धुन र ताल

युवा मौलिक बाजा र नाच प्रवद्र्धनमा जुटेका छन् । कतिपयले यसैलाई पेसा बनाएका छन् । विद्यालयले पनि परम्परागत बाजा र नाचलाई प्राथमिकता दिन थालेका छन् ।
लीला श्रेष्ठ

काठमाडौँ — छोरीले बाजा छुनु हुँदैन भन्ने समाजमा जन्मिएकी इन्दिरा लाछिमस्युले बाजा बजाउनुलाई पेसा बनाएकी छन् । उनको दाबी छ, ‘सम्भवत: धिमे बाजा बजाउने पहिलो महिला मै हुँ ।’

Citizen

इन्दिरा ११ वर्षकी छँदा उनको घरमै १२ जना केटा धिमे बाजा सिक्थे । बाजे रत्नलाल र बुबा पञ्चलाल लाछिमस्युसँगै बाहिरबाट आएका गणेशबहादुर सिजखु र गेर्ट वक्ग्रारले उनीहरूलाई सिकाउँथे । ‘धिमे बाजाको कक्षा बेलुका हुन्थ्यो, घरमै बाजा सिकाएको सुनेर/हेरेर मैले पनि सिकें,’ ३५ वर्षीया इन्दिराले सुनाइन् । उनले बाजा बजाइरहेको एक दिन गुरु गेर्टले सुनेछन् । ‘त्यसपछि मलाई पनि कक्षामा नियमित बस्न भन्नुभयो,’ उनले भनिन् ।

भक्तपुर आदर्शकी इन्दिरा सिकिसकेपछि टोलटोलमा धिमे बजाउँदै हिँडिन् । केटीले बाजा बजाएको भनेर सुरुसुरुमा हेर्नेको भीड लाग्थ्यो । धिमे बाजा बजाएर हिँड्दा ‘धिमे थाइम्ह मिसाम्ह धिमे’ (धिमे बजाउने केटी आयो) भन्दै टोलका मान्छे हेर्न आउँथे । बाह्रजना केटाको बीचमा एक्लो केटीले बाजा बजाउनु सामान्य थिएन । यो बुबाकै प्रेरणाले सम्भव भएको उनी बताउँछिन् ।

छोरीलाई बाजा सिकाएको भनेर समाजका मान्छेले कुरा नकाटेका होइनन् । त्यही कुरा काट्ने समाज अहिले छोरीलाई बाजा सिक्न पठाउने भएको छ । ‘सुरुमा बाजा बजाएको रमिता हेर्ने छोरीहरू आफैं बाजा बजाउन सिपालु भएका छन्,’ इन्दिराले भनिन्  ।

इन्दिरा लोप हुने अवस्थामा पुगेका नौ बाजा संरक्षणमा जुटेकी छन् । परम्परागत नौ बाजा (करखीङ्ग, पास्त, धाँचा, न्याखिंङ्ग, धिमेचा, कोखिङ्ग, नगरा, छिमा, धलक), धिमे बाजा नेवारी परम्पराअनुसार दसंै, सकिमना पूर्णिमालगायत चाडपर्वमा बजाइने गरिन्छ ।

बाबु/बाजेले परम्परा धान्न बजाउने बाजा, चाडपर्वमा गरिने नृत्य (प्याखं) लाई इन्दिराले पेसामा परिणत गरेकी छन् । यसको श्रेय उनी बुबा र बाजेलाई दिन्छिन् । ‘पहिले हाम्रो कलासंस्कृति बचाउनुपर्छ भन्ने थिएन, चलनचल्तीका रूपमा मात्र आयो,’ उनले भनिन्, ‘अमूर्त सम्पदाको पनि मूर्त सम्पदाझैं महत्त्व छ । त्यही भएर बचाउन लागेकी छु ।’इन्दिरा विद्यार्थीलाई माकं प्याख:, देवी, जङ्गली, कवांचा, नागाचा, फाकन्दली प्याख: लगायत नाच सिकाउँछिन् ।

पछिल्लो समय रिदम भएको, समूहलाई आकर्षण गर्न सक्ने वाद्यवादनमा युवा पुस्ताको आकर्षण र सहभागिता बढ्दो छ । धिमे, बाँसुरी, धाँ बाजा उल्लेख्य वृद्धि भएको छ । आधुनिक शिक्षा प्रणालीले पनि स्थानीय मौलिक वाद्यवादन, गीतसंगीत र नृत्यलाई पनि विद्यार्थीको अतिरिक्त क्रियाकलापका रूपमा सिकाउन थालेको छ । विभिन्न स्थानीय तहले स्थानीय पाठ्यक्रम तयार गरी स्थानीय मौलिक भाषा, संस्कृति, बाजागाजा, नृत्य, जात्रा, स्थानीयस्तरमा उत्पादित खाद्यान्नलगायत विभिन्न विषयमा अध्ययन अध्यापन सुरु गरेपछि युवा पुस्तामा परम्परागत सीपलाई आयआर्जन तथा सामाजिक प्रतिष्ठासँग पनि जोडेर हेर्ने अभ्यास सुरु भएको छ । यसले पनि मौलिक भाषा, संस्कृति, जात्रा पर्व र परम्पराको दिगो संरक्षणमा टेवा पुगेको छ ।

भक्तपुर नगरपालिकाले स्थानीय पाठ्यक्रममा प्राथमिकताका साथ परम्परागत बाजा, नाचलाई राखेको छ । इन्दिरा एभरेस्ट इङ्लिस सेकेन्डरी स्कुल र ब्रह्मायणी आधारभूत विद्यालयमा सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको मौलिक बाजा नौ बाजा, धिमे, धाँलगायत बाजा विद्यार्थीलाई सिकाउँछिन् । विद्यालयमा उनी प्याख: (नाच) पनि सिकाउँछिन् । सामुदायिकभन्दा संस्थागत विद्यालयले मौलिक बाजा, नाचलाई प्राथमिकतामा राखेको उनको बुझाइ छ ।
इन्दिरा मौलिक बाजा, नाच विभिन्न कार्यक्रममा पनि प्रस्तुत गर्ने गर्छिन् । मौलिक बाजा प्रदर्शनका लागि थाइल्यान्ड, इटाली, जर्मन, अस्ट्रिया, भारतको सिक्किम, दार्जिलिङ, असमलगायतमा पुगेकी छन् । परम्परागत सांस्कृतिक बाजा सिकाउन व्यस्त इन्दिरालाई आजकल समय निकाल्न मुस्किल पर्ने गरेको छ । इन्दिराले चर्चित ब्यान्ड ‘कुटुम्ब’ लाई समेत धिमे सिकाइन् ।

भक्तपुर नगरपालिका ग:हिटीका मुक्तिसुन्दर जधारीको दिनचर्या पनि महाकाली नाच सिकाउँदैमा बित्छ । ४ वर्षको उमेरमा कवांचा प्याख: (कंकाल नाच) बाट सुरु गरेका जधारी सांस्कृतिक महत्त्वको मौलिक नाच जोगाउन लागिपरेका छन् । उनले परम्परागत नाचमा श्रीमती रोमी (रामकेशरी) जधारी, छोरी रोशीका र छोरा रोशिकलाई समेत समावेश गरेका छन् । उनले बुबा पूर्णबहादुर जधारीबाट चलनचल्तीका रूपमा कवांचा सिकेका हुन् । मुक्तिसुन्दरका लागि महाकाली नाच पेसामा परिणत भएको छ ।

‘बाबुबाजेले चलनचल्तीका रूपमा बजाउँदै आएको बाजा, चाडपर्वमा नाच्ने नाचलाई मैले पेसाका रूपमा अवलम्बन गरेको छु,’ उनले भने, ‘पछिल्लो समय हाम्रो कला, संस्कृति पुस्तान्तरण हुन छाड्यो । चलनचल्तीकै रूपमा सीमित भयो ।’ लोप हुने अवस्थामा पुगेको मौलिक अमूर्त सभ्यतालाई बचाउन अभिलेख तयारी तथा प्रशिक्षक आवश्यक भएको उनी बताउँछन् ।

मुक्तिसुन्दरले महाकाली नाच (देवी प्याख:) सम्बन्धी पुस्तकसमेत प्रकाशित गरेका छन् । लोपोन्मुख प्याख: को इतिहास, कला र संस्कृतिको जगेर्नाका लागि पुस्तक प्रकाशन गरेको उनले बताए । देवी प्याख: मा १७ देवगण आवश्यक पछ । देवगण जुटाउन कठिन भएकाले यो लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेको थियो । उनले अहिले महाकाली, महालक्ष्मी, कुमारी १/१, बेत्ताल–३, ख्याक, कवां, जंगली, भूतभैरव २/२, सिंह, सिंहजो र दैत्य गरी १७ देवगणको तीन समूह तयारी अवस्थामा रहेको बताए । केही वर्षयता विभिन्न सांस्कृतिक कार्यक्रममा देवी प्याख: प्रदर्शन गर्ने गरेको छ ।

भक्तपुर नगरपालिकाले गाईजात्राको अवसरमा वर्षमा एकपल्ट मौलिक नाचहरूको प्रतियोगिता गराउने गरेको छ । सोही प्रतियोगिताले समेत केही हदसम्म परम्परागत नाच प्रवद्र्धनमा टेवा पुगेको उनी बताउँछन् । भक्तपुर मात्र नभई उपत्यकाको विभिन्न स्थानमा देवी प्याख: प्रदर्शन गर्ने र प्रदर्शनबापत आउने रकमले देवगण (कलाकार) को जीवनस्तरमा सुधार हुने मुक्तिसुन्दरले बताए । देवी प्याख: प्रदर्शन गर्न थाइल्यान्ड, भारतलगायत मुलुकमा पुगेको र अस्ट्रेलिया जाने तयारीमा रहेको उनले बताए । मुक्तिसुन्दरले १ सय ५० भन्दा बढीलाई घरमै प्रशिक्षण दिइसकेका छन् । उनी ‘द राइजिङ स्कुल’ का विद्यार्थीलाई देवी प्याख: सिकाउँछन् । विशेष गरी गाईजात्रा, इन्द्रजात्रामा प्रदर्शन गरिने मल्लकालीन महाकाली नाचलाई मुक्तिसुन्दरले अन्य समयमा समेत प्रदर्शन गरेर बचाउनुपर्ने भन्दै सरोकारवालासमक्ष आवाज उठाउँदै आएका छन् । ‘वर्षमा दुईपल्ट मात्र प्रदर्शन गर्न देवगण पाइँदैन, अमूर्त सम्पदालाई पेसा/व्यवसायसँग नजोडे हराउने जोखिम छ,’ उनले भने, ‘स्थानीय तहले महाकाली नाचलगायत मौलिक नाच, बाजालाई पर्यटन व्यवसायसँग जोड्दै लैजानुपर्छ ।’ भक्तपुर अवलोकनका लागि वार्षिक लाखौं पर्यटक आउने गर्छन् । ‘ती पर्यटकलाई मूर्त सम्पदा मात्र होइन, अमूर्त सम्पदा (कला, संस्कृति) समेत अवलोकन गराउनुपर्छ,’ उनी भन्छन् ।

भक्तपुर दत्तात्रयका ४० वर्षीय विष्णुबहादुर मानन्धरले १३ वर्षको उमेरमा तबला सिके । तबलाबाट सुरु भएको उनको संगीत यात्रा काठमाडौं विश्वविद्यालय (केयू) मा मौलिक बाजा प्रशिक्षकमा पुगेको छ । उनी केयूमा नेवारी मौलिक बाजा नगरा, धिमे, धाँ, पोङ्गा, धिमेचा, नायखीं सिकाउँछन् । मौलिक धिमे/धाँ बाजामा नयाँ–नयाँ बोल थप्दै विद्यार्थीलाई सिकाउने गरेको उनी बताउँछन् । विष्णुबहादुरले केयूमा विदेशीलाई समेत परम्परागत मौलिक बाजा सिकाउँछन् । ‘नेवारी बाजाको छुट्टै स्वाद छ, सांस्कृतिक विविधता बोकेको बाजामा विदेशीको मोह बढ्दो छ,’ उनले भने, ‘पुर्खाको चलनचल्तीलाई पर्यटनसँग जोड्दै विदेशीलाई प्रशिक्षण दिँदै आएको छु ।’ स्थानीय तहलगायत सम्बन्धित निकायले पुर्खाले चलनचल्तीका रूपमा मनाउँदै आएको संस्कृति बचाउन आयआर्जनका रूपमा विकास गर्दै लैजानुपर्ने उनी बताउँछन् । ‘मुलुक व्यवसायीकरण हुँदै गएको छ,’ उनले भने, ‘हाम्रो कला, संस्कृति, बाजागाजा, नाचलाई समयानुकूल व्यावसायिक बनाउनुपर्छ, मौलिक सभ्यता पुस्तान्तरण नहुँदा संकटमा पुगेका छन् ।’ स्थानीय तहले सांस्कृतिक बाजा प्रवद्र्धनका लागि पर्यटनसँग जोड्न सकिने उनी बताउँछन् ।

मौलिक बाजा नगरा, धिमे, धाँ, पोङ्गा, धिमेचा, नायखींले उनलाई उपत्यकामा मात्र नभई चेक रिपब्लिक, अस्ट्रिया, फ्रान्स, जर्मनी, इटालीलगायत मुलुकमा पुर्‍याएको छ । विष्णुबहादुरसँग नेवारी परम्परागत बाजा सिकेका विद्यार्थीले नेवार समुदायलाई मात्र नभई सिंगो नेपाललाई विश्वसामु चिनाएको उनी बताउँछन् । एउटा टोल, समाजमा सीमित व्यक्तिले बजाउने मौलिक बाजा विदेशमा देखाउन पाउनुलाई उनी महत्त्वपूर्ण उपलब्धि मान्छन् ।

प्रकाशित : फाल्गुन ८, २०७५ २१:०२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

युथ भिजन

युवा शक्ति राष्ट्रको अमूल्य सम्पत्ति हो । यसै भनेको छ, राष्ट्रिय युवा नीति २०७२ ले । सबैतिर युवाको चर्चा हुन्छ । काम गर्ने ठाउँचाहिँ बूढापाकाले ओगट्छन् । अनि आलाकाँचा, ठेट्नाजस्ता शब्दले आरोपित गर्छन् । 
गणेश राई

काठमाडौँ — नेपालमा १६ देखि ४० वर्ष उमेर समूहलाई युवामा दर्ज गरिएको छ । २०६८ को जनगणनाअनुसार यो उमेर समूहमा कुल जनसंख्याको ४० प्रतिशत छ । जनसंख्याविज्ञको भनाइमा राज्यका निम्ति यो जनसांख्यिक लाभको अवस्था हो । शताब्दीमा विरलै यसरी युवा संख्या प्राप्ति हुन्छ । वार्षिक ४ लाख ५० हजार युवा श्रम बजारमा उत्रिन्छन् । श्रम र रोजगारीका निम्ति युवा छिमेकी मुलुक भारत, मलेसिया र खाडी मुलुकतिर जान्छन् । यहाँ जनसांख्यिक लाभको खासै महत्त्व रहेन । रेमिटयान्सले मुलुकको अर्थतन्त्र धानिरहेको छ । 

सरकारले २०६५ सालमा युवा तथा खेलकुद मन्त्रालय गठन गरेको छ । मन्त्रालयले तत्कालै ‘राष्ट्रिय युवा नीति, २०६६’ जारी गर्‍यो । नीतिले परिकल्पना गरेअनुसार राष्ट्रिय युवा परिषद्, २०७२ स्थापना भएको छ । २०७२ सालमा युवा नीति परिमार्जन भयो । दसवर्षे युथ भिजन–२०२५ पनि निर्माण गरिएको छ । राष्ट्रिय युवा परिषद् मार्फत देशभरिका युवा केन्द्रित क्रियाकलाप चलिरहेका छन् । हरेक वर्ष विभिन्न क्षेत्रमा क्रियाशील युवा प्रतिभा पहिचान गरी ‘राष्ट्रिय युवा प्रतिभा सम्मान’ प्रदान गरिँदै आएको छ । स्वदेश र विदेशमा युवा अनुभव आदानप्रदान पनि हुने गरेको छ । चीन, भारत, बुल्गेरिया र श्रीलंकासित युवालाई भ्रमण, अवलोकन, अनुभव आदानप्रदान गर्ने गरिएको छ । रुस, श्रीलंका, बहराइन, भारतमा भएका अन्तर्राष्ट्रिय युवा सम्मेलनमा नेपाली युवा सहभागी गराइएका छन् । युवा उद्यमशील कार्यक्रम ल्याइएको छ । यसअन्तर्गत पाँच लाख रुपैयाँ निब्र्याजी ऋण दिने गरिएको छ । हालसम्म ३ सय ७ जनाले मात्र युवा उद्यम ऋण लिएका छन् । यो ऋण पाँच वर्षमा तिरिसक्नुपर्छ । शैक्षिक बेरोजगारलाई शैक्षिक प्रमाणपत्र धितो राखेर दुई लाख रुपैयाँ निब्र्याजी ऋण दिने नीति छ । ४७ जनाले शैक्षिक प्रमाणपत्र धितो राखेर ऋण लिएका छन् । परम्परागत तथा लोपोन्मुख सीप प्रवर्द्धन कार्यक्रम पनि छ । यसबाट १ सय ३८ जनाले तालिम लिएका छन् । तालिमसँगै व्यवसाय गर्न सामग्री नि:शुल्क पाएका छन् ।

यस्तै राष्ट्रपति युवा महिला उद्यम कार्यक्रम छ । मानव विकास सूचकांकमा कमजोर रहेका तराईका ११ जिल्लामा यो कार्यक्रम लागू छ । २० जना महिलाको एउटा समूह बनेपछि सामूहिक उद्यमका निम्ति पाँच लाख रुपैयाँ पाउँछन् । हालसम्म १८ समूहले लाभ लिएका छन् । २०७४/७५ देखि प्रत्येक वडामा युवा क्लब गठन नीति अघि सारिएको छ । पहिलो वर्ष सात प्रदेशका २२ वटा पालिकाका १ सय १८ वडामा युवा क्लब गठन भए । चालु वर्षमा १ हजार ९० क्लब थपिँदै छन् । प्रत्येक क्लबले युवा परिषद् गठन गर्छ, नमुना युवा संसद्को अभ्यास गराउँछ । फरकफरक क्लबबाट छानिएका प्रतिनिधि युवा संसद्मा रहन्छन् । सांसद, सभामुख, मन्त्री, प्रतिपक्ष पदमा रहेर युवा सवाल, समस्याको उठान, छलफल, बहस गर्छन् ।

युवा परिषद् ऐन संशोधनको क्रममा छ । संशोधन हुँदा गाउँ/नगर युवा समिति थपिने जनाइएको छ । ‘यो वर्षदेखि प्रदेश नमुना युवा संसद्को अभ्यास हुन्छ । प्रदेशबाट छानिएपछि संघीय नमुना युवा संसद्को अभ्यास गर्नेछन्,’ मन्त्रालयका सूचना अधिकारी महेन्द्र पौडयाल भन्छन्, ‘नमुना युवा संसद्ले युवाको नेतृत्व क्षमता विकास, जागरण, सार्वजनिक महत्त्वको विषय उठाउँछ ।’ सहुलियतपूर्ण कर्जाका लागि ब्याज अनुदानसम्बन्धी एकीकृत कार्यविधि, २०७५ जारी भएको छ । प्रधानमन्त्री रोजगार कार्यक्रम भर्खरै उद्घाटन भएको छ । युवा तथा साना व्यवसायी स्वरोजगार कोष छ । यो खबर सबै गाउँपालिका र नगरपालिकामा पुगेको भने छैन । संघीय संरचना कार्यान्वयन नभइसकेकाले कतिपय युवा सहुलियत कार्यक्रमबाट पहुँचवाला र राजनीतिक कार्यकर्ताले मात्र फाइदा लिन सकेका छन् ।

तथ्यांकले युवा साक्षरता ७१ प्रतिशत रहेको देखाएको छ । जसमा पुरुष ८२ र महिला ६३ प्रतिशत साक्षर छन् । विवाहको औसत उमेर महिलाको २० दशमलव ६ र पुरुषको २३ दशमलव ८ वर्ष रहेको छ । विश्व युवा विकास सूचकांकमा नेपाल १४५ औं स्थानमा छ । पूर्ण बेरोजगार युवाको दर २.३ प्रतिशत छ । अर्ध बेरोजगार युवाको दर करिब ३६ प्रतिशत छ, जसलाई आर्थिक उत्पादन र सीपसँग जोडिएको छैन । पढ्न जाने बहानामा युवा जनशक्ति विदेश पलायन निरन्तर छ । २०७४/७५ मा विदेश पढ्न जान शिक्षा मन्त्रालयबाट ‘नो अब्जेक्सन लेटर’ (एनओसी) लिएकाहरू ५८ हजार ७ सय ५८ जना थिए । छात्रवृत्ति शाखाका उपसचिव देवीप्रसाद पौडेलका अनुसार चालु आर्थिक वर्ष २०७५/७६ साउनदेखि कात्तिकसम्ममा २० हजार ९ सय ४९ जनाले एनओसी लिएका छन् ।

नीतिले युवाको उमेरलाई दुई समूहमा विभाजन गरिएको छ । १६ देखि २४ वर्षको उमेर समूहलाई शिक्षा, स्वास्थ्य, तालिम, नेतृत्व विकास र रोजगारीमा जोड दिइएको छ । २५ देखि ४० वर्षको उमेर समूहलाई रोजगारी, नेतृत्व, व्यवस्थापन, स्वास्थ्य, युवा लगानी तथा उद्यमशीलता र नीति निर्माण/निर्णय एवं कार्यान्वयनमा सक्रिय रूपमा सहभागी गराइने भनिएको छ । समाजमा छुवाछूत, झुमा, देउकी, बादी, बोक्सी, कमारा/कमारी, हलिया, हरूवा, चरुवा, कमैया/कमलरी, दाइजो (दहेज), छाउपडी प्रथाजस्ता कुरीति, अन्धविश्वास र कुसंस्कार छन् । त्यसविरुद्ध युवा परिचालन गरिने भनिएको छ । यो नीति कार्यान्वयन विभिन्न मन्त्रालयमार्फत हुने भएकाले अन्तर मन्त्रालय समन्वयका लागि युवा तथा खेलकुदमन्त्रीको अध्यक्षतामा ‘राष्ट्रिय युवा नीति समन्वय समिति’ बनेको छ । नीति कार्यान्वयनको अनुगमन मूल्यांकन सहजीकरण गर्न मन्त्रालयका सचिवको संयोजकत्वमा अन्तर मन्त्रालय ‘राष्ट्रिय युवा नीति अनुगमन तथा मूल्यांकन समिति’ छ । यो संयन्त्र भने कागजमै सीमित छ ।

युथ भिजन–२०२५
‘युथ भिजन–२०२५’ तथा दसवर्षे रणनीतिक योजना सार्वजनिक भएको आधा दशक पुग्दै छ । युवाका अधिकार, चाहना र आवश्यकतालाई मूर्तरूप दिन ठोस र विशिष्ट रणनीतिक कार्ययोजना भनिएको छ । यसले चार ‘अ’ र चार ‘स’ को निर्देशक सिद्धान्त अघि सारेको छ । चार ‘अ’ मा अधिकारको सुनिश्चितता र दायित्वबोध, आम समृद्धि, दिगो विकास र शान्ति, अनेकतामा राष्ट्रिय एकता र सह–अस्तित्व तथा अनुभव र तथ्यबाट सत्यको खोजी भनिएको छ । चार ‘स’ मा सामाजिक न्याय र समानता, समावेशिता र समविकास, संरक्षण र संवर्द्धन तथा सहभागिता र सहकार्य उल्लेख छन् ।

‘विकासको पहिलो आधार राजनीतिक स्थायित्व हो,’ युथ भिजन तथा दसवर्षे रणनीतिक योजना निर्माण संयोजक योगेन्द्र शाही भन्छन्, ‘युवाले मुक्तिका निम्ति गाउँदेखि सहरसम्म, विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्म, सडकदेखि संसद्सम्म लडिसक्यौं । राजतन्त्रको अन्त्य हामीले गर्‍यौं । संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापित गरेका छौं । स्थायी सरकार पनि पाएका छौं । अब युवा शक्ति मातृभूमिको विकास जुट्ने अवसर आएको छ ।’ कर्णाली प्रदेश योजना आयोगका सदस्यसमेत रहेका शाहीको ठम्याइ छ, युवा शक्ति धेरै लामो समय हिंसात्मक आन्दोलनमा होमिरहँदा सामाजिक, नैतिक मूल्य मान्यतामा ह्रास हुने खतरा बढ्छ । आफ्नोपन बिर्सेर वा घृणा गरेर अर्काको नक्कल गर्दै जाँदा स्वाधीन देशका नागरिक पराधीन बन्न सक्छन् । उपयुक्त शिक्षा, स्वास्थ्य, सीप विकास, रोजगारी प्रत्येक नागरिकको आधारभूत अधिकार हो । नकारात्मक सोचाइको पारो घटाएर नयाँ पुस्तालाई क्रमश: सकारात्मक प्रतिफलतर्फ उन्मुख गराउनु/हुनु अहिलेको खाँचो हो । भ्रष्टाचारको अन्त्य र आर्थिक समृद्धि, सुशासन, पर्यावरणको सुरक्षामा जुट्नु युवा शक्तिको दायित्व हो ।

प्रकाशित : फाल्गुन ८, २०७५ २०:५८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्