहरी, हेटौंडा, नेपालगन्ज, विराटनगर, धनगढी सहितका मुख्य सहर र तिनको आसपासमा अस्ट्रिचको मासु पाइन्छ । भिटामिन र ओमेगा तत्त्व प्रचुर मात्रामा पाइने भएकाले स्वस्थकर मानिन्छ ।

हेरचाह
टर्की किसान कँडेलका अनुसार यो लोकल कुखुराजस्तै हो । एक महिनासम्म यसलाई चिसोबाट जोगाउनुपर्छ । न्यानोमा राख्नुपर्छ । यो बेला चल्ला लगेमा बचाउन समस्या हुन्छ । ठूलो भएपछि समस्या हुँदैन । यसले ८० प्रतिशत घाँस र २० प्रतिशत दाना खान्छ । दुबो र बर्सिम घाँस खुवाउने गरिएको छ । यसलाई खुला रूपमा चराउन पनि सकिन्छ । अस्ट्रिचलाई भने कम्पाउन्डिङ (तार घेरा) गरेर राखिन्छ । यसलाई बाहिर लगेर डुलाउनु पर्दैन ।
एउटा परिपक्व अस्ट्रिच १ सय २० किलोसम्म तौल र ८ फिटसम्म अग्लो हुने भएकाले ठूलो क्षेत्र चाहिन्छ । अस्ट्रिचको भाले ३ र पोथी २ वर्षमा वयष्क हुन्छ । वयष्कमा २ सय ५० किलोसम्म तौल हुन्छ । उचाइ ८ फिटसम्म हुन्छ । अस्ट्रिचको आयु ८० वर्षसम्म हुन्छ । ९ देखि १४ महिनामै यो एक क्विन्टल तौलको हुन्छ । ५० वर्षसम्म राम्रो उत्पादन दिन सक्ने एउटा पोथी अस्ट्रिचले एक सिजनमा १ सय २५ वटासम्म अण्डा दिन सक्छ । ४५ वर्षमा एउटा पोथीले ५ हजार २ सयसम्म अण्डा दिन्छ । प्वाँख फेसनदार कपडा बनाउन र सफाइको सामग्री बनाउन प्रयोग गरिन्छ । छाला जुत्ता, पेटी सफासेट, गाडीलगायतको कभर बनाउन र अण्डा तथा बोसो उच्चस्तरका क्रिम, लोसन र औषधि बनाउन प्रयोग हुन्छ । अस्ट्रिचको अण्डाको खोल पनि सजावटका सामग्री बनाउन प्रयोग गरिन्छ ।

बिमा र सरकारी अनुदान
यो व्यवसायका लागि बिमाको व्यवस्था छ । तर, थोरैको संंख्यामा मात्र टर्की पाल्ने किसान छन् । कमैले मात्र बिमा गरेका छन् । सरकारी अनुदान भने छैन । बैंकले ६ प्रतिशतसम्ममा कृषि ऋण दिने गरेका छन् । बिमा गर्दा प्रिमियममा ७५ प्रतिशत सरकारले २५ प्रतिशत आफूले व्यहोर्नुपर्छ । किसानले ९० प्रतिशतसम्म क्षति रकम पाउँछन् । आम्दानीको आधारमा कर तिर्नुपर्छ ।


“पहिले दु:ख, अहिले सुख”

- सीपी शर्मा, अस्ट्रिचपालक

बागलुङमा जन्मिएँ । बुटवलमा हुर्कें । व्यवस्थापन संकायको पढाइपछि केही वर्ष बुटवलमा ट्याक्टर व्यवसाय गरें । यसपछि वैदेशिक रोजगारीमा गएँ । वैदेशिक रोजगारीकै क्रममा अस्ट्रिच र त्यसको फाइदा देखेर यसको व्यावसायिक पालनतर्फ आकर्षित भएँ । अस्ट्रिच पाल्ने सोच आएपछि ४ वर्ष यसको अध्ययन, नेपालको वातावरण र बजार सम्भाव्यता अध्ययनमै बिताएँ । धेरैले जोखिम हुने भनेर सुझाए । कतिले खिसीट्युरी पनि गरे । हिम्मत हारिनँ । आफ्नो लक्ष्यमा पुग्न प्रयास गरिरहें ।
सुरुवातमा केही चुनौती सामना गर्न सके यसबाट लाभ हुन्छ भन्ने मलाई थाहा थियो । त्यसैले म जेजस्तो परे पनि आत्तिएको छैन । ०६५ देखि अस्ट्रिचपालन सुरु गरें । अस्ट्रेलियाबाट आएर एकाएक अस्ट्रिच चरा पाल्ने भन्दा सुरुवातमा कसैले पत्याएन । लामो प्रयासमा जनतन श्रीमतीलाई मनाएँ । यसपछि अस्ट्रिच नेपाल प्रालिका नाममा फर्म दर्ता गरें । अस्ट्रेलियाबाट १ हजार ५ सय अण्डा र केही अस्ट्रिच ल्याएँ । रुपन्देहीको गंगोलियामा २० बिघा क्षेत्रफलमा जग्गा व्यवस्थापन गरेर अस्ट्रिचपालन थालेँ, जुन देशकै पहिलो र एक मात्र अस्ट्रिच फर्म हो ।
अस्ट्रिचको व्यावसायिक पालन र अनुसन्धान गर्ने उद्देश्यले खोलिएको फार्ममा सुरुवातमै करिब ३० करोड रुपैयाँ लगानी भयो । त्यसमा आफन्त चितवनका तिलकराज कँडेलको परिवारले करिब दस प्रतिशत लगानी गरेर सहकार्य गरेँ । जग्गा बढाउनुपर्ने, उपकरण किन्नुपर्ने भएकाले लगानी बढाउनुपर्ने भयो । त्यसपछि साथीले हात झिक्नुभयो । लामो समय एक्लै परें । अहिले भने थोरै लगानीमा भए पनि बुटवलका नवराज श्रेष्ठले साथ दिएका छन् ।
विदेशी बजारलाई लक्षित गरी खुलेको फार्म अहिले दाङसम्म फैलिएको छ । करिब ८ हजार अस्ट्रिच पालेका छौं । त्यसमा साना ४ हजार छन् । मासुका लागि तयार भएका १ हजार छन् । अण्डा उत्पादनका लागि राखिएका एक हजार माउ छन् । योबाहेक ८ सय अस्ट्रिच कन्ट्रयाक्ट फार्मिङमार्फत किसानले पालेका छन् । सुरुमा खोलिएको गंगोलियाको फार्ममा अण्डाबाट चल्ला बनाउने तथा हुर्काउने गरिन्छ । दाङको बेलझुण्डीमा माउ छन् । रुपन्देहीको सूर्यपूरामा ठूला तथा बिक्रीका लागि अस्ट्रिच राखिएको छ । तीनवटै फर्ममा गरी १ अर्ब ७० करोड लगानी पुगेको छ । विदेशबाट चल्ला आयात गर्दा लगानी धेरै लागेको थियो ।
अहिले फर्ममा चल्ला उत्पादन हुन्छ । केही सस्तो र कम जोखिमपूर्ण बनेको छ । फार्ममा एक चिकित्सकसहित १ सय ३७ जनाले प्रत्यक्ष रोजगारी पाएका छन् । करिब १ हजार २ सय घरपरिवारले अप्रत्यक्ष रोजगारी पाएका छन् । दानामा मात्रै दैनिक ५ लाख खर्च छ । आम्दानीको चरणमा भने अझै पुगेको छैन । फर्ममा अहिले करिब ४ सय किलो मासु उत्पादन हुन्छ । यसमध्ये एक सय किलो रूपन्देहीमा खपत छ । बाँकी काठमाडौं, पोखरा, इटहरी, हेटौंडा, नेपालगन्ज, विराटनगर, धनगढीलगायत सहरमा जान्छ । देशभरका सबै भाटभटेनी पसलमा अस्ट्रिचको मासु पाइन्छ । २ वर्षदेखि अस्ट्रिचको मासु बजारमा ल्याउँदा स्वाद चखाउँदै बेच्दै गरिएको थियो । अहिले भने त्यस्तो समस्या छैन ।
(कुराकानीमा आधारित)

“टर्कीले व्यवसायी बनायो”
- किरण कँडेल,किसान

घर नवलपरासीको गैंडाकोट भए पनि चितवनको खैरहनी नगरपालिका २ स्थित चैनपुरमा व्यावसायिक रूपमा टर्की पालेको छु । १० वटा चल्लाबाट यो व्यवसाय सुरु गरेको हो । अहिले अण्डा दिने ५ सय माउ, १ सय ५० भाले र ३ हजार चल्ला छन् । दैनिक चल्ला २ सय देखि ३ सय वटासम्म बिक्री हुन्छ । ०६९ सालमा कम्पनी रजिस्ट्रारको कार्यालय त्रिपुरेश्वरमा तात्रीबास पशु विकास फर्म तथा कृषि अनुसन्धान केद्रका रूपमा दर्ता गरी ०७० माघबाट यसको पालन सुरु गरिएको हो ।
पहिला चल्ला पाउन समस्या थियो । पोखरा, हेटौंडालगायतका सहरबाट चल्ला ल्याएको थिएँ । अहिले चल्लाको समस्या छैन । देशको जुन ठाउँबाट आए पनि सहज रूपमा चल्ला उपलब्ध गराउँछु । १० महिनामा एउटा टर्की १६ देखि १८ किलोसम्मको हुन्छ । पोखरा र काठमाडौंका ठूला होटलमा यसको माग बढी छ । यसको बारेमा थाहा पाउने थोरै छन् । उनीहरूलाई टर्कीका बारे अझै बुझाउन सकिएको छैन । यसको पालनमा समस्या छैन । उपयोगिता धेरै छ । मासु स्वाथ्यका दृष्टिकोणले उपयुक्त हुन्छ । चल्ला लगेर पाल्नेको संख्या बढ्दै गएको छ । टर्कीले ८ महिनामा अण्डा पार्न सुरु गर्छ । अण्डा पनि बिक्री हुन्छ । टर्कीको चल्ला ५ सय रुपैयाँ प्रतिगोटा बिक्री गर्छु । मेरो लगानी ३५ लाख नाघ्यो । फर्मको नाममा २२ कठ्ठा जग्गा छ । अहिले भौतिक संरचना तयार नभएकाले जग्गा भाडामा लिएर पालिएको छ । छुट्टाछुट्टै ठाउँमा खोर बनाइएको छ । खोर भएको ४ कठ्ठा जग्गाको मासिक भाडा मात्र २७ हजार बुझाउँछु।
टर्की कराउँदैन । शान्तसँग बस्छ । फर्मको नाममा रहेको जग्गामा घाँस लगाएको छु । ३ जनालाई रोजगारी दिएको छु । फर्म दर्ता गरेर सुरुमा बँदेल पाल्ने सोच थियो । बँदेल पाल्न सरकारबाट अनुमति पाउन सकिनँ । केही नयाँ व्यवसाय गरौं भनेर टर्कीपालन सुरु गरेको हुँ । आज टर्कीले व्यवसायीका रूपमा चिनाएको छ । फर्म हेर्न र टर्कीपालनबारे बुझ्न टाढादेखि सर्वसाधारण आउने गरेका छन् ।
(कुराकानीमा आधारित)

प्रकाशित : फाल्गुन ६, २०७३ १८:१०
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

बनारसमा साहित्यकारद्वय घिमिरे र श्रेष्ठलाई सम्मान

गणेश राई

बनारस — नेपाली साहित्यको उन्नयन केन्द्र बनारसमा साहित्यकारद्वय रोचक घिमिरे र दुर्गाप्रसाद श्रेष्ठलाई सम्मान गरिएको छ । नेपाल साहित्यिक पत्रकार संघले भारतको वाराणसीमा आयोजना गरेको विशेष समारोहमा सम्मान प्रदान गरेको हो । काशी हिन्दू विश्वविद्यालय (बीएचयु)का प्राध्यापक दिवाकर प्रधान र संघका अध्यक्ष नगेन्द्रराज शर्माले नगद दश–दश हजार भारतीय रुपैयाँ राशिसहित उक्त सम्मान प्रदान गरेका हुन् ।


सम्मानित साहित्यकार रोचक घिमिरे वि.सं.१९९८ सालमा रामेछापको मन्थलीमा जन्मिएका हुन् । उनले वि.सं. २०१८ सालदेखि राजधानी काठमाडौंबाट ‘रचना’ द्वैमासिक साहित्यिक पत्रिका सम्पादक तथा प्रकाशन गर्दैआएका छन् । उनको ‘सम्झनामा फक्रिएका थुँगाहरू’ निबन्ध संग्रहलगायत विभिन्न सम्पादित पुस्तक प्रकाशित छन् ।
सम्मानित दुर्गाप्रसाद श्रेष्ठ वि.सं.१९९३ सालदेखि हालसम्म बनारसबाट प्रकाशनमा रहेको ‘उदय’ साहित्यिक पत्रिकाका प्रधान सम्पादक हुन् । सन् १९३९ मा जनकपुरमा जन्मिएका साहित्यकार श्रेष्ठ सानै उमेरमा आफ्ना बाबु काशीबहादुर श्रेष्ठका साथ बनारसको चौखम्बा पुगेर स्थायी बसोबास गर्दैआएका छन् । काशीबहादुरले प्रकाशन थालेको ‘उदय’ साहित्यिक पत्रिका पिताको निधनपछि दुर्गाप्रसादले प्रकाशन निरन्तरता दिदैआएका छन् । उक्त पत्रिका हालसम्म १ सय ६३ अंक प्रकाशित छ ।
साहित्यकार दुर्गाप्रसादका नेपाली भाषामा ‘सम्झनाको बादल’ र ‘सोनिया’ कथासंग्रह, ‘चण्डीघोष स्ट्रीट’, ‘बागमती साँक्षी छ’, ‘उसको अन्तहीन कथाहरू’ र ‘कोसेली’ उपन्यास तथा ‘देश–देशान्तर’ यात्रा संस्मरण कृति प्रकाशित छन् । त्यसैगरी हिन्दी भाषामा ‘सत्तारे मौसी’ कथासंग्रह, मराठी भाषामा ‘आठव मेघ’ कथासंग्रह प्रकाशित छन् । संघका उपाध्यक्ष तथा नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानका प्राज्ञ मातृका पोखरेलले सम्मानित व्यक्तित्वद्वयको संक्षिप्त परिचय प्रस्तुत गरेका थिए ।
त्यस अवसरमा साहित्यकार डीआर पोखरेलले ‘नेपाली साहित्यिक पत्रकारिताको विकासमा बनारसको योगदान’ विषयक कार्यपत्र प्रस्तुत गरेका थिए । कार्यपत्रमाथि समालोचक निनु चापागाई, प्राध्यापक दधिराज सुवेदी, प्राध्यापक डा. गोपाल भण्डारी, बिएचयुका प्राध्यापक डा. सञ्जय राई र डा. गोपालप्रसाद अधिकारीलगायतले टिप्पणी तथा विचार व्यक्त गरेका थिए । वाराणसीस्थित विद्यार्धम प्रचारिणी नेपाली समितिका मन्त्री विजयकुमार श्रेष्ठ, संघकी उपाध्यक्ष लक्ष्मी उप्रेती, महासचिव मोहन दुवाल, उपमहासचिव चेतनाथ धमला, सचिव यादव भट्टराई, सदस्यद्वय गंगा सुबेदी र लक्ष्मी भट्टराईले साहित्यका विविध पक्षबारे विचार व्यक्त गरेका थिए ।
संघका अध्यक्ष शर्मा नेतृत्वमा बनारस साहित्यिक यात्रा टोलीमा साहित्यकार तथा पत्रकारहरू नरेन्द्रबहादुर श्रेष्ठ, वियोगी बुढाथोकी, नवराज पुडासैनी ‘ज्योत्सना’, रामप्रसाद पन्त, आरएम डंगोल, अर्जुनबहादुर तामाङ, होमशंकर बास्तोला, ठाकुर शर्मा, राधिका गुरागाई, यज्ञ सुबेदी, गणेश राई, गायत्रीकुमार चापागाई, माधव पोखरेल ‘गोज्याङ्रे’, दिङलाली कान्छा, रामेश्वर राउत ‘मातृदास’, सूर्य लाकाजु, भारती श्रेष्ठलगायत सहभागी थिए । साथै, बिएचयुबाट नेपाली विषयमा विद्यावारिधि शोधार्थी सिर्जना शर्मा र नारायण निरौलालगायत विद्यार्थी सहभागी थिए ।

प्रकाशित : फाल्गुन ६, २०७३ १८:१०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT