मेरो विश्वविद्यालय

मिडिया उद्योगको व्यापकता र सूचना प्रविधिमा भएको चामत्कारिक परिवर्तनले आज नेपाली पत्रकारिता जगत्लाई निकै फराकिलो र विविधतायुक्त बनाएको छ । तथापि २५ वर्षअगाडि राखिएको कान्तिपुररूपी कोसेढुंगा नै यसको मूल मियो बनिरहेकै छ ।
तारानाथ दाहाल

काठमाडौँ — कान्तिपुरमा मैले आठ वर्ष बिताएँ । २०४९ भदौमा पत्रिका प्रकाशनको प्रारम्भिक तयारी चलिरहेकै समयमा सम्पादक योगेश उपाध्यायले मलाई बोलाउनुभएको थियो । अंग्रेजी दैनिक दी काठमाडौँ पोस्ट प्रकाशनको तयारीमा उहाँहरू चार महिनादेखि जुटिरहनुभएको थियो ।

थापाथली प्रसूति गृहअगाडि पत्रिकाको कार्यालय खुलेको थियो। प्रिन्टिङ प्रेस जडान गर्ने काम हुँदै थियो। यसैबीच प्रकाशक श्याम गोयन्का र सम्पादक उपाध्यायले नेपालीमा पनि पत्रिका प्रकाशन गर्ने सोच बनाउनुभएछ। पत्रिका दर्ता भने हुन सकेको थिएन। सम्पादक उपाध्यायले नेपाली पत्रिकाका लागि टिम बनाउन दिनेश सत्याललाई जिम्मेवारी दिनुभएको रहेछ। त्यही कारण म सुरुमै टिममा जोडिन पुगें। अंग्रेजी दैनिकमा काम गर्न भनेर पुग्नुभएका श्रीकृष्ण अनिरुद्र गौतम र नारायण वाग्ले पनि नेपाली टिममै सर्नुभयो। तीर्थ कोइराला र जीवेन्द्र सिम्खडाहरू पनि मिसिनुभयो।

Yamaha

सानो टिमले पत्रिकाको योजना बनाउँदै गृहकार्य गर्ने क्रममै ‘कान्तिपुर’ को नाम जुरेको थियो। थुप्रै नाममा छलफल गर्दागर्दै सम्पादक उपाध्यायले ‘कान्तिपुर’ शब्द उच्चारण गरेको र सत्यालले त्यसमा समर्थन गरेको क्षण मेरा आँखामा अझै झलझली छ। यो नाम प्रकाशक र कानुनी सल्लाहकार रामकृष्ण निरालालाई पनि मन पर्‍यो। त्यही साता जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा नाम दर्ता भयो। पछि त प्रकाशन संस्थाकै नाम कान्तिपुरमा रूपान्तरण भयो र आजको कान्तिपुर मिडिया ग्रुपको जग खडा भयो। अन्तत: नेपाली व्यावसायिक पत्रकारिताको बलियो कोसेढुंगा गाडियो।

छ महिना लामो गृहकार्यपछि कान्तिपुर र दी काठमाडौँ पोस्टको नियमित प्रकाशन औपचारिक रूपमा सुरु भयो। नियमित प्रकाशनपूर्वका कैयौँ दिन नमुना अंकहरू छापिए र पाठकहरूबीच पनि पुगे। तर, तीभन्दा पनि धेरै अंक हामीले तयार गर्‍यौँ। कति प्रेसमा छापिए, कति कागजमा मात्र टाँसिए। अनि कैयौँ अंक कम्प्युटरका स्क्रिनमा मात्र तयार गरिए। वास्तवमा त्यो छमहिने अवधि हाम्रा लागि दैनिक पत्रिकाको अभ्यासको विश्वविद्यालयसरह हुन पुग्यो। किनभने, एक–दुई जनाबाहेक अधिकांश पत्रकारको पृष्ठभूमि साप्ताहिक पत्रिकाको थियो। हाम्रो शैली र सोच दुवैलाई दैनिक पत्रिकाअनुकूल बनाउन लामो आन्तरिक अभ्यासको समय उपयोगी बन्न पुग्यो। लामो समयसम्म पनि पत्रिका बजारमा जाने गरी औपचारिक प्रकाशन सुरु नभएका कारण कतिपय साथीले टिम छाडिसकेका थिए। द काठमान्डू पोस्टमा हामीभन्दा चार महिनापहिलेदेखि नै अभ्यासमा जुटेका थिए साथीहरू। कान्तिपुर प्रकाशनका लागि जुटेको हाम्रो टिमले पनि अनेक उतारचढाव बेहोर्दै छ महिना पूरा गरेको थियो। आखिर त्यो दिन आएरै छोडयो ।
२०४९ फागुन ७ गते हाम्रा लागि जीवनको एउटा सुखद दिन त बन्न पुग्यो नै, नेपाली पत्रकारिताको इतिहासको पनि एउटा जाज्वल्यमान क्षणका रूपमा अंकित हुन पुग्यो।

पत्रिका प्रकाशनपूर्वका समयमा विभिन्न भूमिकामा अभ्यास गरियो। समाचार संकलनका लागि तीर्थ कोइरालाको नेतृत्वमा हाम्रो रिपोर्टिङ टिम बनाइएको थियो। तर, पृष्ठ संयोजन, लेआउट डिजाइन र सम्पादकीय लेखनलगायतमा अनुभवप्राप्त साथीहरू एक–दुई जना मात्र भएकाले एकै जनाले कहिले कुन काम कहिले कुन काम गर्नुपथ्र्यो। सुरुका ६ महिनामा मैले आर्थिक पेजको संयोजनदेखि सम्पादकीय लेखन र रात्रि डेस्कको समेत जिम्मेवारी पूरा गरें। पत्रिका नियमित प्रकाशन हुने बेला म रात्रि डेस्कमा थिएँ। प्रथम पृष्ठको संयोजन र प्रस्तुतिको चुनौती अर्जुन विष्ट र श्रीरामसिंह बस्नेतसहितको हाम्रो टिमले सम्हालेको थियो। केही समयपछि नै म श्रीकृष्ण अनिरुद्र गौतमसँगै फिचर पृष्ठमा पुगें र सम्पादकीय लेखनको अभ्यासमा जोडिने मौका पाएँ। डेस्क र फिचरको जिम्मेवारीमा रुमलिनुपरे पनि म मूलत: संवाददाताको काममा फिट थिएँ। केही समयपछाडि मात्रै मैले त्यो मौका पाएँ। राजनीति, संसद्, प्रशासन र अदालत मेरो रुचिका क्षेत्र थिए। वातावरण, विकास र सामाजिक मुद्दाहरूसम्बन्धी खोजी समाचारमा खटिनु पनि मेरो रुचिकै कुरो थियो। कुनै पनि संवाददाताका लागि पत्रिकाको प्रथम पृष्ठमा ‘बाइलाइन’ पाउनु सबैभन्दा ठूलो सन्तुष्टिको कुरो हुन्छ र पत्रकारको पहिचान र व्यक्तित्व निर्माणमा इँटाको काम गर्ने त्यस्तो ‘बाइलाइन’ मेरो महत्त्वाकांक्षा हुने गथ्र्यो। त्यो पूरा गर्न कान्तिपुरले मेरो जाँगर र ऊर्जा खर्च गर्ने अपूर्व अवसर प्रदान गर्‍यो।

समाचारको खोजी र प्रस्तुतिका लागि गरिएका ती दिनको श्रम र मिहिनेत सम्झिँदा अहिले आफैँलाई आश्चर्य लाग्छ। बिहान सात बजेदेखि राति एक बजेसम्म कान्तिपुरको मिसनमा जुटिन्थ्यो। महिनौँसम्म एक दिन पनि बिदा बसिँदैनथ्यो। त्यो संघर्ष व्यावसायिक उत्कृष्टताका लागि थियो। ‘गरेर सिक्दै जाने’ सिद्धान्तमा विश्वास भएको मान्छे भएकाले मलाई त्यस्तो खटाइप्रति कुनै गुनासो पनि थिएन।

कान्तिपुरको जीवनमा केही यस्ता राष्ट्रिय घटनाहरू छन्, जसले यो पत्रिकाको सर्कुलेसनलाई उल्लेखनीय रूपमा फड्को मार्न योगदान दिएका छन्। तीमध्येको पहिलो घटना थियो— नेकपा (एमाले) का तत्कालीन महासचिव मदन भण्डारी र संगठन विभाग प्रमुख जीवराज आश्रितको दासढुंगामा भएको दुर्घटना। सो दुर्घटनाको समाचार प्रवाहबाटै कान्तिपुरले वैकल्पिक समाचारपत्रका रूपमा आफूलाई स्थापित गर्न सकेको हो। त्यति बेलासम्म हजारौँ पाठकहरूमा गोरखापत्रको एकलौटी प्रभाव थियो, तर दासढुंगा घटनाको व्यापक र विस्तृत कभरेजका कारण ती पाठकहरू कान्तिपुरतर्फ तानिए । त्यति बेला आफू रिपोर्टिङमा नभए पनि म त्यसपछिका तीनवटा उल्लेखनीय सन्दर्भहरूमा संलग्न हुन पाएँ। ती सन्दर्भ थिए— नेपाली कांग्रेसका सर्वोच्च नेता गणेशमान सिंह र तत्कालीन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइराला गुटबीचको लामो द्वन्द्व, प्रतिनिधिसभा विघटन र मध्यावधि निर्वाचन घोषणाविरुद्धको सर्वोच्च अदालतमा परेको रिटको सुनुवाइ अनि तत्कालीन प्रधानमन्त्री मनमोहन अधिकारीले संसद् विघटन गरेपछि सर्वाेच्च अदालतमा परेको मुद्दाको सुनुवाइ। यी तीनवटै राजनीतिक घटनाका सन्दर्भमा कान्तिपुरले प्रस्तुत गरेको विहंगम समाचार कभरेजले यो पत्रिकाको सर्कुलेसनलाई गोरखापत्रभन्दा धेरै माथि पुर्‍याएको थियो। जनसरोकारका कैयौँ चासोका विषयमा गरिएका रिपोर्टिङ र राजनीतिक एवं समसामयिक विषयमा प्रवाह गरिएका लेख–अन्तर्वार्ता तथा समाचारको विविधताजस्ता अरू कैयौँ पक्षलाई बिर्सन त मिल्दैन, तर पनि कतिपय विवादास्पद यस्ता घटनाहरू हुन्छन्, जसमा आम मानिसको चासो हुँदो रहेछ । ती सन्दर्भमा आम मानिसको रुचि सम्बोधन हुने गरी सामग्री पस्कन सक्यो भने सञ्चारमाध्यम लोकप्रिय भइहाल्दो रहेछ। माथि उल्लेख गरिएका तीनवटै सन्दर्भका रिपोर्टिङको दायित्व मैले पाएको थिएँ। खासगरी चाक्सीबारीमा भएको दुई साता लामो निष्कर्षविहीन कांग्रेस झगडाको समाचार संकलन र प्रतिनिधिसभा विघटनविरुद्धका २०५१ र २०५२ सालका दुईवटा मुद्दाको सुनुवाइका क्रममा गरिएको रिपोर्टिङ मेरो पत्रकारिता जीवनमा स्मरणीय रहेका छन्।

कान्तिपुर प्रकाशनले आफ्ना सहकर्मीहरूलाई पुरस्कृत र सम्मानित गर्न थालेको पहिलो वर्ष ‘आउटस्टयान्डिङ अवार्ड’ पाउने सौभाग्य पनि मैले नै प्राप्त गरेको थिएँ। सायद त्यो अवार्डपछाडिको कारण थियो— प्रतिनिधिसभा विघटनविरुद्धको त्यही मुद्दाको रिपोर्टिङ। निरन्तर ११ दिनसम्म कान्तिपुरको प्रथम पृष्ठको मुख्य समाचार सोही विषयमा थियो र सबैमा मेरो बाइलाइन थियो। तस्बिर खिच्न र स्वर रेकर्ड गर्न नपाइने अदालतको इजलासमा घण्टौँ हुने बहस–पैरवीलाई टिपोट गर्नु र त्यसलाई पाठकले मन पराउने गरी प्रस्तुत गर्नु निकै चुनौतीपूर्ण भए पनि रोमाञ्चक थियो। सर्वोच्च अदालतका ११ जना न्यायाधीश बसेर गरिएको सुनुवाइ ∕ अदालतको इजलास मात्र होइन कम्पाउन्ड र बाहिर सडकमा समेत खचाखच भरिएको भीड ∕ खुटयाउन नसकिने एक से एक विद्वान् वकिलहरूका तर्क र विश्लेषणहरू डायरीमा टिपी बेलुका अदालतबाट हिँडेरै कार्यालय पुगेर राति ११/१२ बजेसम्म लेखेर दिएको समाचार भोलिपल्ट पत्रिकाको प्रथम पृष्ठ ढाकिने गरी छापिएको र पाठकहरूले त्यो एकदम रुचाएर पढेको सन्दर्भले मलाई अहिले पनि सन्तोष दिन्छ।

अरुण तेस्रो जलविद्युत् आयोजनामा सरकार र विश्व बैंकबीच सहमति, आयोजनाहरूसँग स्थानीयको द्वन्द्व र वातावरण संरक्षणवादीहरूको सरोकारजस्ता त्रिकोणीय संघर्षका कथाले उत्पन्न गरेको समस्यालाई निरन्तर फलोअप गर्ने काममा होस् या चेलीबेटी बेचबिखनको अपराधमा संरक्षणको भूमिका खेल्ने राजनीतिक र प्रशासनिक दुश्चक्रलाई उजागर गर्ने सन्दर्भमा, कान्तिपुरले गरेको योगदानमा म आफूलाई पनि पाउँछु। ती विषयमा गरिएका विहंगम समाचार प्रस्तुतिले तिनलाई राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय चर्चा र चासोका मुद्दा बनाउन सफल भइयो।

अदालतका इजलासमा हुने वकिलहरूको तर्क, विश्लेषण र सिद्धान्तहरूको खुटयाउनै गाह्रो पर्ने वादविवाद र बौद्धिक सञ्जाल तथा बेन्चका न्यायाधीशहरूको हाउभाउ, प्रश्न तथा प्रतिक्रियात्मक टिप्पणीहरूमा लुकेको अर्थलाई पर्गेलेर पत्रकारिताको रुचिकर सामग्री बनाउन सकिन्छ भन्ने मान्यता स्थापित गर्न कान्तिपुरको जिम्मेवारीले नै सफल बनायो।

संसदीय गतिविधिका नीरस विवरणात्मक समाचारहरूभन्दा त्यहाँका अनौपचारिक राजनीतिक गतिविधि, सांसदहरूका शैली र प्रस्तुति अनि संसदीय परिसरका अनेक रोचक कथालाई संसदीय रिपोर्टिङको अंग बनाउने प्रयोग पनि कान्तिपुरले थालेको थियो। जनप्रतिनिधिको थलोलाई बृहत्तर र चनाखो आँखाले औंल्याएर पाठकहरूबीच पस्कदा यसप्रति आम रुचि बढाउन सफलता पाइँदो रहेछ भन्ने पनि त्यहाँको रिपोर्टिङका प्रयोगहरूबाट सिकियो। नेपाली पत्रकारितामा मुख्य रूपमा अदालत, संसद् र आर्थिक बिटको संस्थागत विकासमा कान्तिपुरको अगुवाइयुक्त योगदान छ भन्न सकिन्छ। त्यसैगरी दूरदराजका जनजीवनका दु:खका कथा, जीवनसंस्कृति र प्रकृतिका कथा अनि नेपाली सीमा क्षेत्रका संवेदनशील मुद्दालाई राष्ट्रिय जीवनधारामा समर्पित गर्न कान्तिपुरका सहकर्मीहरूको अगुवाइ उल्लेखनीय छ।

कान्तिपुरमा रहँदा मैले प्रमुख संवाददाता, फिचर (लेखरचना) सम्पादक, शनिबारे कोसेली संयोजन र समाचार सम्पादकजस्ता महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी पनि सम्हाल्ने अवसर पाएँ । ती सबै अवसरले मेरो आत्मविश्वास भरिदिए। यसैको बलमा आजपर्यन्त पत्रकारिता क्षेत्रको स्वतन्त्रता र विकासको गतिविधिमा समर्पित भइरहन प्रेरणा मिलिरहेको छ। २०५७ सालमा नेपाल पत्रकार महासंघको महासचिवका रूपमा कार्यव्यस्तता निकै बढेपछि मैले कान्तिपुरबाट बिदा लिएँ। आठ वर्षको कान्तिपुरको सेवा नै मेरो पत्रकारिता जीवनको सबैभन्दा लामो र गहन सिकाइको अवधि हो। २०४४ सालमा सुरु भएको पत्रकारिता जीवनले तीन दशक पूरा गरेको छ। यसबीच दर्जनभन्दा बढी मिडियामा जोडिन पुगेँ। तर पनि कान्तिपुरमा बनेको पहिचानले नै आफूलाई अहिलेसम्म पेसामा टिकाइरहेको महसुस हुन्छ।

उदार र फराकिलो सम्पादकीय सोच भएको नेतृत्वले नै कुनै पनि सञ्चारमाध्यमलाई आम जनताको अपनत्व महसुस गर्न सक्ने बनाउँदै सबैको साझा चौतारीमा विकसित गराउन सक्छ र त्यसका लागि सम्पादकीय पहललाई स्वतन्त्र रूपमा अगाडि जान सघाउने लचकता अपरिहार्य हुन्छ। यस प्रसंगमा कान्तिपुरले आफूलाई दृढतापूर्वक सजग राख्दै आएको छ। त्यसैले यो देशको अगुवा मिडिया समूह हुन सकेको हो। प्रशस्त लगानी खन्याउँदै र योग्य पत्रकारहरू हुँदैमा मात्र कुनै पनि सञ्चारमाध्यम दिगो र सबल बन्न सक्दैन भन्ने कुरा कान्तिपुरपछि सुरु भएका कैयौँ मिडिया उद्यम डुब्नुबाट स्पष्ट हुन्छ। नेपाली मिडिया अर्थराजनीतिमा सफलताभन्दा असफलताको चाङ धेरै छ। करोड होइन, अर्बका लगानी असफल भएका छन्। सञ्चारमाध्यमकोलगानीकर्ता र व्यवस्थापकको पहिलो प्राथमिकता सञ्चारमाध्यमको लोकप्रियताका लागि निर्भीक सम्पादकीय स्वतन्त्रताको अभ्यासको जगेर्ना हुुनुपर्छ। पत्रकारिताका व्यावसायिक सीमारेखाहरूप्रतिको संवेदनशीलता भएको नाफा रणनीतिमा सीमित हुन सक्नुपर्छ। कान्तिपुरलाई यही संवेदनशीलताको अनुभूतिले नै जोगाएर सफलतातर्फ लगेको हो भन्न सकिन्छ।

मिडिया उद्योगको व्यापकता र सूचना प्रविधिमा भएको चामत्कारिक परिवर्तनले आज नेपाली पत्रकारिता जगतलाई निकै फराकिलो र विविधतायुक्त बनाएको छ। तथापि २५ वर्षअगाडि राखिएको कान्तिपुररूपी कोसेढुंगा नै यसको मूल मियो बनिरहेकै छ। प्रिन्ट मिडियाको मौलिकता र प्रभाव कति समय रहला भन्ने आशंका छाएको यो समयमा कान्तिपुरले आफूलाई रेडियो, टेलिभिजन र अनलाइनका संस्करणहरूमा विस्तार गर्दै मूल रूपमा छापा ब्रान्डमै स्थापित गराइरहन सफल भएको छ।

कान्तिपुरका पूर्वप्रमुख संवाददाता दाहाल फ्रिडमफोरमका प्रमुख कार्यकारी हुन्।

Esewa Pasal

प्रकाशित : फाल्गुन ७, २०७४ १०:४१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

पत्रकारितासामुका प्रश्न

हाम्रो देशमा जागरूक पत्रकारको होइन, वरिष्ठ पत्रकारहरूको जगजगी छ । यो वरिष्ठको उपाधि बाँड्ने काम पनि सरकारले लिए अझ जाती हुने थियो ।
किशोर नेपाल

काठमाडौँ — नेपाल अहिले राजनीतिक परिवर्तनको तीव्रतम गतिमा छ । सन् १९४८ देखि सुरु भएको नेपालको राजनीतिक विकासक्रम (संविधान निर्माणको प्रक्रिया) पूरा हुन पूरै सात दशक लागेको छ । सन् २०१५ मा आएर संविधान निर्माणका प्रक्रिया टुंगिए पनि समाज निर्माणको प्रक्रिया टुंगिएको छैन ।

नेपाली जनताद्वारा इच्छित र लक्षित सबै विषयमा सबै नेपालीको सहमति भए पनि र नभए पनि, यो संविधानमा नेपाली जनताको इच्छा र आकांक्षाअनुकूल आफूलाई विकासको प्रक्रियामा लैजान सकिने लचिलोपन रहेको बताएका छन् कानुनविद् र संविधानविद्हरूले । यो संविधानका केही विशिष्टताहरू छन् । ती विशिष्टता के हुन् भने, संविधान निर्माणको समयदेखि नै देशका प्रमुख राजनीतिक दलहरूले सत्ताका सन्दर्भमा खासै किचलो उठाएका छैनन्, न त दलहरूले आपसमा वैमनस्यको नै प्रदर्शन गरेका छन् । संविधान तयार भएर लागू हुन लामो समय लागे पनि नेपालका राजनीतिक दलले धैर्य गुमाएका भए केही भन्न सकिन्नथ्यो । भाग्यवश त्यो अवस्था उत्पन्न भएन ।

नेपालजस्तो यथार्थका हिसाबले प्राचीन, परम्परागत चाहनाहरूले जेलिएको र हम्मेसी नयाँ विचारलाई ग्रहण गर्न नसक्ने भनेर चिनिएको देशका लागि अहिले बनेको संविधान एकहदसम्म अनुपम छ । संविधान संघीय अवधारणामा बनेको छ, धर्मबाट निरपेक्ष रहेको छ र यसले बहुल लोकतन्त्रको पद्धतिलाई आत्मसात् गरेको छ । देशप्रति जनताको सार्वभौमिक अधिकार यसको अर्को विशेषता हो । यति हुँदाहुँदै पनि संविधान एकहदसम्म अनुपम छ । किन भनिएको हो भने, अहिले पनि संविधानले सबै जातजाति र संस्कृतिका सत्यहरूको निरूपण गर्न सकेको छैन । जे भए पनि, संविधान क्रमिक रूपमा अघि बढ्दै जाँदा यो अझै फराकिलो हुनेमा विश्वास गर्नैपर्छ । गाउँमा खनिएका वा बनाइएका बाटा–घाटाका कुरा गर्ने हो भने पनि गल्ली गल्छेंडाहरू सधै‌ एकैनासका रहँदैनन् । मानिसले सजिलोसँग हिँड्ने बाटो त जसो गरेर पनि बनाउँछ बनाउँछ । समाज साँघुरो त रहनै सक्दैन । समाजका गुणी सदस्यहरूले देखेर, सुनेर, पढेर देश र दुनियाँबारे जुन ज्ञान हासिल गरेका हुन्छन्, त्यसैलाई भन्दछन् गतिशील मानवीय निरन्तरता । आखिर, मानव सभ्यताको नियामक पनि त मानिस नै हो ।

नेपालमा परिवर्तनको घाम अघिल्लो शताब्दीमा झुल्किए पनि त्यो घामले नेपालका डाँडाकाँडा, मैदान, खोंच र कछाडहरूलाई झलमल्ल बनाउन सकेको थिएन । परिवर्तनको सात दशक बित्न लाग्दासमेत हामीले हाम्रा सामान्य अधिकारका लागि निरन्तर संघर्ष गरेका छौं । अहिलेको परिवर्तन २०४६ सालको पहिलो राष्ट्रिय जनआन्दोलन, त्यसपछि सुरु भएको सशस्त्र संघर्ष, यसैको परिप्रेक्ष्यमा राजनीतिक दलका नेताहरूले लोकतन्त्रका लागि गरेको संघर्षको परिणाम हो– माओवादी विद्रोहीसँग नेपाल सरकारको विस्तृत शान्तिसम्झौता र २०६३ को अन्तरिम संविधान । यो सानो आलेखमा पर्दाभित्रका सबै चित्र–विचित्रहरू अटाउँदैनन् । देश सानो भए पनि यसको आयाम विशाल छ । नेपालीहरू सबैतिर छपक्क हुनु नै यसको प्रमाण हो ।

लोकतान्त्रिक गणतन्त्रले स्थापित गरेका मानव अधिकारहरूको प्राप्ति र पुनस्र्थापनामा नेपाली प्रेसजगत्को भूमिका व्यापक छ । वर्तमान समयमा सैद्धान्तिक अवधारणाको चर्चा त्यति गहन हँ‘दैन । विज्ञान र प्रविधिको विकासले मानिसको चिन्तन प्रक्रियामा ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ । सिद्धान्तहरू मौन भएका छन् । यसको अर्थ संसार सिद्धान्त शून्य हिसावले चलेको छ भन्ने होइन । ज्ञान, चिन्तन र अनुशासनको निरन्तरता भएन भने संसारमा भइरहेका वैज्ञानिक उपलब्धिहरूको अर्थ रहँदैन ।

अहिले मानिस सिद्धान्त र दर्शनका पछि लागेका छैनन् । व्यावहारिक प्रयोगको हिसाबले जे सजिलो हुन्छ र जुन कुराले मानिसलाई आकर्षित गर्दछ, त्यसैलाई अपनाउने गरेका छन् नीति–निर्माताहरूले । उदारवादी अर्थतन्त्र र खुला बजारले प्रवद्र्धन गरेको उपभोक्तावादको मुख्य ध्येय यही हो । यसलाई विद्धान्हरूले पुँजीवादी अर्थव्यवस्थाको क्रियात्मक कडी मानेका छन् । पश्चिमी राष्ट्रले प्रवद्र्धन गरेको खुला बजार र त्यसले बढाउने प्रतिस्पर्धाले समाजलाई सम्पन्नतातिर डोहोर्‍याउँछ भन्ने मान्यतामा आधारित अर्थतन्त्र उत्कर्षमा रहेको छ यतिबेला । यसैलाई भनिन्छ, उपभोक्तावादी संस्कृति । एसियाका दुई ठूला देश भारत र चीन, यही सूत्र समातेर आर्थिक विकासको प्रतिस्पर्धामा लागेका छन् । निश्चय पनि, यो नीतिले आर्थिक विकासका क्षेत्रमा अभूतपूर्व सफलता हासिल गरेको छ । संसारका धेरै गरिब देशहरूको स्तरोन्नति भएको छ ।
सञ्चारमाध्यमहरूले आर्थिक विकासका बहुराष्ट्रिय उपलब्धिहरूलाई प्राथमिकताका साथ प्रस्तुत गर्ने गरेका छन् । समाजको एउटा हिस्सालाई हेर्दा लाग्छ, समाजमा सम्पन्नता बढ्दै गएको छ । अनि, आफ्नै संसारतिर फर्केर हेर्दा विपन्नताको विद्रूप तस्वीर देखिन्छ । तर, यी परिदृश्यहरू सबै रंगीन छैनन् । एकातिर, पुँजीको विस्तार हुँदै छ भने अर्कोतिर समाजमा असमानता पनि उत्तिकै बढेको छ । गरिब र धनीबीचको खाडल गहिरिँदै गएको छ । आर्थिक समृद्धिका प्रतिफलहरूको समान वितरण हुन नसक्दा सामाजिक असन्तुलन बढ्न थालेको छ । सामाजिक दायित्वबोध गर्ने लेखक र पत्रकारहरूले यो अवस्थाको आलोचनात्मक समीक्षा गर्दै आधुनिक अर्थव्यवस्थाका कमजोरीहरू औंल्याउन थालेका छन् । भारतीय लेखक तथा टिप्पणीकार पंकज मिश्र लेख्छन्– बजार अर्थतन्त्रका उपलब्धिहरूको सक्कली अनुहार स्पष्ट देखिन थालेका छन् । चीन लोकतन्त्रबाट पहिलेको भन्दा बढी टाढिन थालेको छ । रूसमा प्रयोग भइरहेको खुला बजारको पुँजीवादी अर्थतन्त्रले चोरतन्त्रलाई बढावा दिइरहेको छ । भारत, इजरायल, श्रीलंका, थाइल्यान्ड र टर्कीजस्ता देशमा पनि अनुदारवादी नेताहरू, लोकतन्त्रमाथिको बढ्दो प्रहार र दक्षिणपन्थी अतिवादले राजनीतिलाई परिभाषित गर्न थालेका छन् ।

नेपाली समाजमा पत्रकारिताको विश्वसनीयता र सम्मान दुवैको अवस्था क्षीण छ । देशमा भएका समकालीन राजनीतिक घटनाक्रम र आर्थिक विकासका विभिन्न पक्षहरूको व्याख्या र विश्लेषण गर्न आवश्यक वातावरणको अभाव छ । सञ्चारकर्मीहरूमा सञ्चार शास्त्रको निश्चित सैद्धान्तिक अवधारणाको ज्ञान हुनुपर्छ । यसका लागि सञ्चारकर्मीले प्रेसका प्रचलित सिद्धान्तबारे जानकारी राख्नुपर्छ । प्रेसले बिनादृष्टिकोण शून्यमा काम गर्न सक्दैन । तर, नेपाली प्रेसका प्रचलित सिद्धान्त के हुन् ? यसबारे कसैले पनि केही भन्न सक्ने अवस्था छैन ।

देश परिवर्तनको बाटोमा लाग्दा देशका प्रमुख अंगहरूले पछयाउनु ठूलो कुरा होइन । अहिले देशका राष्ट्रिय प्रकाशनहरूले सबै प्रदेशबाट आ–आफ्नो समाचारपत्रको प्रादेशिक संस्करण निकाल्ने निर्णय गरेर प्रकाशनको तयारीमा लागेका छन् । यो निकै राम्रो कुरा हो । यसले नेपाली प्रेसको मन्द गतिमा तीव्रता ल्याउनेछ ।

नेपालमा प्रेसको इतिहास सय वर्षभन्दा लामो छ । तर, यो सांकेतिक महत्त्वको विषय मात्र हो । सय वर्षअघि हाम्रो देशमा अखबार निस्किन्थ्यो भनेर चित्त बुझाउने वा आत्मरति गर्ने बाटो मात्रै हो त्यो । २०१७ मा राजाले प्रेस स्वतन्त्रताको हत्या गरेपछि पनि नेपाली प्रेस जीवित रह्यो । २०३६ को जनमत संग्रहपछि अहिले पर्यन्त नेपाली प्रेस एक कदम पछि हटेको छैन । तैपनि, शताब्दीयौंदेखि नेपाली प्रेसको स्वरूप र स्वभाव किन बदलिएको छैन ? किन प्रेसले बोकेका वा बोक्नुपर्ने दायित्वहरू पूरा भएका छैनन् ? किन देशका सबै भागहरूमा सञ्चारमाध्यमको स्वरूप समान हुँदैन ? किन अनुदारवादी शासन भएका देश र स्वतन्त्र देशको सञ्चारमाध्यममा यति वढी विविधता देखिन्छ ? यी केही यस्ता प्रश्न हुन्, जसको उत्तर प्रत्येक जागरुक पत्रकारसँग हुनु आवश्यक छ । तर, हाम्रो देशमा जागरुक पत्रकारको होइन, वरिष्ठ पत्रकारहरूको जगजगी छ । यो वरिष्ठको उपाधि बाँड्ने काम पनि सरकारले लिए अझ जाति हुने थियो ।

नेपाली पत्रपत्रिकाको क्षेत्रीय वा प्रादेशिक संस्करणको प्रकाशन विविधता मात्रै हो । २०४६ सालमा प्रजातन्त्रको पुन:स्थापना हुँदा कान्तिपुर देशका लागि अपरिहार्य बन्यो । अब प्रादेशिक प्रकाशनमा हुने प्रतिस्पर्धाले अर्को अपरिहार्यतालाई पूरा गर्नेछ । यस्तो विविधता कुनै पनि देशको वा प्रदेशको क्षमतामा निर्भर गर्ने विषय हुन् । कुनै पनि देशको व्यवसाय र अर्थतन्त्रले प्रेसको बढ्दो आवश्यकतालाई धान्न सक्छ कि सक्दैन ? कुनै पनि देशमा सञ्चारमाध्यमका लागि आवश्यक प्राविधिक आधार र स्रोत पर्याप्त छ कि छैन ? सञ्चारमाध्यमको खपत बढाउनका लागि समाज तयार छ कि छैन ? यी केही स्थुल प्रश्न हुन्, जसको सान्दर्भिकता व्यवस्थापन पक्षसँग जोडिन्छ । क्षेत्रीय प्रकाशनको तहमा यी प्रश्नहरू समान हुन्छन् ।

विश्वव्यापी रूपमा प्रेसको चरित्र एकैनासको देखिए पनि प्रेसको काम गर्ने तरिका देश र समाजअनुसारको हुन्छ । पत्रकारिताको खाता पनि सामाजिक र राजनीतिक संरचनाअनुरूप तयार भएको हुन्छ । कुनै पनि देशको सञ्चारमाध्यममा त्यो देशको समाजको तस्बिर प्रतिविम्बित भएको हुन्छ । सञ्चारमाध्यमहरूलाई बुझ्न परिवेशको ज्ञान आवश्यक हुन्छ । यस्तो परिवेशको ज्ञान हामीसँग कति छ ? हामी पत्रकारितामा लागेका मानिसको क्षमता कति छ ? कति जाँगर छ हामीमा ? कुरा यिनै हुन् । यत्ति हो कि, पत्रकारिता अविश्वासमा हराउँछ । मानिसमा विश्वास जगाएर त्यसप्रतिको निष्ठा कायम राख्न सक्नुपर्छ । त्यसो भयो भने लोकतान्त्रिक गणतन्त्र बलियो हुन्छ । २००७ सालको उच्चारण मात्रैले एउटा ठूलो परिवर्तनलाई धान्ने भएको हो नेपाल । नेपालसँग जे छ, त्यो क्षमता हो । त्यो क्षमतालाई कुनै पनि हालतमा विस्थापनमा पठाउन हुँदैन ।

नेपाल र साप्ताहिकका पूर्वसम्पादक, कान्तिपुरका पूर्वसमाचार संयोजक नेपाल हाल स्वतन्त्र लेखनमा छन् ।

प्रकाशित : फाल्गुन ७, २०७४ १०:३९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT