जागरणकी अभियन्ता- याेगमाया

लेखनाथ भण्डारी

महाराज छन् दरबारमा हेर्न आउँदैनन्दुखिजनले नीयाँ पाउँदैनन् ।जागिरदार लोभी छन् नियाँ हेर्दैनन्मर्नुपर्ने शरीर हो विचार गर्दैनन् ।

महाराज छन् दरबारमा हेर्न आउँदैनन्

दुखिजनले नीयाँ पाउँदैनन् ।
जागिरदार लोभी छन् नियाँ हेर्दैनन्
मर्नुपर्ने शरीर हो विचार गर्दैनन् ।
-योगमाया नेउपाने

Yamaha

करिब एक शताब्दीपहिले नेपालको सामाजिक सुधारको आन्दोलनको नेतृत्व नेपालको पूर्वी पहाडको ग्रामीण इलाकामा पर्ने नदीकिनारबाट एक विद्रोही महिलाले गरेकी थिइन् । उनले १९७० सालदेखि करिब २८ वर्ष पूर्वी नेपाल र काठमाडौँमा तत्कालीन राणा सरकारमा समेत ठूलै हलचल ल्याएकी थिइन् ।

१९२० सालको दशकमा भोजपुरको मजुवाबेंसीको ब्राह्मण परिवारमा जन्मेकी योगमायाको तत्कालीन सामाजिक प्रचलनअनुसार बाल्यकालमै विवाह भएको थियो । उनको बालविवाहपछिको जीवन सन्तोषजनक हुन सकेन । बाल बुहार्तन सहन नसकेर माइतीमा फर्केर जाँदासमेत उनले शान्तिपूर्वक जीवन निर्वाह गर्न पाइनन् । यसरी माइतीघरमा आफ्नै आमाबुवाले समेत सहज रूपमा स्वीकार गर्न नसकेको र सामाजिक उपेक्षा पाएका कारण उनमा तत्कालीन सामाजिक बेथिति र छोरीहरूमाथिको असमान व्यवहारका विरुद्ध विद्रोहको बीजारोपण भयो । सामाजिक तथा पारिवारिक होचो–अर्घेलो सहँदै माइतीको शरणमा बसेकी योगमायाले युवावस्थामा पुगेपछि आफ्नै खुसीले विवाह गरेर केही वर्ष भारतको असमको फूलबारी आसपासको क्षेत्रमा गएर बिताइन् र पुन: आफ्नै जन्मथलो फर्केर आइन् । तर फेरि पनि तत्कालीन समाजले उनलाई सम्मानजनक रूपमा स्वीकार गरेन ।

कुनै पनि समस्यासँग कसरी जुध्ने, त्यसको निकास कसरी खोज्ने भन्ने कुरा व्यक्तिविशेषको भोगाइमा निर्भर हुन्छ । बग्दै गरेको खोलाले आफ्नो निकास आफैँ पत्ता लगाउने गरेजस्तै योगमाया पनि आफ्नो जीवनका समस्या समाधानका लागि मुखर हुन थालिन्, जुन तत्कालीन समाजका अन्धपरम्परा र यथास्थितिका विरुद्ध जागरणको बिगुल थियो ।

आफ्नो पहलको सर्वस्वीकार्यताका लागि उनले आफूलाई बिस्तारै धार्मिक चरित्रमा ढाल्दै लागिन् । स्थानीय महिला, दलित र उपेक्षित समुदायमा उनी माता अर्थात् ठूली हजुर वा शक्तिमाताका नामले चिनिन थालिन् । उनले कठिन योगसाधना गर्न थालिन्, सामाजिक बेथिति, कुसंस्कार र अन्धपरम्पराका विरुद्ध धाराप्रवाह प्रवचन दिन थालिन् । उनका प्रवचनहरू कवितात्मक हुन्थे ।

तर, योगमाया धर्मप्रचारक वा धर्मगुरु भने थिइनन् । तत्कालीन समयमा समाजसुधारका लागि सामान्य मानिसहरूलाई मात्र नभएर सरकारको समेत ध्यानाकर्षण गराउन उनले आध्यात्मिक हिसाबले आफ्नो जागरण अभियानलाई अघि बढाउनुपरेको थियो । उनले जे विषयमा प्रवचन दिइन् र सरकारसँग पनि जेजस्ता माग राखिन्, ती धार्मिक थिएनन् । तर, यसका लागि उनले आफ्नो छवि धार्मिक–आध्यात्मिक नबनाएको भए उनले र उनका अनुयायीहरूले तत्कालीन सरकारबाट ठूलो क्षति बेहोर्नुपथ्र्यो । यद्यपि योगमायाको आन्दोलन अकण्टक चल्न सकेन, आफ्नै कारणले उनीहरूले भयंकर क्षतिलाई आत्मसात् गर्नुपर्‍यो । तर यो पनि राज्यसँगको विद्रोह नै थियो, शान्तिपूर्ण विद्रोह । राज्यले दबाउन नसकेको एउटा सत्याग्रहको दु:खद अवसान थियो त्यो ।

सामान्यतया योगमायाको वैयक्तिक जीवनका बारेमा विभिन्न सन्दर्भ र शोधहरूमा पनि धेरैपटक चर्चा भइसकेको छ, हुने गरेको छ । शान्तिपूर्ण र अहिंसात्मक यो विद्रोहको प्रभाव वा स्थान नेपालको समाजसुधारको आन्दोलनमा कस्तो रह्यो र यसले राष्ट्रनिर्माणमा कस्तो भूमिका खेल्यो भन्नेबारे भने कमै चर्चा हुने गरेको छ । कुनै पनि सामाजिक आन्दोलनको प्रभाव र परिणाम राजनीतिक वा अन्य आन्दोलनको जस्तो तत्कालै देखा पर्दैन । यसको प्रभाव र परिणाम देखा पर्न लामो समयसम्म कुर्नुपर्ने हुन सक्छ । योगमायाको विद्रोह पनि यस्तै नेपालको समग्र समाजसुधार आन्दोलनको प्रस्थानविन्दु थियो । तत्कालीन पुरुषप्रधान र यथास्थितिवादी समाजले सामाजिक रूपमा बहिष्कारमा समेत परेकी एउटी महिलाको आन्दोलनलाई स्वीकार गर्न चाहेन र त्यो सत्याग्रहलाई लामो समयसम्म ओझेलमा पारियो ।

तत्कालीन समयमा उनले उठाएका सुधारका मागहरू अहिले पनि सान्दर्भिक छन् । धनी र गरिबबीचको असमान लेनदेन, जातीय वा महिलाहरूमाथिको भेदभाव, जनताको समस्या समाधानमा राजा–महाराज (सत्ताधारी) हरूको उदासीनता, सरकारी कर्मचारीको काम छल्ने र घूस खाने प्रवृत्तिजस्ता विषय अहिले पनि उति नै ज्वलन्त छन् । योगमायाले यस्तै समस्या समाधानका लागि त्यस बेलाका राणा प्रधानमन्त्रीहरूलाई चिठी लेखिन् । चन्द्रशमशेर र जुद्धशमशेरसँग प्रत्यक्ष–अप्रत्यक्ष वार्ताहरू पनि गरिन् । राणा सरकारले ‘सत्य धर्म भिक्षा’ दिने अर्थात् उनका माग पूरा गर्ने कबोलसमेत गर्‍यो, सरकारी कामकाजको भाषामा ‘लालमोहर’ पनि लाग्यो, तर सरकारले यो कबोल लामो समयसम्म पूरा गरेन । फलस्वरूप योगमायाले सरकारलाई चेताउने अर्थात् दबाब दिने योजना बनाइन् । उनकै अगुवाइमा १९९५ सालमा करिब अढाई सय मानिसले सरकारलाई चेतावनी दिन अग्निदाह गर्ने भए । यो योजना थाहा पाएर सरकारले योगमायासहित एघार जनालाई पक्राउ गरी ६ महिनादेखि १८ महिनासम्म जेल तथा नजरबन्दमा पनि राख्यो । उनीहरूलाई ‘आफैं मर्नेछैनौं, मर्‍यौँ भने कानुनबमोजिम सहुँला’ भन्ने कागज गराई जेलमुक्त गरियो ।

तर त्यसपछि पनि उनीहरूका मागप्रति सरकारले बेवास्ता गरी नै रह्यो । सरकारलाई चेताउन १९९८ साल असार २१–२२ गते हरिशयनी एकादशीका दिन योगमायासमेत ६८ जनाले अरुण नदीमा हामफाले र जलसमाधि लिए । त्यसो गरेर उनीहरूले आफूले कबोल गरेको ‘सत्य धर्म भिक्षा’ प्रति सरकारले देखाएको उदासीनताप्रति विरोध जनाएका थिए । यति ठूलो शान्तिपूर्ण तथा अहिंसात्मक सत्याग्रह नेपाली समाजमा मात्र होइन, अन्यत्र नहुन पनि वा भए पनि कमै मात्र हुन सक्छ ।

७५ वर्षपहिले नेपालको पूर्वी पहाडमा भएको त्यस शान्तिपूर्ण तथा अहिंसात्मक विद्रोहको ज्वालाको प्रभावलाई तत्कालीन पुरुषप्रधान यथास्थितिवादी नेपाली समाज र सत्ताले स्वीकार नगर्नु स्वाभाविक थियो । पुख्र्यौली थलो अरब भएकी अमेरिकी समाजशास्त्री तथा पत्रकार बारबरा निम्री अजिज योगमाया एक अद्भुत साहसी र क्रान्तिकारी महिला भएको बताउँछिन् । सन् २००१ मा त्रिभुवन विश्वविद्यालय, नेपाल र एसियाली अनुसन्धान केन्द्र (सिनास) बाट प्रकाशित उनको ‘हेयर टु साइलेन्ट सङ : टु रेबेल वुमन अफ नेपाल’ पुस्तकमा योगमाया र उनका अनुयायीहरूको साहसिक कथा समेटिएको छ ।

संघर्षशील वीरांगना योगमायाको नेतृत्वमा गरिएको त्यति ठूलो आन्दोलन नेपाली इतिहासका पानाहरूबाट किन हटाइयो र त्यसको किन चर्चासम्म हुन पाएन ? अजिजले प्रश्न उठाएकी छन् । योगमायाको आन्दोलन अन्य कुनै सामाजिक परिवर्तनका आन्दोलनहरूभन्दा कमजोर वा पछाडि छैन । नेपाल मानव अधिकार आयोगकी सदस्य मोहना अन्सारी योगमायाको सामाजिक सुधारको आभियानबाट आफूलाई पनि प्रभाव परेको र प्रेरणा मिलेको बताउँछिन् । योगमायाको आन्दोलन र उनको जीवन अन्सारीका लागि हृदयदेखि नै प्रभावित पार्ने घटना पनि हो । योगमाया तत्कालीन समाजमा चेतनाको ज्योति हुन् । नेपालमा भएका शान्तिपूर्ण वा अहिंसात्मक सामाजिक सुधार वा राजनीतिक परिवर्तनका आन्दोलनहरूको इतिहासमा तुलनात्मक रूपमा यति ठूलो बलिदानको उदाहरण अर्को छैन । तर पनि किन यसलाई नेपाली इतिहासको मूलप्रवाहमा समेटिएन ? यो प्रश्न अझै पनि अनुत्तरित नै छ ।

आधा शताब्दीभन्दा लामो समयसम्म ओझेलमा परेको योगमायाको सामाजिक जागरणको आन्दोलन अब क्रमश: प्रकाशित हुँदै छ । नेपाल सरकारले योगमायाका नाममा हुलाक टिकट निकाल्नुका साथै राष्ट्रिय स्तरमा पुरस्कार पनि स्थापना गरेको छ । उनका नाममा आयुर्वेद विश्वविद्यालय स्थापनाको काम पनि अघि बढेको छ ।

उनको सत्कार्यको पहिचान र सम्मानका लागि र राज्यले स्वामित्व लिन पनि राष्ट्रिय स्तरमा वैज्ञानिक विधिसम्मत तथा प्राज्ञिक अध्ययन र अभिलेखनको पहल हुनु आवश्यक छ । योगमायाको समयमा सरकारी स्तरमा भएका पत्राचार, लालमोहर, जेलमा बन्दी बनाउँदा र छोड्दाका कागजात, उनका मागपत्र आदिको खोजी गर्नुपर्छ । बन्दी बनाइएका र जलसमाधिमा गएकाहरूको नाम पत्ता लगाएर तिनको सम्मान र सम्झनामा कुनै सार्वजनिक स्थलमा शिलालेख र स्मारक बनाएर राख्नुपर्छ । यसबाट भविष्यको पुस्ताले गाउँ, समाज र देशको हितमा लाग्न अन्तप्र्रेरणा पाउन सक्छ ।

प्रकाशित : आश्विन ९, २०७४ १२:३४
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

ग्रामीण सडक अवरुद्ध

कान्तिपुर संवाददाता

डोटी — वर्षायामभरि अवरुद्ध ग्रामीण सडक दसैंतिहारलाई मध्यनजर गरी खोलिएको केही दिनमै पुन: वर्षा हुँदा यातायात रोकिएका छन्। बिहीबारदेखि लगातार परेको पानीले पुन: सडक अवरुद्ध हुँदा ग्रामीण भेगतिर आउजाउ असहज भएपछि स्थानीय निराश छन्।

दसंैतिहारका लागि घर फर्किएका गाडी नचल्दा सास्ती भइरहेको दु:खेसो गरिरहेका छन्। सहजपुर–बीपीनगर–बागछेडा र बुडर–बीपीनगर सडकमा सातायता बस गुड्न सुरु भए भए पनि अहिले आउन जान सकेका छैनन्। वर्षाले पहिरो गएको, ठाउँ–ठाउँमा हिलाम्य भएकाले सवारी चल्न नसकेका हुन्। बड्डीकेदार गाउँपालिका अध्यक्ष कृष्णबहादुर चन्दले गाउँपालिकाको लगानीबाट सडक मर्मत तथा सरसफाइ गरी सहजपुर–बीपीनगर–बागछेडा सडकमा बस ल्याइपुर्‍याए पनि पानीका कारण पुन: अवरुद्ध भएको बताए। ‘फेरि मर्मत र सरसफाइ गर्नुपर्छ, केही दिनमा गाडी गुडाउँछु,’ अध्यक्ष चन्दले भने, ‘दसंै आउन केही दिनमात्र बाँकी छ, धेरैले दु:ख पाउँछन् कि भन्ने पीर छ।’ बुडर–जोरायल सडकमा पनि बस गुडेका छैनन्। जोरायल बस दुर्घटनापछि सडकलाई चौडा पार्ने काम भइरहे पनि हिलो र पहिरोका कारण जोरायल जान सकेका छैनन्। यात्रुहरूको बढी आवतजावत हुने राजपुर–तिखात्तर–चवराचौतारा सडक पनि ठप्प छ। साना जिप गुड्ने उक्त सडकमा सवारी नगुडेपछि दसंै मान्न घर फर्किएकालाई निकै सास्ती भएको छ। भारतबाट फर्किंदा ल्याएका सामान बोक्न नसकिने भएकाले तीन दिनदेखि दिपायलमै थन्किएर बसेको सातफरीका अर्जुन कुँवरले बताए। उनले दिनभरि हिँडेर घर पुग्न सक्ने अवस्थामा नरहेकाले दिपायलमै बस्न बाध्य भएको बताए।

प्रकाशित : आश्विन ९, २०७४ ११:४०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT