जो चुपचाप मरेनन् 

दिवाकर बागचन्द

न्युयोर्क — प्रसिद्ध लेखक खुश्वन्त सिंहले आफ्नो "नट अ नाइस म्यान टु नो" भन्ने किताबमा "मरणोपरांत” भन्ने लेखमा आफु मरेपछि आफ्नो श्रदाञ्जली पत्रिकाले कस्तो लेख्लान् र त्यसपछि आफन्त, मित्र, विभिन्न व्यक्तिले कस्तो प्रतिक्रिया देलान् भन्ने बारे लेखेका छन् ।

त्यसले उनीहरुको जीवनमा के परिबर्तन आउला भनेर आफु मरेको कल्पना गरेका छन् । उनले आफ्नो मृत्युपछि संसारले गर्ने व्यवहारको चित्रणसमेत गरेका छन् ।

आफ्नो पार्थिक शरिरले संसारको "बिजनेश एज युजल" मा कुनै प्रभाव नपर्दा जीवित छँदा अपरिहार्य हुँ भन्ने मानवीय प्रबृत्ति भ्रम भएको कुरा सिंहले चित्रकार झै चित्रण गरेका छन् । यसमा कटाक्ष मात्र छैन, जीवन र मृत्यु छान्नु पर्दा, मृत्यु छान्न आफुलाई आपत्ति नहुने अभिव्यक्ति पनि उनको छ । त्यो लेख पढे पछि मैले कुनै व्यक्तिको मृत्यु पश्चात गुणगान या आलोचनात्मक लेख नलेख्ने सोच बनाएको थिएँ । तर केहि व्यक्ति यस्ता हुन्छन्, जसका बारेमा मौन रहँदा इतिहासले माफ गर्दैन । पद्मरत्न तुलाधर यस्तै एउटा व्यक्ति हुन् । उनको अबसानले मलाइ “रंग दे बसन्ती” भन्ने चलचित्रको एउटा शक्तिशाली सम्वादको याद आयो । “मलाइ लाथ्यो संसारमा दुई प्रकारका मान्छे मात्र हुन्छन् । एक जो चुपचाप मृत्युबरण गर्छन् । दोस्रो, जो रोइकराई बिलाप गर्दै मृत्युको हात पकड्छन् । बल्ल आज मलाई ज्ञात भयो तेस्रो सोचका व्यक्ति पनि हुन्छन् ।" तेस्रो सोच भन्नाले ति व्यक्ति जसले परविर्तन र सुधारका लागि सिस्टम भित्र रहेर बिद्रोह गर्छन् ।

एकात्मक निरकुंश पञ्चायती व्यवस्थामा रहेर लोकतन्त्रको माग राष्ट्रिय पञ्चायतभित्र गर्ने साहसिक नेता पद्मरत्न नै थिए । उनी जोगमेहर श्रेष्ठसंग चुनावमा उठेका थिए । उनी बास्तवमा जोगमेहरबिरुद् नभई ब्यबस्थाको खिलाफमा उठेका थिए । लोकतन्त्रको पक्षमा उठेका थिए । “सुर्य” चुनावी चिन्ह लिएर उठेका पदमरत्नको ओज सुदुरपश्चिमको गाउँमा पनि पुगेको थियो, त्यसैबेला । उनी नायक थिए, लोकतन्त्रका लागि । उनले चाहेको लोकतन्त्र सामाजिक न्यायमा आधारित थियो । लोकतन्त्रको स्थापना पछि उनी एउटा नयाँ अवतारमा देखिए, युद्धरत माओबादीलाई शान्ति प्रक्रियामा ल्याउने एउटा महत्वपुर्ण पात्र थिए उनी । तत्पश्चात, उनी मानव अधिकारकर्मीका रुपमा बढि चिनिए । रेपोर्टिङ्गको क्रममा मेरो अनेकौ पटक भेट भो पद्मरत्नसंग । उनीसंगको हरेक भेटमा मैले न्यानोपन पाएँ । भाषणमा आगो ओकल्ने पद्मरत्न मृदुभाषी र शालीन थिए । मेरो बिचारमा उनी मानव अधिकारकर्मी भन्दा न्यायका अभियन्ता थिए । सामाजिक न्याय राजनीतिको आत्मा हो भन्ने उनको बुझाई थियो । सामाजिक न्याय उनको जीवन पथ थियो ।
यद्यपि पछिलो समय उनी जनजाति नेता, अगुवाको रुपमा मात्र चित्रित हुन थाले । यसको कारण उनका केहि अभिव्यक्ति पनि हुनसक्छन् । उनका केहि बिचारसंग मेरो पनि बिमति नभएको होइन । बिमति लोकतन्त्रको सौन्दर्य हो । यसले एक अर्कालाई दुश्मन बनाउनु हुँदैन। बिमतिलाई कदर गर्दा विचार मन्थनबाट "गुण" दृष्ट्रिगोचर हुन्छ । यसले एक अर्काका गुण लिएर रास्ट्र निर्माणको "शुत्र" तयार पार्ने दुरदृष्टि प्रदान गर्छ । जुन हामीले सायद अहिलेसम्म मनन गरेका छैनौं, मनन गर्न चाहेका छैनौं ।

उनलाई एउटा जनजाति नेताको रुपमा मात्र परिभाषित गर्नु उनको बिराट व्यक्तित्वलाई संकुचित गर्नु हो । देश, काल, परिस्थिति, राजनीतिक र सामाजिक चिन्तनले उनलाई एउटा समुदाय बिशेषको पगडी लगाइयो या उनी लगाउन बाध्य भए । जीवनका विभिन्न भूमिका निभाएका एक सरल मानव थिए, पद्मरत्न । उनले सबै भूमिका बेजोड ढंगका साथ निभाए । सायद पद्मरत्नलाइ नै पनि थाह थिएन, समाजले आफुलाई मन नपरेको विचार/कार्यलाई मान्छेको पहिचान बनाई दिन्छ । बास्तवमा पद्मरत्नले देश र जनताको भलाइलागि खेलेका बिभिन भूमिका र गरेको योगदान नै उनको सहि पहिचान हो ।
कुनै पनि व्यक्तिलाई उसको, उसले निभाएको एउटा भूमिकाको आधारमा उठाउने या थेचार्ने काम न्याय संगत हुँदैन । पञ्चायती व्यवस्थाको बर्खिलाफ ज्यानको पर्बाह नगरी लड्ने पद्मरत्न, बन्दुकद्वारा सिस्टम बदल्न खोज्ने माओबादीलाई शान्ति प्रकृयामा ल्याउने पद्मरत्न, सबैसंग मिठो बोल्ने पद्मरत्न कसरी कुनै समुदाय बिशेषको मात्र हुन सक्छ? पद्मरत्न आफ्नो माटोलाई माया गर्ने एक नेपाली थिए । हामीले व्यक्तिका असल पक्षको अनुसरण गर्दै कमजोरीलाइ त्याग्दै अगाडि बढ्नु पर्छ । “रंग दे बसन्ती” मा भनिए झैँ पद्मरत्न तेस्रो प्रकारका, तेस्रो सिद्धान्त बोकेका व्यक्ति थिए, जो चुपचाप मरेनन्, रोएर बिलाप गरेर मरेनन्, अन्तिम पलसम्म न्यायपूर्ण समाज निर्माणको लडाई लड्दै बिदा भए । आज देशलाई यस्तै अनमोल रत्नहरुको खाँचो छ । नयाँ दुनिया सम्भव छ ।

प्रकाशित : कार्तिक २७, २०७५ १५:४८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

मलाई नसोध कहाँ दुख्छ घाउ... 

दिवाकर बागचन्द

न्यूयोर्क — समाजले सम्मान पूर्वक नबोल्दा एउटा ठुलो समुदाय आहत् भएको सत्य कसैदेखि छुपेको छैन । कतिपयलाई लाग्ल 'तिमी' भन्दैमा, जातीय कुरा गर्दैमा दुख्नु पर्ने के छ र? दुखाइ भोगेकासंग हुन्छ, पीडा साटेर त हेर्नुस् अनि थाह हुनेछ दुखाइ के हो भनेर ।

प्रसंग–१
नारायण गोपालको नाम उच्चरण गरेपछि, को? भनेर परिचय दिनु आवश्यक हुँदैन । नारायण गोपाल आफैमा एउटा परिचय हो । नेपाली सांगीतिक आकाशका जज्वल्यमान तारा नारायण गोपालसँगको मेरो दैवले जुराएको भेटको स्मरण गर्न चाहन्छु । मलाई त्यो दिन याद छ, तर कुन साल हो विर्सिएँ । म स्कुलमा पढ्थें । नारायण गोपालको धनगढीमा सांगीतिक प्रस्तुती थियो । कार्यक्रम स्थलमा ठुलो भीड थियो । म र मेरो साथीसँग शो हेर्न टिकट थिएन । पास हुने कुरै भएन । तैपनि स्वर सम्राटको दर्शन पाइने आशमा यताउता भौतारिइरहेका थियौं । भगवानको कृपा, नारायण गोपाल म र मेरो साथीतिर आउनुभो, २० रुपैया दिंदै भन्नु भो, 'बाबु उ त्यो ठेलाबाट बदाम किनेर ल्याइ दिनुस् न ।'

यति ठुलो हस्तीलाई यति नजिकबाट देख्न पाउँदा सपना झै लाग्दै थियो । त्यस माथी हामी स्कुले 'भुरा'लाई तपाई भनेर सम्बोधन गरेको देख्दा असिमित सम्मान जागेर आयो ।

संगीत अमृत रस हो, जसले मानव मात्र नभएर सम्पुर्ण प्राणी र जगतलाई सिञ्चित गर्न सक्दो रहेछ नारायण गोपालले हामीलाई महशुस गराउनु भो । शो त हेर्न पाइन, तर बाहिरबाट स्वर सम्राटका सुमधुर अवाज सुनि रह्यौं “मलाई नसोध कहाँ दुख्छ घाउ………”

प्रसंग–२
कुरो ९० को दशक को हो सायद । रेडियो नेपालबाट एउटा यस्तो गीत सुनें, जसले मेरो जीवन जगत प्रतिको दृष्‍टिकोण निर्माण गर्‍यो । गीत थियो, बरिष्ठ निर्देशक, गीतकार यादव खरेलको ''यस्तै रहेछ यहाँको चलन....।'' यो गीत त्यतिखेर सम्पूर्ण नेपालले गुनगुनाउथ्यो भन्दा अत्युक्ति नहोला । जब देश कुनै गीत गुनगुनाउन थाल्छ त्यो गीत गीत मात्र रहँदैन । गीतकार गीतकार मात्र रहँदैन, संगीतकार संगीतकार मात्र हुँदैन्, गायक गायक मात्र रहँदैन । उनीहरु चेतना, विवेक र सोचका प्रतिक बन्दछन् । यस्तो संगीत कालजयी हुन्छ र यसले एउटा "क्रिटिकल मास" तयार गर्छ । यी भए नेपाली सुगम संगीतका स्वर्णिम् दिनका कुरा ।

अव प्रसंग टीभी संगीत प्रतियोगिताको,
आजकल नेपालमा थुप्रै साँगीतिक टीभी प्रतियोगिताहरु प्रसारित हुन्छन् । त्यस मध्ये नेपाल आइडोलको चर्चा बढि छ। यो प्रतिभा प्रदर्शन गर्ने थलो हो । नेपालका कुना कन्दरामा लुकेर रहेका प्रतिभालाई खोजेर एउटा मञ्च दिनु एउटा प्रशंसनीय कार्य पनि हो । यति हुँदाहुँदै पनि यसका केहि कमजोरीहरु छन्, ।

पहिलो, : यस कार्यक्रममा केहि निर्णायकहरुले प्रतियोगिहरुलाई "तिमी" भनेर सम्बोधन गर्छन जुन, माया, स्नेहपूर्वक भनिएको हो भने पनि सार्बजनिक कार्यक्रममा यसरी सम्बोधन गर्दा भद्दा र अशोभनीय लाग्छ । यसलाई साँगीतिक सँस्कार सम्मत मान्न सकिन्न । यसले नेपालको गणतान्त्रात्मक र लोकतान्त्रिक चरित्र निर्माणमा सहयोग गर्दैन । यसले "फिउडल माइन्ड्सेट'' तर्फ इङि्गत गर्दछ ।

दोस्रो, सामाजिक सञ्जालमा प्रतियोगिहरुका आफन्तले जातीय आधारमा भोट माग्ने गरेका कुरा आएका छन् । जुन खतरनाक प्रबृति हो । यो राजनीतिक चुनाव होइन, यसले संगीतको उचाइ कम मात्र होईन, संगीतको पनि जात हुन्छ भन्ने एउटा गलत नजिर तयार गर्नेछ । यसले समाजलाई ध्रुबीकरण गर्ने छ । संगीत त समाज जोड्ने शक्ति हो । यसमा नेपाल आइडल आयोजकको कुनै दोष नभए पनि एउटा आचार संहिता आवश्यक देखिन्छ । शायद होला पनि ।

म संगीत साधक त होइन । नबुझे पनि सिद्धान्तलाई आत्मसाथ गरेको छु । मेरा लागि संगीत उत्कृस्ट कला हो । मेरो बुझाइमा ‘‘संगीतको उत्पत्ति मानवीय संवेदना सँङै भएको हो । केहि सोधले के भन्छन भने, कुनै प्रकारको पीडा भएको मान्छेलाई संगीत सुनाइयो भने दुखाइ कम हुन्छ । पीडाबाट ध्यान हट्छ । यसले दुखाइ कम भएको मह्सुस हुन्छ । भनिन्छ, संगीत सुन्दा डोपामाइनको स्तर अधिक हुन्छ र यसले खुशीको लहर पैदा गर्छ । मेरा लागि जीवन हो, संगीत । सभ्यताको परिचायक हो ।

नेपाल आईडलको मञ्चमा कोही निर्णायकले प्रतियोगलाइ तिमी भने सम्बोधन गरिरहँदा दशकौं अघि स्वर् सम्राटले दुई अन्जान स्कूले केटाहरुलाई तपाई भनेको सम्झना आइरहन्छ । हामीलाई त्यो इज्जतको आशा थिएन । उनको व्यवहारबाट हामी नतमस्तक् भएका थियौ । नारायण गोपालका लागि शब्दहरुले कति मह्त्व राख्थे भन्ने कुरा उनका गीतहरुबाट पनि थाहा हुन्छ ।

फेरी बोलीतिरै फर्कौं । समाजले सम्मान पुर्वक नबोल्दा एउटा ठुलो समुदाय आहत् भएको सत्य कसैदेखि छुपेको छैन । कतिपयलाइ लाग्ल तिमी भन्दैमा, जातीय कुरा गर्दैमा दुख्नु पर्ने के छ र? दुखाइ भोगेकासंग हुन्छ, पीडा साटेर त हेर्नुस् अनि थाह हुनेछ दुखाइ के हो भनेर ।

प्रकाशित : कार्तिक ९, २०७५ १७:१२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्