खट्कने कुरा

म कान्तिपुरजस्ता पत्रिकामा अनुजा र रसेन्द्रबारे छापिएजस्ता सामग्री नदोहोरिऊन् भन्ने चाहन्छु । कसैलाई अनुचित लाभ/हानि पुर्‍याउने झूटा समाचारचाहिँ छापिनु हँुदै हुँदैन भन्ने पक्षमा म छु ।
मोहन मैनाली

काठमाडौँ — कान्तिपुर २५ वर्षमा लाग्नु भनेको कान्तिपुरको पाठकका रूपमा म पनि २५ वर्षमा लाग्नु हो । यस लेखमा कान्तिपुरको नियमित भन्न मिल्ने पाठकका हैसियतमा मलाई खट्किएका केही गल्ती र कान्तिपुरसँग मेरा चाहना लेख्ने कोसिस गरेको छु । 

२०६८ साल वैशाख ७ गते कान्तिपुर दैनिकमा पहिलो पेजमा ‘धन्य अनुजा : जसले भेट्टिएको ९१ लाख रुपैयाँ फिर्ता दिइन्’ शीर्षकमा एउटा समाचार छापियो । धरान बस्ने अनुजा बानियाँले आफूले फेला पारेको ९१ लाख रुपैयाँ र हीराको हार त्यसका धनीलाई फिर्ता गरिन् भनी त्यस समाचारमा भनिएको थियो ।

Yamaha

एक/दुई दिनसम्म यो समाचार र अनुजाको प्रशंसा भयो । त्यसपछि त्यस समाचारमा लेखिएका कुरामा शंका गर्न थालियो । वैशाख १० गते कान्तिपुरमै अनुजाबारे अन्योल भएको भनी अर्काे समाचार छापियो । वैशाख १२ गते कान्तिपुरले उक्त समाचार झूटा भएको भनी क्षमा माग्यो ।
यस समाचारलाई लिएर धेरैले कान्तिपुरको कडा आलोचना गरे । मेरा विचारमा यस समाचारमा गल्ती भएको थियो तर त्यो कडा आलोचनाको भागी भने थिएन । मैले यसो भन्नुका केही कारण छन् । पहिलो, यस रिपोर्टिङमार्फत रिपोर्टर तथा सम्पादकले पाठकलाई जानकारी दिनुबाहेक आफ्नो कुनै पनि खालको स्वार्थ पूरा गर्ने उद्देश्य राखेका थिएनन् । दोस्रो, यसले अनुजालाई केही दिनका लागि प्रशंसा अर्थात् अनुचित लाभ त जुटाइदिएको थियो तर यसले अरू कसैलाई अनुचित हानि/क्षति पुर्‍याएको थिएन । तेस्रो, म रिपोर्टर/सम्पादक भएको भए पनि यो समाचार लेख्थो होला/छाप्थो होला । यो समाचार छापिएको भोलिपल्ट धेरै पत्रिकाका सम्पादक यो समाचार आफ्नो पत्रिकामा छाप्न नपाएकामा चुकचुकाएका थिए ।

यसअघि २०६० कात्तिकमा ‘पाँच डलरबाट खर्बपति नेपाली’ शीर्षकमा रसेन्द्र भट्टराईसम्बन्धी एउटा सामग्री कान्तिपुरमा छापियो । यो सामग्री पनि पूर्ण रूपमा रसेन्द्रले गरेको दाबीमा आधारित थियो जुन चाँडै झूटा ठहरियो । यस मामलामा पनि कान्तिपुर आफूले पाएको जानकारी रुजु गर्ने मामलामा चुक्यो ।

म कान्तिपुरजस्ता पत्रिकामा अनुजा र रसेन्द्रबारे छापिएजस्ता सामग्री नदोहोरिऊन् भन्ने चाहन्छु । कसैलाई अनुचित लाभ/हानि पुर्‍याउने झूटा समाचारचाहिँ छापिनु हँुदै हुँदैन भन्ने पक्षमा म छु । यस्तो समाचार कस्तो होला ? यस्तो एउटा समाचार २०५१ साल कात्तिक २८ गते कान्तिपुर दैनिकको पहिलो पेजमा छापिएको थियो । ‘काभ्रेका उम्मेदवारको हत्या भएको आशंका’ शीर्षकको त्यस समाचारको सार थियो— काभ्रेमा नेकपा (एमाले) र संयुक्त जनमोर्चा नेपालका कार्यकर्ताबीच भिडन्त भएको र त्यसमा जनमोर्चाका उम्मेदवार कमानसिंह लामाको हत्या भएको आशंका गरिएको छ ।

समाचार पढ्दै जाँदा थाहा भयो— त्यो आशंका जाँच्न कान्तिपुर प्रतिनिधिले तीन जनासँग कुराकानी गर्ने प्रयास गरेका थिए, जसमध्ये एकजनासँग सम्पर्कै भएन । कान्तिपुर प्रतिनिधिले कुराकानी गरेका जनमोर्चा नेपालका नेता लीलामणि पोखरेलले लामा मारिएको हल्ला फैलिएको कुराको मात्र पुष्टि गरेका थिए । काभ्रेका प्रमुख जिल्ला अधिकारीले एमाले र जनमोर्चाका कार्यकर्ताबीच भएको भनिएको ‘झडप’ को समाचारलाई नै अपुष्ट भनेका थिए । हत्याबारे उनले केही बोलेका थिएनन् ।

शीर्षक र पेटबोली दुवैमा ‘आशंका’ मात्र गरिएको हल्ला समाचार नबन्नुपर्ने हो । तर सम्पादकले यसलाई महत्त्वपूर्ण ठाने र पाठकले पढ्न छुटाउलान् कि भनेर बक्समा राखिदिए ।
त्यस्ता समाचार त्यसरी किन छापिन्छन् भन्ने व्याख्या पत्रकारिताका किताबमा पाइँदैन । त्यो थाहा पाउन चुनावका दाउपेच बुझ्नुपर्छ ।

त्यो समाचार छापिएको भोलिपल्ट नेपालमा आमनिर्वाचन हुँदै थियो र त्यस निर्वाचनमा चितवन जिल्लामा एमाले र जनमोर्चाबीच तालमेल भएको थियो । मौन अवधि सुरु भएकाले एमाले र जनमोर्चाले सभासम्मेलन गरेर त्यो समाचार झूटा हो भन्नै पाउँदैनथे । अहिले जसरी छिनछिनमा समाचार भन्ने रेडियो खुलेकै थिएनन् । अनलाइनको कल्पना पनि थिएन । त्यसैले, यो झूटो समाचारबाट बिच्किएर चितवनका जनमोर्चाका कार्यकर्ता तथा समर्थकले एमालेलाई भोट नदिन सक्थे । त्यसको फाइदा नेपाली कांग्रेसलाई पुग्न सक्थ्यो ।

समाचार छापिएको भोलिपल्ट ‘कमानसिंह लामा सकुशल’ शीर्षकमा कान्तिपुरमै समाचार छापियो । उक्त समाचारमा गृह मन्त्रालयका प्रवक्ताले अघिल्लो दिनको समाचारलाई ‘आधारहीन’ बताएका थिए । एमालेका माधवकुमार नेपाल र प्रदीप नेपालले वक्तव्य प्रकाशित गरी समाचारलाई ‘गलत’ र ‘झूटो’ भएको बताए । जनमोर्चाकी नेता शशी श्रेष्ठले त्यो समाचार छापिएपछि लामा सकुशल रहेको बताइन् । अघिल्लो दिनको समाचारमा उल्लेख भएको झडप एमाले र जनमोर्चाबीच नभई राप्रपा र जनमोर्चाबीच भएको भनी ‘एमालेसँग सम्बद्ध एक सूत्र’ लाई उद्धृत गरिएको थियो ।

यो समाचार अघिल्लो दिन यसै विषयसँग सम्बन्धित समाचार छापिएकै ठाउँमा, अघिल्लो दिनको भन्दा दोब्बर कोलममा बक्समै दिइएको थियो । तर यसो गर्दा अघिल्लो दिनको समाचारले चितवनका मतदातामा जेजस्तो अनुचित प्रभाव पारेको थियो, त्यो सच्चिँदैनथ्यो किनभने त्यतिबेला कान्तिपुर काठमाडौंबाट मात्र छापिन्थ्यो । काठमाडौंमा छापिएको कान्तिपुर चितवनका मतदातासम्म पुग्नुभन्दा अगावै, उनीहरूले अघिल्लो दिनको समाचार झूटा भएको खबर पढ्नुभन्दा पहिल्यै मतदान सुरु भइसकेको हुन्थ्यो ।

यसअघि २०५० साल माघमा काठमाडौंको क्षेत्र नम्बर १ मा भएको उपनिर्वाचनमा पनि नेपाली कांग्रेसका सभापति कृष्णप्रसाद भट्टराईले जित्छन् भनी कान्तिपुरमा एकपछि अर्काे गरेर समाचार विश्लेषण, मत सर्वेक्षण, मत सर्वेक्षणको विश्लेषण छापिएका थिए । भट्टराईलाई हराउन प्रतिद्वन्द्वी एमाले मात्र होइन नेपाली कांग्रेस र नेपाली कांग्रेसका संसदीय दलका नेता तथा प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालासमेत लागेका हुनाले भट्टराईको अवस्था कमजोर हुन सक्छ भन्ने यथार्थ ती सामग्रीमा लुकाइएको थियो (त्यस निर्वाचनमा भट्टराई हारे) ।

यस्ता समाचार कसैलाई अनुचित लाभ/हानि पुर्‍याउने खालका हुन् । यस्ता समाचार कुनै पनि समाचारपत्रमा, कुनै पनि अवस्थामा छापिनु हुँदैन ।कुनै समाचार छाप्ने वा नछाप्ने निर्णय सम्पादकीय विवेकको विषय हुनुपर्छ । प्रकाशन गृहको आर्थिक विषयले सम्पादकीय स्वतन्त्रतामा दखल पार्नु हुँदैन । तर २०६७ सालको मिस नेपालसम्बन्धी समाचार छाप्ने वा नछाप्ने भन्ने निर्णयमा कान्तिपुरको सम्पादकीय नेतृत्वमाथि विज्ञापन हाबी भएजस्तो देखिन्छ । अरू वर्ष कान्तिपुरमा सामान्यत: मिस नेपालसम्बन्धी एकपछि अर्का समाचार छापिन्थे । तर त्यस वर्ष कान्तिपुरमा मिस नेपालसम्बन्धी समाचार छापिएन । त्यसै वर्ष कान्तिपुरमा मिस नेपालका प्रायोजकको विज्ञापन पनि कान्तिपुर छापिएको थिएन ।मिस नेपालका प्रायोजकको विज्ञापन र समाचार नछापिनु संयोग मात्र नहुनुपर्छ । यस मामलामा सम्पादकीय स्वतन्त्रतालाई विज्ञापनले कुण्ठित गरेजस्तो लाग्छ ।

यस मामलालाई म सैद्धान्तिक रूपमा ठीक ठान्दिनँ तर पनि यसले धेरै बिगार गर्‍यो भन्ने लाग्दैन किनभने मिस नेपालको समाचार पाठकले पढ्न नपाउँदा उत्रो बिगार भयो/हुन्छ जस्तो लाग्दैन । यस्ता खालका समाचारले केही पाठकको खसखस त मेट्छन् तर ती पाठकलाई नभई नहुने होइनन् । विज्ञापनले सम्पादकीय स्वतन्त्रता कुण्ठित गरेर पाठकले थाहा नपाई नहुने जानकारी पाएनन् वा तोडमोड भएका जानकारी पढ्नुपर्‍यो भने चाहिँ त्यो अति गम्भीर कुरा हो ।

कान्तिपुरका केही लेख रचनामा छापिने केही गल्ती पाठकलाई खड्कने खालका छन् । यसका केही उदाहरण :
पदमपुर नारायणगढभन्दा पश्चिममा पर्छ ।
नेपालमा सरकारी बजेट प्रकाशन गर्ने काम २०१३ सालदेखि भएको हो ।
आधा शताब्दी पहिलेसम्म पनि महिलाले भोट हाल्ने अधिकार पाएका थिएनन् ।
पदमपुर नारायणगढभन्दा पूर्वमा पर्छ । नेपालमा बजेट २००८ सालमै प्रकाशन हुन थालेको हो । माथिको सबैभन्दा पछिल्लो उदाहरणमा कुन ठाउँको कुरा गरिएको हो भनी यकिन गरिएको छैन । तर लेख नेपालका सन्दर्भमा भएकाले नेपालकै कुरा हो भन्ने अर्थ लाग्छ, जुन गलत हो ।
यस्ता गल्ती हुन नदिने मूल दायित्व लेखकको हो । तर यसो भनेर आफ्ना पत्रिकामा छापिएका गल्तीबाट कान्तिपुर (र, अरू कुनै पनि पत्रिका) उम्कन पाउँदैन । अलिकति सम्पादकीय सतर्कता अपनाउने हो भने यस्ता गल्ती कम हुन्छन्जस्तो लाग्छ ।

मैले र अरू केही लेखकले गरेका गल्तीका आधारमा यसो भनेको हुँ । माथिको पहिलो उदाहरण मैले आफ्नै लेखबाट लिएको हुँ । सो लेख लेख्न चाहिने जानकारी संकलन गर्दा म नारायणगढमा बास बसेर त्यहाँबाट पूर्व लागरेर पदमपुर पुगेको थिएँ । त्यसैले मैले त्यसो नलेख्नुपथ्र्याे । कुनै पनि कुरा लेखिसकेपछि ‘मैले के लेख्न खोजेको थिएँ र के लेखेँ’ भनी एक पटक हेर्नुपर्छ भनेर मलाई अरूले सिकाएका थिए । मैले पनि धेरै जनालाई यो कुरा भनेको छु । यसका आधारमा पनि मैले त्यसो नलेख्नु पथ्र्याे । तर पनि मैले एक थोक लेख्न खोज्दा अर्काे थोक लेख्न पुगेँ ।

दोस्रो गल्ती त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा अर्थशास्त्र पढाउने व्यक्तिले लेखेका हुन् । मलाई के विश्वास छ भने, ती लेखकलाई नेपालमा सरकारी बजेट कहिलेदेखि सार्वजनिक हुन थालेको हो भनेर सोध्यो भने २००८ साल भन्छन् । तर उनले नेपालमा पञ्चवर्षीय योजना सुरु भएको साललाई बजेट सार्वजनिक हुन थालेको साल भनी गल्ती गरे ।

लेखकले आफ्ना लेखमा राखेका तथ्य जाँच गर्न सम्पादकीय टोली— त्यसमाथि हाम्रो देशको जस्तो सानो सम्पादकीय टोलीलाई सम्भव हुँदैन । यसका लागि विदेशमा तथ्य जाँचकी राखिएका हुन्छन् । नेपालका सञ्चारमाध्यममा तत्कालै यस्तो दरबन्दी सिर्जना होला भन्ने आशा मलाई छैन । अहिलेका लागि लेखकले उपयोग गरेका तथ्यमा चिह्न लगाएर यी सबै तथ्य रुजु गरिएका हुन् भनी लेखकलाई नै प्रश्न सोध्ने व्यवस्था त गर्न सक्नैपर्छ । यसो गरेका खण्डमा लेखक अझ बढी सचेत हुन्छ ।

यसो नगरेका खण्डमा तथ्य पाउनुपर्ने ठाउँमा पाठकले हावादारी गफ पाउँछन् । यसको एउटा उदाहरण, २०७४ साल असोज १२ गते कान्तिपुरमा छ । नयराज पन्तका बारेमा त्यस दिन प्रकाशित एउटा लेखमा भनिएको छ, ‘‘धेरै विद्वान्ले भनेका छन्— ‘नेपालमा इतिहासको क्षेत्रमा यदि कसैलाई विश्वास गर्नुपर्छ भने इतिहास संशोधन मण्डललाई गर्नुपर्छ ।... सिल्भा लेवी, लियो ई रोज, पेट्रिकले यस्तै धारणा प्रस्तुत गरेका छन् ।”

रोजले त त्यस्तो धारणा प्रस्तुत गरे होलान् तर पेट्रिक (कर्कपेट्रिक भन्न खोजेका होलान् लेखकले †) ले यसो नगर्नु पर्ने † किनभने कर्कपेट्रिक पन्त जन्मनुभन्दा १०१ वर्ष पहिले नै बितिसकेका थिए । लेवी बाँचेका बेलामा पन्तले त्यो काम थालेकै थिएनन् जुन कामका लागि लेवीले उनको प्रशंसा गरे भनिएको छ ।

इतिहासका प्रोफेसर र डाक्टरले तथ्य जाँच गरेर इतिहास संशोधन गर्ने मानिसबारे लेखिएको लेखमा यस्ता कोरा कल्पना हुँदा पाठकलाई नमज्जा लाग्छ । सम्पादकलाई पनि नरमाइलो लागेको हुनुपर्छ ।

संसारभरका पत्रिकाका सम्पादकले लेखक र स्तम्भकारलाई आफ्ना रिपोर्टरलाई भन्दा अलि बढी विश्वास गरेर पुलपुल्याउने गरेका छन् तर नेपालमा हामी लेखक भइखाएकाहरू अलि बढी नै पुलपुलिएका छौँ । हाम्रो यो पुलपुल घटाएर जायज मात्रामा झार्न सम्पादकले लेखकलाई सतर्क गराउनै पर्ने भएको छ । अर्थात्, कुनै लेख छाप्न पठाउनुभन्दा पहिले कान्तिपुरका सम्पादकले पाठकलाई मनमनै यस्तो भन्न सक्नुपर्छ— यहाँ लेखिएका कुरा आँखा चिम्लेर पत्याउनुस् किनभने यो कान्तिपुरमा छापिएको हो ।

यति गर्दा पनि गल्ती छापिँदै नछापिने हुँदैन । माथि भनिएझैं लाख कोसिस गर्दा पनि गल्ती छापियो भने त्यो कुरा थाहा पाउनेबित्तिकै सच्याउने परिपाटि अखबारमा हुनैपर्ने हो जुन कान्तिपुरलगायतका पत्रिकामा छैन । पाठकका रूपमा म कान्तिपुरमा आक्कलझुक्कल भूलसुधार स्तम्भ पढ्न चाहन्छु । यसो गर्दा कान्तिपुरका लागि सामग्री तयार गर्ने मानिस बढी सतर्क हुने र पाठकले कान्तिपुरका सामग्रीलाई अझ बढी विश्वास गर्ने वातावरण तयार हुन्छ । इन्टरनेट संस्करणमा सुरुमा के गल्ती भएको थियो भन्ने प्रस्ट देखिने गरी भूलसुधार गर्न प्राविधिक रूपले सजिलै छ ।

मानिसको जीवनमा निश्चित उमेरमा निश्चित काम गरिसक्ने चलन छ । पत्रिकाको जीवनमा पनि यस्तै हुन्छ/हुनुपर्छ कि ? त्यसो हो भने कान्तिपुरले अहिलेसम्म नगरेको एउटा काम गर्ने बेला भइसकेको हुनुपर्छ । त्यो हो— पाठकको सम्पादक (आन्तरिक अम्बुड्सपर्सन) नियुक्त गर्ने । यस्तो सम्पादकले आफ्नै प्रकाशनको समीक्षा गर्ने र पाठकसँग प्रकाशनको सम्बन्ध मजबुत बनाउने काम गर्छ । यस्तो सम्पादकको व्यवस्थाले प्रकाशित सामग्रीको शुद्धता बढाउन अनि तथ्य रुजु गर्ने चलन कठोरतापूर्वक पालना गराउन सहयोग गर्छ ।

मैले माथि भनेका सबै कामले कान्तिपुरको गुणस्तर अझ बढाउनेछन्, कान्तिपुरप्रति मजस्ता पाठकको विश्वास अझ बढाउनेछन् । आफ्ना पाठकले आफूलाई बढी विश्वास गर्ने वातावरण बनाउनु कान्तिपुर र हामी पाठक दुवैथरीका लागि फलदायी हुन सक्छ।

स्वतन्त्र लेखक मैनाली साउथ एसिया चेकका सम्पादक हुन्।

Esewa Pasal

प्रकाशित : फाल्गुन ७, २०७४ १०:३५
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

भुइँमान्छेबारे लेखिएको अग्लो किताब

पुस्तक
मोहन मैनाली

२०६९ सालमा नेपालका दैनिक पत्रिकामा प्रधानमन्त्री बाबुराम भट्टराई मुसहर, दलित, थारू आदि उत्पीडित मानिसहरूका घरमा बास बस्न पुगेको समाचार छापिएका थिए । यो समाचार अहिले पनि धेरैले सम्झन्छन् । तर कति समाचार छापिँदैनन्, छापिइहाले पनि त्यस्ता समाचारको सम्झना मानिसलाई हुँदैन तर ती दूरगामी महत्त्वका हुन्छन् ।

जस्तै, बाबुराम प्रधानमन्त्री भएकै बेला सुनसरीको एउटा स्कुल व्यवस्थापन समिति विद्यार्थीका अभिभावकले छान्न पाउनुपर्छ भनी सुरु भएको आन्दोलनमा मुसहर र थारू महिला कुटिए । कुटाइबाट एक जना मुसहर महिलाको गर्भ पतन भयो । कुट्नेमध्ये केहीले आफूलाई प्रधानमन्त्रीको पार्टीका मानिसको आशीर्वाद भएको दावी गरेका थिए । यसपछि भएका घटनाले यस कुराको पुष्टि गरे किनभने गर्भपतन हुने गरी कुट्नेहरूलाई कुनै सजाय भएन । कुटिनेहरू थुनिए, धम्क्याइए ।
पत्रकार यज्ञशले लेखेको किताब ‘भुइयाँ’ मा यो र यस्ता कुराको वर्णन विस्तारमा गरिएको छ । ‘जुन पार्टी र शक्ति थारू मुसहरको अधिकारका लागि लडेको थियो, त्यही पार्टीको नाममा सावित्री र सुलो सदालाई धम्की आउन थाल्यो,’ यस घटनाका बारेमा यज्ञशले लेखेका छन् ।
यज्ञशको किताब ‘भुइयाँ’ छापिँदै छ भन्ने सुन्दा मलाई लागेको थियो नेपाली साहित्यमा अर्काे एउटा उपन्यास थपिने भएछ । उपन्यासको जगजगी भएका बेलामा यज्ञशले पनि उपन्यास लेखेछन् ।
किताब विमोचनका दिन थाहा पाएँ ‘भुइयाँ’ उपन्यास होइन रहेछ । यज्ञशले यस किताबमा सम्पूर्ण जीवन जग्गामा निर्भर भएर पनि एक इन्च पनि जग्गा आफ्नो नभएका, नेपालका सबैभन्दा कमजोर वर्गका मानिसको दु:ख र जग्गा पाउनका लागि तिनले गरेका संघर्षको चित्रण गरेका छन् । यसो गर्ने क्रममा उनले नेपालका राजनीतिक दलहरूको कुरूप तथा बहुरूपी चरित्रलाई पनि उदाङ्गो पारेका छन् ।
‘भुइयाँ’मा यज्ञशले यस्ता मान्छेका वास्तविक कथा लेखेका छन् जसले भोग्नुपरेका घटना सुन्दा पत्यार लाग्दैन किनभने ती कल्पनै गर्न नसकिने खालका थिए ।
प्रकाशकले ‘भुइयाँ’लाई गैरआख्यान अर्थात् यो आख्यान होइन मात्र भनेका छन् । गैरआख्यानअन्तर्गतको कुन विधा हो भनेका छैनन् । यात्रा संस्मरण, अनुसन्धान, जीवनीजस्ता विविध विधाको संयोजन भएकाले यसलाई कुनै एउटा विधामा नबाँधेको हुन सक्छ । खासमा ‘भुइयाँ’ समाज विज्ञानको किताब पो रहेछ । तर यसो भनेर पाठकले तर्सनु पर्दैन किनभने यसको प्रस्तुति बेजोडको छ । नेपालका राजनीतिक दलहरूले आफ्ना मतदाताका सानातिना तर जायज आकांक्षालाई कसरी वास्ता गरेनन् र तिनले आफ्ना मतदाताको विश्वास कसरी गुमाए भन्ने कुरा ‘भुइयाँ’मा संकेत गरिएको छ । पहिले नेपाली कांग्रेस, त्यसपछि नेकपा (एमाले) अनि माओवादीलाई विश्वास गरेका एक जना मानिसका कुरा यसरी लेखिएको छ, ‘...यसपछि आए माओवादी । माओवादी सबैभन्दा कडा थिए । सबैभन्दा पहिला यिनै भाँचिए । अहिले त सर, यसो हेर्दा म सबै पार्टी अरूका नै देख्छु । सबै सरकार मात्रै देख्छु । जति पार्टी छन् ती सबै सरकार हुन्, शासक हुन् ।’
माओवादीले अन्यायमा परेका सामान्य मानिसको त कुरै छाडिदिउँ आफ्ना कार्यकर्तासमेतलाई कसरी निराश बनाएको छ भन्ने उदाहरण पनि छ किताबमा । किताबमा लेखिएको छ, ‘जमिनदारसँग क्षतिपूर्ति दिलाउने कुरा भएको थियो । त्यो बेला माओवादीले सबै जिम्मा लियो । क्षतिपूर्ति हामी दिलाउँछौँ भने प्रशासनलाई पठाइदियो, अहिलेसम्म क्षतिपूर्ति दिएको छैन ।’
किताब पढ्दा लाग्छ— राजनीतिक दलहरू आफू सत्तामा पुग्न न्यायका कुरा गर्छन् । उनीहरू जब सत्ता वा सत्ताको नजिक पुग्छन् तब अन्यायबाट सबैभन्दा बढी पिसिएका मानिसलाई बेवास्ता गर्छन् ।
सम्पूर्ण रूपमा जग्गामा निर्भर रहेका कति जना मानिसको जग्गा नहोला ? यज्ञशले निकालेको हिसाबअनुसार कैलालीमा ४० हजार जति होलान् । एक परिवारमा ५ जना हुन्छन् भन्ने सामान्य हिसाब निकाल्दा कैलालीमा ८ हजार परिवार भूमिहीन हुन्छन् । हरेक परिवारलाई आधा बिघा जग्गा दिँदा पनि ४ हजार बिघा जग्गाले पुग्दो रहेछ । कैलालीमा मासिन लागेको वन फाँडेर यति जमिन दिइयो भने पनि त्यहाँ प्रशस्त वन बाँकी रहला । यसरी हेर्दा भूमिहीनको समस्या धेरै ठूलो रहेनछ ।
यसो नहुँदा भूमिका नाममा थरीथरीका आन्दोलनका भएका छन् । तीमध्ये कति सफल भए, कति आंशिक रूपमा सफल भए । कतिचाहिँ असफल भए जसले भूमिहीनको अवस्था झन् खस्कायो । धेरै ठाउँका यस्ता आन्दोलनलाई लगातार केही वर्षसम्म हेरिसकेर यज्ञश भन्छन्, ‘अधिकारका सबै लडाइँले उपलब्धि नदिने पनि रहेछन् । सलमाले भरपाई माग गर्नु जायज थियो तर उनले कमाइरहेको जग्गासमेत गुमाइन् । आन्दोलनमा लाग्न उकास्ने तर त्यसलाई पार लगाउन नसक्नेहरूसँग सलमा रिसाएकी छन् । यसमा माओवादी र अधिकारवादी दुवैथरी पर्छन् ।’
भूमिहीनताको अन्त्यका लागि उपायको संकेत पनि उनले एउटा प्रसंगमा गरेका छन् । जस्तै, मुक्त कमलरीलाई पढाउने र खाने बस्ने सुविधा भएको स्कुल । सबै भूमिहीनका सन्तानले स्तरीय शिक्षा र शिक्षा आर्जन गरुन्जेल खान–बस्न पाउने हो भने अर्काे पुस्ताले केही हात जमिनमा शरण लिनका लागि यसअघिका पुस्ताले जस्तो जीवन दाउमा राख्नुपर्ने थिएन ।
यज्ञशले जसका बारेमा लेखेका छन् उनीहरूलाई पटक–पटक भेटेका छन् । यसबीचमा उनीहरूको जीवन के कसरी फेरियो वा फेरिएन भन्ने हेरेका छन् । विभिन्न दृष्टान्त हेरेर उनले एक वा दुई वाक्यमा निचोड प्रस्तुत गरेका छन् । ती निचोडका एकाध दृष्टान्तका हकमा मात्र होइन समग्र नेपाली समाजका हकमा सत्य सावित छन् । लेखकले चाहिने ठाउँमा तथ्यांक राखेका छन् तर तिनलाई एकै ठाउँमा थुपारेर पाठकलाई वाक्कदिक्क बनाएका छैनन् । रोचक प्रसंगका बीचमा राखेर पाठकलाई थाहै नदिईकन तथ्यांक र तिनले दिने सन्देश सुनाएका छन् ।
यज्ञश सुन्दर वाक्य कुँद्छन् । यस किताबमा पनि उनले त्यसो गरेका छन् । भुइयाँ पढ्दा लाग्छ— सुन्दर लेखन कुनै विधाविशेषको एकाधिकार होइन । लेख्न जान्ने मान्छेले जुन विधा छोयो त्यसैलाई सुन्दर बनाउँछ । उनका केही सुन्दर वाक्य संयोजन :
दजेह एउटा अग्नि कुण्ड हो, जसमा जिउँदा जाग्दा केटीहरूको हवन हुन्छ ।
मानिस त्यतिखेर पछि रहँदैन, जब उसमा चेतना आउँछ ।
बाढी एकपटक आयो, पालकी चढ्ने भक्त बारबार आउँछन् ।
कतै–कतै ठाउँको वर्णन भने अलमल्याउने खालको छ । जस्तै, धनगढी पुगेर कञ्चनपुरको वर्णन गर्छन् अनि धनगढी र कञ्चनपुरबीचको ठाउँका मान्छे भेट्न जान्छन् । इटहरीबाट पाठकलाई धरान पुर्‍याउँछन् र त्यहाँ वर्णन गर्छन् धरानभन्दा तल्तिर बसेका मान्छेको ।
यज्ञशले भनेका छन्, ‘विसं १४३६ मा जयस्थिति मल्लका पालादेखि छुवाछुतलाई कानुनी संरक्षण दिइएको मानिन्छ ।’ मेरा विचारमा यो कानुनी संरक्षण मात्र होइन कानुनी संरक्षणभन्दा कठोर कुरा थियो किनभने त्यतिबेला छुवाछुत गर्नेले कानुनी संरक्षण मात्र पाएको थिएन । छुवाछुत नगर्नेलाई कठोर जरिवाना गरिन्थ्यो । कानुनी संरक्षण शब्दावलीले छुवाछुतसम्बन्धी प्रावधानको निर्दयताको व्याख्या गर्न सक्दैन ।
यस्ता सानातिना कुराको क्षतिपूर्ति यज्ञशले प्रस्तुतिमार्फत् दिएका छन्– कुनै प्रसंग आउँदा त्यसभन्दा अघिपछिका कुरा जोडेर । जस्तै, रसुवाकी पुतली तामाङको कथा भन्दै जाँदा उनी पुतलीले जग्गाको लालपुर्जा पाएको कुरा बताउँछन् । र हामीलाई सम्झाउँछन्– त्यतिबेला माधव नेपाल प्रधानमन्त्री थिए ।
यसअघि माधव नेपालका बारेमा बलदेव रामले गरेको मूल्यांकन बताउने क्रममा यज्ञशले भनेका हुन्छन्– यिनका लागि चाहिँ बलदेवसँग धेरै प्रिय शब्द छैनन् ।
यस प्रसंगमा आएपछि यज्ञश भन्छन्, ‘मैले अचानक बलदेव रामलाई सम्झिएँ । माधव नेपालकै पालामा पुतलीले लालपुर्जा पाएको खबर पाएदेखि उनी नेपालसँग अलि कम रिसाउँथे कि ?’
लेखकले एउटा निरर्थक आशा गरेका छन् जस्तो लाग्छ मलाई । उनले भनेका छन्, ‘...संघीय संरचनाले सरकारहरूलाई अलि नजिक पुर्‍याउनेछ भन्नेमा आशावादी पनि ।’ सरकारलाई नजिक पुर्‍याएपछि निर्धा मानिसले अधिकार पाउलान् भन्ने आशा उनमा झल्कन्छ । तर उनले किताबभर उदाहरण दिएर के प्रस्ट पारेका छन् भने भूमिहीनका अधिकार खोस्न, उनीहरूलाई दबाउन स्थानीय ठालुहरूको हात छ र संघीय संरचनामा, तिनलाई नियन्त्रण गर्ने दलमा यिनै ठालुहरूको वर्चस्व छ । यस्ता बेलामा सरकार नजिक आइपुग्दा दमितहरूले झन् डराउनुपर्ने हुन्छ ।
‘भुइयाँ’ नेपाली समाजको यस्तो ऐना हो जसमा सबैभन्दा पिल्सिएको वर्गको दु:ख देख्न सकिन्छ, उनीहरूका त्यस्ता दु:ख निवारण गर्छु भनेर राजनीति गर्नेले अझ दु:ख दिएको पनि प्रस्ट हुन्छ ।

प्रकाशित : आश्विन २८, २०७४ १०:४२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT