विद्यार्थी तान्दै मानविकी

समयानुकूल पाठ्यक्रम परिमार्जन नहुँदा विद्यार्थी आकर्षित हुन नसकेकाले प्रयोगात्मक र अनुसन्धानमूलक खालको अध्यापन पद्धति विकास गरिँदै ।
दुर्गा खनाल

काठमाडौँ — समाजशास्त्री प्राध्यापक चैतन्य मिश्रले २०७४ साल वैशाख २ मा एउटा लेखमा उल्लेख गरेका हरफहरू हुन् यी । मानविकी तथा समाजशास्त्र अध्ययनको आकर्षण घटिरहेका बेला प्राध्यापक मिश्रका यी हरफले उक्त संकायको महत्त्व झल्काउँछ । पछिल्लो समय अन्य प्राविधिक विषयमा विद्यार्थीको आकर्षण बढिरहेको छ ।

-सामाजिकशास्त्रले हामीलाई ‘कुवाको भ्यागुतो’ हुनबाट जोगाउँछ । विश्वभरिका व्यापकता, विशिष्टता र समानताहरू हामीमा छिराउँछ । आफ्नो र अरू सबैको समाज परिवर्तनशील र प्रवाहमा छ, त्यो प्रवाह कहिले ढिलो र कहिले छिटो हुन्छ, तर थामिँदैन भन्ने सिकाउँछ ।

-सामाजिकशास्त्रको ज्ञानले अन्यायविरुद्ध लड्न र संगठित हुन प्रेरित गर्छ । अन्याय प्राकृतिक, दैवी वा स्वनिर्मित हुने होइन, बरु ऐतिहासिक–सामाजिक रूपले निर्मित हुने हो भन्नेबित्तिकै अन्यायविरुद्ध लड्न सकिने रहेछ भन्ने ज्ञान खुल्छ ।

Yamaha


मानविकी तथा सामाजिकशास्त्र संकायमा अध्ययन विद्यार्थीको कम रोजाइमा पर्ने गरेको छ । तर, समाज बुझ्न र सामाजिक क्षेत्रका स्थापित हुने मानविकी तथा सामाजिकशास्त्र संकायले सहयोग पुर्‍याउन सक्छ । पछिल्लो विज्ञान, व्यवस्थापन, इन्जिनियरिङलगायतमा विद्यार्थीको चाप छ ।


मानविकी र सामाजिकशास्त्रमा तुलनात्मक रूपमा कम चाप देखिन्छ । तर यो संकायभित्रका अध्ययन गर्ने विषयको छनोट सही हुन सक्यो भने विद्यार्थीले यही संकाय पढेर पनि राम्रो अवसर पाउने सक्ने अवस्था छ । त्रिभुवन विश्वविद्यालयले विद्यार्थीका पछिल्ला चाहनाहरूलाई बुझेर विषयहरूको विविधता र अध्ययन गर्ने पाठ्यक्रमलाई परिमार्जन गर्न थालेको छ ।
‘समाजको सबै क्षेत्रको नेतृत्व गर्न सक्ने जनशक्ति मानविकी तथा सामाजिकशास्त्र संकायभित्रका विषयको अध्ययनले दिलाउन सक्छ,’ त्रिवि मानविकी संकायका डिन प्राध्यापक शिवलाल भुसालले भने, ‘विद्यार्थीलाई थप आकर्षित गर्न हामीले नया कार्यक्रमहरू थप्न थालेका छौं ।’


अहिलेसम्म मानविकीको पढाइ सैद्धान्तिक बढी थियो । प्रयोगात्मक र व्यावहारिक पाटोलाई यो संकायले कम प्राथमिकता दिएको थियो । पछिल्लो समय आर्थिक उपार्जनसँग सीधा जोडिने खालका विषयहरू विद्यार्थीका रोजाइमा पर्न थाले त्यसैले मानविकी संकायमा पनि अब विविधता थपिन थालेका छन् ।


त्रिविका ३० आंगिक र ३ सय सम्बन्धनप्राप्त क्याम्पसहरूमा मानविकी अध्यापन हुन्छ । स्नातक र स्नातकोत्तर अध्यापन हुने यो संकायमा नयाँनयाँ विषय भित्रिएका छन् । स्नातक तहमा अहिले ‘कम्प्युटर एप्लिकेसन’ विषय सुरु भएको छ । नयाँ पुस्ता सूचना प्रविधिमा अभ्यस्त हुनुपर्ने भएकाले मानविकीभित्र पनि यो विषय भित्र्याइएको डिन भुसालले जानकारी दिए । बढी प्रयोगात्मक हुने यो विषयले प्राविधिक रूपमा अब्बल बनाउन सक्छ ।


त्रिविले अन्य केही विषयहरूलाई पनि प्रवेश गराउन तयारी गरेको छ । ‘गुड गभरनेन्स एन्ड लिडरसिप डेभलपमेन्ट’, फेसन डिजाइनिङ, सोसल इन्टरप्रेनरसिपजस्ता विषय पनि त्रिविले स्नातक तहमा अब प्रवेश गराउँदै छ ।


‘मानविकी र समाजशास्त्र पहिले ज्ञान आर्जन गर्ने खालको मानिथ्यो तर अब हामीले यसलाई जीविकोपार्जनसँगसमेत जोड्ने गरी नयाँ कार्यक्रम थपेका छौं,’ डिन भुसालले भने । मनोविज्ञान, सामजिक कार्य र पत्रकारिताजस्ता चालु विषयलाई थप स्तरोन्नति गर्ने तयारी पनि भइरहेको छ । अब यी विषयलाई ४ वर्षे बनाउने तयारी छ ।
स्नातकोत्तरदेखि विद्यावारिधिसम्मका लागि त्रिविले यो संकायमा केही नयाँ विषयहरू चलाइरहेको छ । जसमा विद्यार्थीहरूले रुचि देखाउन थालेका छन् ।


स्नातकोत्तरमा ‘टुरिजम एन्ड हस्पिटालिटी’, ‘डेभलपमेन्ट स्टडिज’, फोल्कलोर स्टडिज’, ‘स्पोटर्स साइन्स’ जस्ता विषय छन् । ‘विमेन्स स्टडिज’, लाइब्रेरी साइन्स र काउन्सिलिङ साइकोलोजी विषयमा स्नातकोत्तर तहको एक वर्ष विशेष कोर्सको योजना पनि त्रिविले ल्याएको छ । यी नयाँ विषयहरू अहिलेको बजारअनुसार बिक्ने खालका हुन् । यो अध्ययन गरेका व्यक्ति सामाजिक क्षेत्रमा रोजगारीका लागि खोजिने सूचीमा पर्छन् ।


मानविकीका केही विषय भने अहिले संकटमा छन् । इतिहास, भूगोल, नेपालभाषा, हिन्दी भाषालगायतका बिषय करिब बन्द नै गर्नुपर्ने अवस्थामा छन् । यी विषयमा विद्यार्थीको कुनै आकर्षण छैन । महत्त्वप्ूार्ण हुँदाहुँदै पनि कुनै विषयमा विद्यार्थीले नरुचाउनुमा पाठयक्रमको पनि भूमिका छ । वर्षौंदेखि एउटै पाठयक्रम छ ।


समयानुकूल पाठ्यक्रम परिमार्जन नहुँदा विद्यार्थी आकर्षित हुन सकेका छैनन् । तर, अब पाठयक्रम परिमार्जन गर्ने प्रयास भइरहेको डिन भुसालले जानकारी दिए । पुरानो पाठयक्रम र अध्ययन पद्धतिमा भएका कमजोरीहरू हटाउनका लागि सुधार्न खोजिएको उनले जनाए ।


अब प्रयोगात्मक र अनुसन्धानमूलक खालको अध्यापन पद्धति हुनेछ । जसले विद्यार्थीहरूलाई यो संकायप्रतिका आकर्षण अझै बढाउनेछ ।


विद्यालय तहको शिक्षा सकेर उच्च शिक्षाका लागि जान खोज्ने विद्यार्थीहरूले विषय र संकाय चयन गर्दा ध्यान पुर्‍याउनुपर्ने हुन्छ । त्यसका लागि आफ्नो क्षमताअनुसार कुन विषयमा पढ्ने भन्ने विद्यार्थीको स्वतन्त्र निर्णयमा भर पर्छ ।


अध्ययनका लागि अन्य संकायजस्तै मानविकी तथा सामाजिकशास्त्र संकायका विषय पनि जीवनोपयोगी शिक्षाको कसीमा कमजोर छैनन् । त्यो प्रयास काठमाडौं विश्वविद्यालयले गुणात्मक हिसाबले अघि बढाएको देखिन्छ । त्यसैले पोखरा, पूर्वाञ्चल, सुदूरपश्चिमलगायत नयाँ खुलेका विश्वविद्यालयले मानविकीका विषयलाई उठान गर्न आवश्यक रहेको विज्ञले आंैल्याएका छन्।

Esewa Pasal

प्रकाशित : श्रावण ३१, २०७५ ११:०६
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

उप्रेती भारतको राजदूत नबन्ने निश्चित, निर्णय नै प्रमाणीकरण भएन

दुर्गा खनाल

काठमाडौँ — मन्त्रिपरिषद्को निर्णय प्रमाणिकरण नभएपछि पूर्व प्रमुख निर्वाचन आयुक्त नीलकण्ठ उप्रेती भारतका लागि राजदूत बन्ने सम्भावना सकिएको छ ।

असार ३२ को मन्त्रिपरिषद् बैठकले उप्रेतीलाई भारतका लागि राजदूतमा सिफारिस गर्ने निर्णय गरेको थियो । तर उक्त निर्णय सार्वजनिक भए लगत्तै सत्तारुढ नेकपाभित्र तिब्र विरोध भएको थियो । आफ्नै पार्टीका नेताहरुको दवाव पछि प्रधानमन्त्री केपी ओली उप्रेतीको नाम अघि नबढाउने निष्कर्षमा पुगेका हुन् ।

प्रधानमन्त्रीकै निर्देशनमा मुख्यसचिव लोकदर्शन रेग्मीले निर्णय प्रमाणीकरण गर्ने बेला उप्रेती र मलेसियाका लागि सिफारिसको निर्णग गरिएका उदयराज पाण्डेलाई मलेसिया दुवै नाम हटाएका हुन् । हालै प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद् कार्यालयको वेवसाइटमा राखिएको असार ३२ गतेका निर्णय सुचिमा राजदूतका बारे गरिएको निर्णय राखेको छैन । बैठकले ६१ वटा निर्णय गरेकोमा ६० वटाको मात्र सूची प्रकाशित गरेको छ ।

‘मन्त्रिपरिषद्ले गरेको निर्णय त्यसदिन सार्वजनिक भएको हो तर अहिले प्रमाणीकरणमा त्यो निर्णय आएन’ प्रधानमन्त्री निकट स्रोतले भन्यो, 'यसको अर्थ उक्त निर्णय अब कार्यान्वयन हुदैन भन्ने हो ।’

यसअघि पनि प्रमाणीकरण नभएका मन्त्रिपरिषद्का निर्णय लागू हुदैनथे । पूर्ववर्ति शेरबहादुर देउवा सरकारले ६५ वर्ष पुगेकालाई बृद्धभत्ता दिने निर्णय गरेको थियो । उक्त निर्णय प्रमाणीकरण भएको थिएन । प्रभाणीकरण नभएकाले ओली सरकारले त्यसलाई लागू गरेन । उप्रेतीको हकमा पनि त्यस्तै अवस्था सिर्जना भएको छ । ३२ गतेको बैठकपछि सरकारका प्रवक्ता गोकुल बांस्कोटाले राजदूत सिफारिसको निर्णय सुनाएका थिए ।

तर उक्त निर्णय थाहा पाए लगत्तै नेकपाको सचिवालयका अधिकांस नेताहरुले आपत्ति जनाएका थिए । भारतजस्तो मुलुकको राजदूत सिफारिस गर्दा सल्लाह नगरिएको भन्दै शीर्ष नेताहरूले प्रधानमन्त्री केपी ओलीसँग असन्तुष्टि पोखेका थिए । उप्रेतीको सिफारिसबारे निर्णयको बचाउ गर्न परराष्ट्रमन्त्री प्रदीप ज्ञवालीले पनि सकेनन् ।

नेताहरुले भारतका लागि राजदूत बनाउन उप्रेती योग्य नभएको राय अध्यक्ष ओलीलाई दिएका थिए । ‘भारत नेपालले राख्ने राजदूतहरूमध्ये एक नम्बर प्राथमिकताको मुलुक हो, त्यसैले त्यहाँ लैजाने व्यक्ति राजनीतिक रूपमा परिपक्व हुनुपर्छ भन्ने सुझाव हामीले प्रधानमन्त्रीलाई दिएका हौं’ नेकपाको सचिवालयका एक सदस्यले भने ।

उप्रेतीलाई राजदूत सिफारिस गरेपछि बसेको सचिवालय बैठकमा नेताहरूबीच पार्टीको कार्यशैलीबारे कुरा उठेको थियो । त्यसक्रममा उप्रेतीको उदाहरण दिंदै नेताहरूले प्रधानमन्त्री ओलीमाथि प्रश्न गरेका थिए । उनीहरूले पार्टीभित्र छलफल गरेर मात्र भारतका लागि राजदूत पठाउनुपर्ने धारणा राखेका थिए । उप्रेतीका सम्बन्धमा संवैधानिक निकायको प्रमुख भइसकेको व्यक्ति राजदूत बन्न मिल्ने कि नमिल्ने भन्ने विवाद पनि आएको थियो ।

संविधानअनुसार संवैधानिक पदमा बसेको व्यक्ति सरकारी लाभको पदमा नियुक्त हुन मिल्दैन । संविधानको धारा २५४ को उपधारा ८ मा निर्वाचन आयोगको प्रमुख निर्वाचन आयुक्त र आयुक्त भइसकेको व्यक्ति अन्य सरकारी सेवामा नियुक्तिका लागि ग्राह्य नहुने उल्लेख छ । त्यही धारामा ‘तर कुनै राजनीतिक पदमा वा कुनै विषयको अनुसन्धान, जाँचबुझ वा छानबिन गर्ने वा कुनै विषयको अध्ययन वा अन्वेषण गरी राय, मन्तव्य वा सिफारिस पेस गर्ने कुनै पदमा नियुक्त भई काम गर्न यस उपधारामा लेखिएको कुनै कुराले बाधा पुर्‍याएको मानिने छैन’ भन्ने उल्लेख छ ।

सरकारले राजदूत पदलाई सरकारी नभई ‘राजनीतिक पद’ का रूपमा व्याख्या गरेको थियो ।

परराष्ट्र मन्त्रालयले हालै जारी गरेको राजदूत नियुक्तिको मापदण्डमा विषय विज्ञ र सम्बन्धित मुलुकबारे बुझेको व्यक्ति हुनुपर्ने उल्लेख छ । उप्रेतीले भारतलाई कति बुझेका छन् भन्ने प्रश्न पनि नेकपाका नेताहरुले प्रधानमन्त्री समक्ष उठाएका थिए । भारतसँग विकास गर्नुपर्ने सम्बन्धको गहिराइलाई उप्रेतीले कुशलतापूर्वक निर्वाह गर्लान् भन्ने विश्वास नरहेको भन्दै नेताहरुले आपत्ति जनाएका हुन् ।

प्रकाशित : श्रावण २५, २०७५ १२:४७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT