रुचिको विषय किन ?

पाठयक्रमप्रति विद्यार्थीको रूचि, उसको पठनपाठनमा क्षमता, उत्कृष्ट नतिजा तथा व्यावसायिक कार्य र दक्षतामा अभिरूचि परीक्षणको महफ्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । त्यसका लागि विद्यार्थीका अभिभावक वा विद्यालयमा तहमा अध्यापन गराएका शिक्षकको सहयोगमा पनि गरेका छन् ।
बुद्धिसागर मरासिनी

काठमाडौँ — हरेक विषयवस्तुको अध्ययन गर्न सबै विद्यार्थीले रुचि देखाउँदैनन्, सबै योग्य पनि हुँदैनन् । त्यसैले व्यक्तिगत रुचि, क्षमता र सीपका आधारमा कुनै पनि विद्यार्थी निश्चित विषय अध्ययन गर्न उपयुक्त छ वा छैन भनेर गरिने स्तरीय परीक्षण नै अभिरुचि परीक्षण (एप्टिच्युड टेस्ट) हो ।

नेपालमा स्नातक तह अध्ययन, अध्यापन गराउने अधिकांश शिक्षण संस्थाहरूमा भने औपचारिक रूपमा यस्तो टेस्ट लिने गरिँदैन । केही विषय अध्ययनका लागि भने परामर्श वा भर्नाका समयमा अनौपचारिक रूपमा केही कुराकानी हुने गरेका छन् । जस्तै : होटल म्यानेजमेन्ट, टाभल एन्ड टुरिजम, आईटीलगायतका विषय अध्ययन गर्नुअघि विद्यार्थीको रुचिका विषयमा केही प्रश्न सोधिने गरेको छ । तर, धेरै विद्यार्थी भर्ना लिने तथा सिट संख्याअनुसार विद्यार्थी जम्मा पार्नुपर्ने भएकाले त्यो खासै प्रभावकारी हुन सकेको छैन । त्रिभुवन विश्वविद्यालयअन्तर्गत आर्किटेक्चरल इन्जिनियरिङ विषय अध्ययन गर्न चाहने विद्यार्थीका हकमा भने केही प्रश्न व्यक्तिगत अभिरुचिसँग सम्बन्धित राख्ने गरिएको छ ।


विदेशका विश्वविद्यालयहरूमा पनि औपचारिक रूपमा सबै विषयमा विद्यार्थीको अभिरुचि परीक्षण भने गरिँदैन । विद्यार्थीहरू स्नातक वा विश्वविद्यालय तहसम्म आइपुग्दा उनीहरूले आफ्नो रुचिको विषय पहिले नै पहिचान गरिसकेका हुन्छन् । अर्थात् शिक्षाका क्षेत्रमा विकासशील देशमा त्यस्तो परीक्षण विद्यालयस्तरमै हुने गरेका छन् । त्यसकारण विश्वविद्यालयस्तरमा विषयप्रति विद्यार्थीको रुचि नुहने सम्भावन हुँदैन । नर्वेबाट स्नातकोत्तर तथा बेलायतको डर्हम विश्वविद्यालयबाट पीएचडी गरेर फर्केका विष्णु शर्मा नेपालले विदेशमा विद्यालय तहदेखि नै विद्यार्थीको क्षमता तथा रुचि पहिचान गरिने भएकाले स्नातक तहमा त्यस्तो आवश्यक नहुने जनाउँछन् । नेपालले आफू पनि विश्वविद्यालयस्तरमा प्रवेश गरेकाले अभिरुचि परीक्षण नगरिएको बताए । तर, नेपालमा त्यस्तो अभ्यास विरलै हुने भएकाले अभिरुचि परीक्षण आवश्यक हुने उनको तर्क छ । नेपालमा कपियत अवस्थामा आमाबाबु वा घरपरिवारको दबाबमा अध्ययनको विषय छनोट गर्नुपर्ने बाध्यताका कारण पनि स्नातक तहमा अभिरुचि परीक्षण बाध्यकारी बनाउन आवश्यक हुन्छ । नेपाल भन्छन्, ‘खासगरी डाक्टर, नर्स तथा जनतासँग प्रत्यक्ष सरोकार राख्ने वा व्यक्तिगत रुचिका कारण सेवा प्रभावित हुने क्षेत्रका विषयमा भने अभिरुचि परीक्षण अनिवार्य नै गर्नुपर्छ ।’


नेपालमा अभिरुचि परीक्षणको व्यवस्था नभएकाले पठनपाठनमा समेत समस्या हुनेगरेको देखिन्छ । काठमाडौंको डिल्लीबजारस्थित ट्रिनिटी इन्टरनेसनल कजेजका प्रिन्सिपल निर्मल अधिकारी शिक्षा नीतिका कारण आफ्नो संस्थामा वास्तविक अभिरुचि परीक्षण गर्न नसकेको बताउँछन् ।


उनी भन्छन्, ‘विश्वविद्यालयले नै त्यस्तो व्यवस्था गरे विद्यार्थीले अन्धाधुन्द अध्ययन गर्ने प्रवृत्ति अन्त्य हुन्थ्यो ।’ अधिकारीले विद्यार्थीको क्षमता र रुचि पहिचान गर्न नेपालमा अभिरुचि परीक्षण अत्यावश्यक भएको बताए ।


उनले विद्यार्थीको वास्तविक अभिरुचि परीक्षण गर्ने औजारहरूको विकास गर्न विश्वविद्यालयले शैक्षिक संस्थासँगको सल्लाहमा नीति निर्माण गर्नुपर्ने धारणा राखे । चाबहिलस्थित सेन्ट लरेन्स कलेजका प्रिन्सिपल पुरुषोत्तम महर्जन विद्यार्थीको अभिरुचि तथा क्षमता परीक्षण नहुँदा कतिपय विद्यार्थीले पढाइ पूरा नगर्ने समस्या पनि देखिएको बताउछन् ।


उनले आफ्नो शैक्षिक संस्थाले अन्तर्वार्ताका क्रममा विद्यार्थीलाई अनौपचारिक रूपमा अभिरुचि परीक्षण गर्दै आएको भए पनि विश्वविद्यालयले नै बाध्यकारी बनाउनुपर्ने धारणा राख्छन् । महर्जन भन्छन्, ‘विश्वविद्यालयले लिने प्रवेश परीक्षामा नै विद्यार्थीको वास्तविक अभिरुचि र क्षमता परीक्षण र पहिचान गर्न सके अझ राम्रो जनशक्ति उत्पादन हुन्छ ।’ उनका अनुसार विद्यार्थी आफैं पनि कसैको दबाब वा लहलहैमा नलागी अभिरुचिको विषय छनोट गरी अध्ययन गर्नुपर्नेमा सर्तक हुनुपर्ने बताउँछन् । अभिरुचि परीक्षण व्यवस्था नभएकाले उत्पादित जनशक्तिको कार्यक्षमतासमेत प्रभावकारी हुन नसकेको शिक्षा क्षेत्रका जानकारहरू बताउँछन् । शिक्षाविद् डाक्टर मनप्रसाद वाग्ले भन्छन्, ‘अभिरुचि परीक्षणको व्यवस्था नहुनु नै हाम्रो शिक्षा नीतिको कमजोरी हो ।’ विद्यार्थीको क्षमतासँगसँगै उसको अभिरुचि पनि अनिवार्य रूपमा परीक्षण गर्नुपर्ने बाध्यकारी नियम ल्याउनुपर्ने उनको सुझाव छ ।


त्रिभुवन विश्वविद्यालयका उपकुलपति डाक्टर तीर्थ खनियाले विदेशमा जस्तो विद्यार्थीको क्षमता पहिचान गरी उसलाई उक्त क्षेत्रमा प्रेरित गर्दै लैजाने कार्यको समेत विकास गर्नुपर्ने बताउँछन् ।


‘दस वर्षसम्म विद्यालयमा पढाएको शिक्षक वा उसको आमाबाबु जति अरू कसैलाई पनि विद्यार्थीको क्षमता र रुचि थाहा हुँदैन ।’ उनी भन्छन्, ‘तर विडम्बना त्यही आमाबाबु आफ्नो बच्चालाई जबर्जस्ती डाक्टर वा इन्जिनियर बनाउन लागि पर्छन् ।’ उनले विद्यार्थीको रुचि पहिचान गरी उसलाई विद्यालयस्तरबाटै क्षमता अभिवृद्धि गर्नुपर्ने बताए । शैक्षिक संस्थाले उच्चस्तरीय एवं व्यावसायिक व्यक्ति उत्पादनका लागि फेसनका रूपमा विषय छनोट गरिने प्रवृत्तिको अन्त्य गर्नु आवश्यक भएको खनियाको भनाइ छ । ‘त्यसका लागि सबै विषयको महत्त्व बुझाउन भने सक्नुपर्छ,’ उनी भन्छन्, ‘शिक्षाको सन्तुलित विकास नै विद्यार्थीहरूको आफ्नो रुचिको विषय पढ्न पनि हिच्किचाउँदैनन् ।’ त्यसैले हाम्रो शिक्षा नीतिमा केही सुधार गरी पाठ्यक्रमअनुसार विद्यार्थीको अभिरुचि तथा क्षमता परीक्षणपश्चात् मात्र विद्यार्थी भर्ना लिने पद्धति बसाउन अत्यन्त जरुरी छ।

प्रकाशित : श्रावण ३१, २०७५ ११:०६
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

१७ दिन गुफामा थुनिँदा....

बुद्धिसागर मरासिनी

काठमाडौँ — पछिल्ला दुई साता विश्वका प्रमुख सञ्चारमाध्यमको ध्यान एकपटक एसियाली देश थाइल्यान्डतर्फ तानियो । घटना दुस्खद् भए पनि त्यसको अन्त्य भने सुखद रहयो । गत जुन २३ मा थाइल्यान्डको उत्तरी प्रान्त चियाङराईको एक विद्यालयका १२ विद्यार्थी आफ्ना फुटबल प्रशिक्षकसहित नजिकैको गाउँमा फुटबल खेल्न गए ।

  • बालबालिका थुनिएको गुफाको अगाडिको भाग ।
  • थुनिएका बालबालिका उद्धारपछि ।
  • थुनिएकाको सकुशल फिर्तीको कामना गर्दै अरू बालबालिका ।
  • थुनिएका बालबालिकाको उद्धारपछि खुसी भएका अन्य बालबालिका ।

विद्यार्थीहरू ११ देखि १६ वर्ष उमेरका थिए भने उनीहरूका प्रशिक्षक २५ वर्षका । तर फुटबल खेल स्थगित भएपछि उनीहरू केही समय तालिम गरे । फर्कने बेलामा उनीहरू नजिकैको थाम लुआङ नाङ नन गुफा घुम्न गए । करिब १० किलोमिटर लामो गुफा थाइल्यान्डको प्रमुख पर्यटकीय स्थलमध्येको एक हो । तर वर्षायामको सुरुवातसँगै उक्त क्षेत्रमा पर्यटकहरू आउने क्रम रोकिएको थियो ।

विद्यार्थीले गुफा घुमे र निकै रमाइलो पनि गरे । तर फर्कने बेलामा निकै ठूलो पानी पर्‍यो । घण्टांैसम्म पनि पानी पर्न नरोकिएपछि गुफा क्षेत्रमा निकै ठूलो बाढी आयो । पानी गुफामा पस्न थालेपछि विद्यार्थी सुरक्षित रहन जमिनको अग्लो स्थान खोज्दै जान थाले । यस क्रममा उनीहरू गुफाको प्रवेशद्वारबाट करिब साढे चार किलोमिटर टाढा पुगे । उनीहरू त्यहाँको पानीले नडुबेको अग्लो स्थानमा बसे । तर ३र४ दिनको भीषण वर्षाका कारण गुफामा पसेको पानीको सतह घट्नुको साटो झन् बढ्दै गयो । फलस्वरूप, उनीहरू गुफाबाट बाहिर निस्कन असमर्थ भए । घुम्न जाने क्रममा बोकेको केही खानेकुरा र पानीको भरमा केही दिन बिताए ।

यता थाइल्यान्डका सञ्चारमाध्यममा १२ विद्यार्थीसहित उनीहरूका प्रशिक्षक हराएको खबर छापिएपछि खोजी कार्य सुरु भयो । तर उनीहरू कतै भेटिएनन् । त्यस क्रममा थाइल्यान्डका सुरक्षाकर्मीले उनीहरू गुफाभित्र फसेको हुन सक्ने अनुमान गरे । यतिन्जेल उनीहरू हराएको समाचार विश्वभर फैलिइसकेको थियो । बाढीग्रस्त गुफाभित्र खोजी गर्नका लागि बेलायतबाट २ जना गोताखोर मगाइए । जोन भोलानाथन र रिक स्टान्टनले गुफाभित्र विद्यार्थीहरूको खुट्टाको डोब भेटेको जनाउँदै जीवितै उद्धार गर्न सकिने आशा व्यक्त गरे ।


उनीहरूले गुफाका अधिकांश जलमग्न स्थानमा खोजी गर्दै जाँदा नवौं दिनमा उनीहरू गुफाको एक अग्लो स्थानमा बसिरहेको देखे । ९ दिनसम्म उनीहरू निकै भोकाए । आफूसँग भएको केही खानेकुरा र पानी पहिलो दिन नै सकिइसकेको थियो ।

तर पनि प्रशिक्षकले सबै कुरा ठीक हुने भन्दै नआत्तिईकन बस्न हौसला दिने गर्थे । गोताखोरलाई देख्नेबित्तिकै एक बालकले आफूलाई निकै भोक लागेको संकेत गरे । तर गोताखोरले आफूसँग खानेकुरा नभएको र त्यसका लागि भोलिपल्टसम्म कुर्नुपर्ने बताएपछि उनले हुन्छ भन्दै टाउको हल्लाए । भोलानाथनको ‘कतिजना छौ रु’ भन्ने एक प्रश्नमा विद्यार्थीले जवाफ दिए– ‘१३ जना ।’ गुफाको प्रवेशद्वारबाट विद्यार्थी बसेको स्थानमा पुगेर फर्कन करिब ११ घण्टा लाग्थ्यो । भोलिपल्ट गोताखोरसहित थाइल्यान्डको जलसेनाका अधिकारीहरू पानी, खानेकुरा, अक्सिजन सिलिन्डर र ओड्ने, ओछयाउनेसहित विद्यार्थी बसेको स्थानमा पुगे । उनीहरूसँग सेनाका एक चिकित्सक र औषधिसमेत थियो ।

त्यसलगत्तै सुरक्षाकर्मीले उक्त गुफामा पानीको सतह निकै बढिरहेको बताए । उनीहरूले उक्त पानी घट्न करिब ४ महिना लाग्ने आंकलन गरे । उनीहरूलाई तत्काल गुफाबाट बाहिर ल्याउन पनि सम्भव थिएन । किनकि गुफाका विभिन्न स्थानमा पानीमा पौडिँदै, अग्लो स्थानमा चढ्दै तथा कतिपय स्थानमा घस्रिएर निस्कनु पथ्र्यो । गुफामा फसेका विद्यार्थीमध्ये अधिकांश पौडन जान्दैनथे । त्यसैले विद्यार्थीलाई करिब ४ महिना पुग्ने खाद्यान्न तथा पानीको व्यवस्था गर्न लागियो । तर निरन्तरको वर्षासँगै पानीको सतह बढ्न थालेपछि थाइल्यान्डका सुरक्षाकर्मीहरू जोखिम भए पनि विद्यार्थीको उद्धार गर्ने निर्णयमा पुगे । त्यसका लागि उनीहरूले गुफाको पानी तानेर फाल्न थाले । ४ दिनमा उनीहरूले पम्प प्रयोग गरी करिब १४ करोड लिटर पानी गुफबाट बाहिर ताने ।

पानीको मात्रा केही घटाएपछि सुरक्षाकर्मीले गुफाको प्रवेशद्वारबाट उनीहरू बसेको स्थानसम्म डोरी टाँगे । गुफामा अक्सिजनको मात्रा १५ प्रतिशतमा झरेपछि अभाव हुन नदिन विभिन्न सय स्थानमा माथिबाट प्वालहरू पारे । त्यसैगरी अक्सिजन सिलिन्डर, अनुहार तथा टाउको सुरक्षित राख्न लगाइने मास्क, विद्यार्थीलाई पानीमा माथि तैराउन प्रयोग गरिने हावा भरेको प्लास्टिकका सिलिन्डरलगायत आवश्यक सामग्री तयार पारे । सबै तयारी पूरा गरिसकेपछि सुरक्षाकर्मीहरू १६ औं दिन अर्थात् गत आइतबार र सोमबार चाररचार जना विद्यार्थी उद्धार गर्न सफल भए । उद्धारकर्ताहरूले सोमबार थप ४ विद्यार्थीसहित उनीहरूका प्रशिक्षकलाई गुफाबाहिर ल्याए । अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमका अनुसार गुफामा फसेकाको उद्धार गरिएलगत्तै स्थानीयले उनीहरूलाई राखिएको अस्पतालअघि खुसी मनाएका थिए ।

प्रकाशित : असार ३१, २०७५ १०:५६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT