माछा मार्ने मेला

गणेश चौधरी

टीकापुर — टीकापुर नगरपालिका–७ की लौटी थारू एकाबिहानै हेल्का र डिलिया लिएर माछा मार्न निस्किइन् । उनीसँगै छिमेकका अरू पनि मिस्सिए । खोलाको पानी बढेर झरन र खेतमा आएपछि लौटीलगायतका थारू महिला घर नजिकै सडक किनारको झरनमा पुगे ।

‘माछा मार्न मजा लाग्छ । गाउँका साथीसंगी सबै हुँदा त झन् रमाइलो, मेला नै लाग्छ,’ माछा मार्दै लौटीले भनिन् ।

वर्षे सिजन । खाल्डाखुल्डी, खोलानाला जताततै पानी छ । पानी भएपछि माछा हुने नै भए । थारू महिला आजकाल सडक किनारका खाल्डाखुल्डी होस् या झरन अथवा खोलानाला सबैतिर माछा मारिरहेका देखिन्छन् । टीकापुर नगरपालिका–१ वनगाउँका बडघर जितबहादुर चौधरी भन्छन्, ‘थारूसित सीप पनि छ, जाँगर पनि । त्यसै बस्नुभन्दा माछा मार्‍यो, मिठो तरकारी खायो ।’ रोपाइँ सकेर फुर्सदिला भएका थारू महिलाहरू पानी परेको दिन त्यसरी जम्मा हुँदा गाउँमा माछा मार्ने ‘मेला’ लाग्छ ।

Yamaha


थारूहरूले माछा मार्न विभिन्न थरीका आफैंले बनाएका औजार प्रयोग गर्दै आएका छन् । पानीको बहावअनुसार यी औजारको प्रयोग हुने उनीहरू बताउँछन् । बडघर जितबहादुरका अनुसार थारूहरूले माछा मार्न हेल्का, पखै, खोङघ्या, तापी, ढरिया, जाल, चिउढी, भुर्कालगायत प्रयोग गर्छन् । महिलाले विशेषगरी हेल्का, पखै र तापी प्रयोग गर्छन् भने पुरुषले खोङघ्या, ढरिया, जाल र चिउढी प्रयोग गरी माछा मार्ने गरेका छन् । यी औजारको प्रयोगबाहेक थारूहरूले बाँध बाँधेर स–साना तालतलैया सुकाउने पनि गर्छन् । स–साना तालतलैयाको पानी भाँडाले दिनभरि फालेर पनि माछा मार्ने उनीहरूको परम्परा छ ।


थारू समुदायले सबैजसो चाडपर्वमा माछालाई मुख्य परिकार मात्र नभई सगुन मान्दछन् । चाडपर्व आउँदा यो समुदायका सदस्यहरू आवश्यकताअनुसारको औजार बोकेर खोलानालातिर लाग्छन् । जानकी गाउँपालिका–३ का छोटेलाल चौधरीले भने, ‘माछा हामी थारूहरूको सगुन हो । चाडपर्वमा यो चाहिन्छ । विशेषगरी माघी, दसैंजस्तो पर्वमा त यो अनिवार्य नै हुुनुपर्छ । विवाहमा त सगुनका रूपमा माछा बोकेरै बरात जानुपर्छ ।’

उनका अनुसार दसैंमा आफ्ना पितृलाई चढाउन सुकाएको माछा नभई हुँदैन । छोटेलालले भने, ‘अष्टिम्की, अतवारीजस्ता व्रत पर्वमा दरखान पनि माछा चाहिन्छ ।’

बडघर जितबहादुरले पाहुनाको स्वागत/सत्कारमा पनि थारू समुदायमा माछा अनिवार्यजस्तै मानिने बताए । ‘पाहुनाका लागि पनि पहिलेपहिले थारूका घरमा माछा सुकाएर राख्ने चलन थियो,’ उनी भन्छन् ।

माछा मार्ने काम मनोवैज्ञानिक हिसाबले पनि महिलाका लागि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । अधिवक्ता सर्जुप्रसाद चौधरीले भने, ‘अक्सर घरबाट बाहिर निस्कन नपाउने महिलाहरू माछा मार्ने बहानामा पनि घर बाहिर जान पाउँछन् । गाउँका साथीसंगीसँगै माछा मार्दा उनीहरूबीच दु:खसुखका गफ पनि हुन्छन् । आफ्ना पीडा अरूलाई सुनाउँछन् । यसले उनीहरूको मन हलुको बनाउँछ ।’


माछाले थारूमाथि शासन
थारू समुदायको माछासितको लगाव थाहा पाएर विगतमा थारूहरूमाथि शासन गरिएको इतिहास पनि रहेको थारूहरू बताउँछन् । टीकापुर नगरपालिकाका पूर्वउपमेयर लालबहादुर चौधरीले भने, ‘पञ्चायतकालमा कोही थारू उम्मेदवारलाई हराउनु छ भने खोलानालामा विष हालिदिन्थे । विषले खोलानालाका माछा मर्ने भएकाले थारूहरू भोट हाल्न जानुको साटो माछा टिप्न जान्थे । पहाडी समुदायका उम्मेदवारले चुनाव जित्थ्यो ।’ विगतमा रोपाइँका बेला धानका गह्रामा प्रशस्त साना माछा पाइने गरेकोमा आजकाल गंगटा, भ्यागुतासमेत पाउन गाह्रो भएको लालबहादुर बताउँछन् ।

प्रकाशित : भाद्र ४, २०७५ ०७:१९
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

बाढी–पहिरो रोक्न जैविक तटबन्ध

गणेश चौधरी

टीकापुर — कर्णाली नदी किनारको क्षेत्रमा नदीको बहाव बढ्ने क्रमसँगै खेतीयोग्य जमिन तीव्ररूपले कटान हुन थालेको छ । पक्की तटबन्ध नभएको ठाउँमा नदी कटान बढेको हो ।

कर्णाली नदीबाट कटान तीव्र भएपछि स्थानीय जैविक तटबन्धबाट रोकथामको प्रयास गर्दै । तस्बिर : गणेश । कान्तिपुर

रानी जमरा–कुलरिया सिँचाइ आयोजनाले तटबन्ध निर्माण गर्न बाँकी रहेको ठाउँमा कटान बढ्न थालेको हो ।नदी कटान तीव्र भएपछि स्थानीय जैविक तटबन्धबाट रोकथामको प्रयासमा जुटेका छन् ।

कर्णाली नदीले टीकापुर नगरपालिकाको शाहीपुर गाउँ नजिक नदी किनारमा बनाइएको बाँध भत्काउन थालेपछि स्थानीय भयभीत बनेका छन् । कटान नियन्त्रण गर्न स्थानीय जैविक तटबन्ध निर्माण गर्न थालेका छन् ।

जैविक तटबन्धका लागि रानी जमरा–कुलरिया कुलो सिँचाइ आयोजना कार्यालयबाट प्लास्टिक डोरी, बोरा तथा जाली उपलब्ध गराइएको छ ।

आयोजनाका प्रमुख सुशील आचार्यले जेठमा मात्र पक्की तटबन्ध निर्माणको ठेकेदारसित सम्झौता भएको र यतिबेला वर्षाका कारण काम सुरु हुन नसकेको बताए ।

‘अहिले कटान भइरहेको ठाउँमा करिब एक किलोमिटर तटबन्ध निर्माण हुन बाँकी छ,’ रानी जमरा सिँचाइ आयोजना प्मुख आचार्यले भने, ‘वर्षायामपछि पक्की तटबन्ध निर्माणको काम हुन्छ । अहिलेलाई जैविक तवरले कटान रोकथामका लागि स्थानीय र रानी जमरा–कुलरिया सिँचाइ आयोजनाको संयुक्त पहल जारी छ ।’

समयमा नदी नियन्त्रण नभए कर्णाली टीकापुर नगरपालिकाको ५, ७ , ८ र ९ नम्बर वडाका गाउँमा कर्णालीको भँगालो पस्न सक्ने खतरा देखिएको स्थानीयवासी बताउँछन् । रानी जमरा–कुलरिया कुलो सिँचाइ आयोजनामार्फत कर्णाली तथा मोहना नदी नियन्त्रणको काम सम्पन्न नभइसकेकाले बाढीको जोखिमबाट पूरै ढुक्क हुने स्थिति नरहेको टीकापुर नगरपालिकाका प्रवक्ता दीर्घ ठकुल्लाले बताए । उनले भने, ‘पहिलाको जस्तो डर अब छैन तर पूरै ढुक्क हुने अवस्था भने छैन । बर्सेनि घरखेत कटान हुन्थ्यो । तटबन्ध बनेपछि नदी कटान कम भएको छ । तटबन्ध नभएको ठाउँबाट नदी गाउँमा पस्ने खतरा छ ।’

कर्णाली नदीमा बर्सेनिजसो आउने बाढीका कारण यहाँको खेतीयोग्य जग्गा नदी कटान र डुबानमा पर्ने भएका कारण नदी नियन्त्रणका लागि रानी जमरा र कुलरिया कुलो सिँचाइ आयोजनाले तटबन्ध निर्माण गरिरहेको छ । नदी नियन्त्रणका लागि बढी खतरा रहेको ठाउँमा पहिलो प्राथमिकताका आधारमा तटबन्ध निर्माण भइरहेको आयोजना कार्यालयले जनाएको छ ।

विगतका वर्षमा बाढीका कारण कैलालीको पूर्वी भेगका गाउँ नै विस्थापित भइरहेका थिए । टीकापुर नगरपालिका–५ शाहीपुरका बासिन्दा विस्थापित भएर टीकापुरको वीरेन्द्र विद्या मन्दिरको जग्गा कब्जा गरी बसेका छन् ।

प्रकाशित : श्रावण २४, २०७५ ०९:४२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT