सिर्जनामुखी स्नातक

साधारण धारबाट सुरू भएको शिक्षा प्राविधिक तथा व्यावसायिक हुँदै हाल विज्ञान तथा प्रविधिमा केन्द्रित हुन थालेको छ किनकि सूचना प्रविधिबिना शिक्षा गुणस्तरको परिकल्पना गर्ने स्थिति छैन ।
गणेश राई

विसं १९७५ मा उच्च शिक्षाको व्यवस्था गर्न त्रिचन्द्र कलेज (तत्कालीन त्रिभुवन चन्द्र कलेज) को स्थापना भएपछि नेपालमा उच्च शिक्षाको लहरो तन्किन थालेको हो  । कलकत्ता विश्वविद्यालयसँगको सम्बन्धनमा सुरु भए पनि १९८० मा पटना विश्वविद्यालयसँग सारिएको थियो  । २०१६ असारमा त्रिभुवन विश्वविद्यालय (त्रिवि) स्थापना भएपछि नेपालमै उच्च शिक्षा विस्तारको ढोका खुलेको हो ।

साधारण धारबाट सुरु भएको शिक्षा प्राविधिक तथा व्यावसायिक हुँदै हाल विज्ञान तथा प्रविधिमा केन्द्रित हुन थालेको छ । किनकि सूचना प्रविधिबिना शिक्षा गुणस्तरको परिकल्पना गर्ने स्थिति छैन । विगतमा दस कक्षा पास, मेट्रिक पास वा आईए पासले समाजमा निकै ठूलो महत्त्व राख्दथ्यो । आईए (प्रवीणता प्रमाणपत्र तह) दुई दशकअघिसम्म त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्गत सुचारु हुनुले पनि अर्थपूर्ण बनेको हो । अहिले कक्षा १२ सम्म विद्यालय तह कायम छ । त्यसैले स्नातक तहबाट उच्च शिक्षा आरम्भ हुन्छ ।


सुरुमा ब्याचलर्स डिग्री दुई वर्षको हुन्थ्यो । त्यसपछि तीन हुँदै अधिकांश कोर्स हाल चारवर्षे भएका छन् । अन्तर्राष्ट्रिय डिग्रीले नेपालका विश्वविद्यालयबाट समानता र समकक्षता पाउनुपर्ने हुँदा नेपालका विश्वविद्यालयले आफ्ना शैक्षिक कार्यक्रमहरूलाई परिवर्तन तथा परिमार्जन गर्दै आएका छन् । वार्षिक परीक्षा प्रणाली विस्तारै हटाइएका छन् भने सेमेस्टर प्रणाली अनिवार्य बन्दैछन् । हाल एसईई नतिजा प्रकाशन ग्रेडिङ सिस्टममा भएकाले अब कक्षा १ देखि नै ग्रेडिङ सिस्टम लागू हुने भएको छ । भर्खरै कक्षा १२ को नतिजा सार्वजनिक भएको छ । गत वैशाखमा सञ्चालित परीक्षाको नतिजा हो । जसमा नियमित २ लाख ९२ हजार १ सय ५३ र ग्रेडवृद्धि तथा आंशिकसहित ४ लाख २८ हजार ६७ परीक्षार्थी थिए । नतिजा प्रकाशनले उच्च शिक्षाको ढोका खुलेको छ । विद्यार्थीले आफ्नो नतिजा (जीपीए) अनुसार उच्च शिक्षा ताक्ने छन् ।


उच्च शिक्षाको सुनौला ढोकाहरू उघारै छन् । प्रवेशीहरूको चाहना ती ढोकाबाट भित्र प्रवेश गरेपछि उत्कृष्ट शिक्षा पाइयोस् । पढेपछि श्रम बजारको ज्ञान होस् । प्रतिस्पर्धामा अब्बल हुन सक्ने क्षमता हासिल गरौं । अन्तर्राष्ट्रिय शिक्षालयसम्म पहुँच पुग्ने क्षमता हासिल गरौं । ललितकला, कानुन, मानविकी तथा समाजशास्त्र, व्यवस्थापन, शिक्षाशास्त्र, विज्ञान र प्रविधि, इन्जिनियरिङ, मेडिसिन आदि उच्च शिक्षाका संकाय हुन् । विद्यार्थीले यिनै संकायअन्तर्गत विविध विषयमध्ये छानेर पढ्ने हो । कक्षा ११ र १२ मा पढेका विषयमध्येकै छानेर पढ्नुपर्ने भएकाले त्यत्ति नयाँ कुरो नहुन सक्छ ।


नयाँ जोस लिएर युनिमा फड्को मार्ने कायदा भने विद्यार्थी स्वयंमा भर पर्दछ । मुलुकमा ११ विश्वविद्यालय छन् । जेठो त्रिवि, माइलो नेपाल संस्कृतदेखि नेपाल खुला विश्वविद्यालयसम्म छन् । सबैजसो विश्वविद्यालयहरूले दिने सेवा उस्तै खालका छन् भन्ने आरोप पनि यदाकदा सुनिन्छ । शिक्षाविद् केदारभक्त माथेमाका अनुसार कलेजहरू संख्यामा मात्र वृद्धि नभई अनुसन्धानमुखी हुनुपर्ने टड्कारो आवश्यकता छ । नेपालका कलेजहरूले स्वदेशीका साथसाथै विदेशी विश्वविद्यालयको सम्बन्धनमा कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्दै आएका छन् । अनौपचारिक तथ्यांकअनुसार नेपालका विभिन्न विश्वविद्यालयले (विदेश सम्बन्धनका समेत) स्नातक तहअन्तर्गत २ सय ५९ भन्दा बढी विषयको पठानपाठनको अवसर प्रदान गरेका छन् ।


त्रिभुवन विश्वविद्यालयका उपकुलपति तीर्थराज खनियाँ विश्वस्तरीय विश्वविद्यालयले आफ्ना कार्यक्रमहरूको मार्केटिङ गर्ने गरेका बताउँछन् । ‘मार्केटिङ भनेको विज्ञापन नै गर्नुपर्छ भन्ने होइन,’ उनी भन्छन्, ‘हाम्रो साइन्स, इन्जिनियरिङ, भोकेसनल, म्यानेजमेन्ट, सोसलसाइन्सका प्रोग्राम यस्ता छन् । त्यसको स्टाटस यो यो छ । अब भविष्यमा यसरी जाने कोसिसमा छौं । त्यो उत्कृष्ट शिक्षाका निम्ति समयमै भर्ना लिन्छौं र समयमै परिणाम निकाल्छौं ।’ खनियाँले हाम्रा विश्वविद्यालयमा बन्द, हडताल केही हुँदैन भनेर आन्तरिक रूपमा विश्वासको वातावरण बनाउनु अत्यन्त आवश्यक भएको बताउँछन् ।


विश्वविद्यालय र कलेजहरूको एउटै सार छ, विद्यार्थीलाई उत्पादनशील, सिर्जनात्मक, अनुसन्धानमुखी र व्यक्तिगत प्रतिभा तथा समर्पणका माध्यमबाट समाजलाई समृद्ध तुल्याउनु नै हो । त्यसैले प्रत्येक शिक्षालयले आफ्ना शैक्षिक कार्यक्रमहरूलाई समय सन्दर्भअनुकूल पारदर्शी र कानुनसम्म ढंगले मार्केटिङ गर्न जरुरी छ । ललितकला, कानुन, उच्च शिक्षाका निम्ति मानविकी तथा समाजशास्त्र, व्यवस्थापन, शिक्षाशास्त्र, विज्ञान र प्रविधि, इन्जिनियरिङ, मेडिसिन आदि संकायअन्तर्गतका विषय रोज्ने विद्यार्थीका निम्ति सहज हुने निश्चित छ । त्यसो हुँदा विद्यार्थीका निम्ति नयाँ जोस र उमंगको फड्को फलदायी हुनेछ।

प्रकाशित : श्रावण १७, २०७६ ११:०८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

व्यवस्थापनले व्यावहारिक ज्ञान

धन, जन र वस्तुको कुशल प्रयोग गरी सफलता प्राप्त गर्ने उद्देश्यतर्फ उन्मुख गराउने विषय व्यवस्थापन हो । यसले कुनै पनि विषयमा पूर्वानुमान गर्न, योजना बनाउन, संगठन, आदेश, समन्वयजस्ता मुख्य काम गर्न सिकाउँछ ।
यज्ञ बञ्जाडे

राम्रो उद्यमी बन्न वा सजिलै जागिर प्राप्त गर्न चाहनुभएको छ ? त्यसो हो भने दस जोड दुई पास गरेपछि व्यवस्थापन विषय तपाईंका लागि उपयुक्त हुन सक्छ  । व्यवस्थापन विषयले तपाईंको इच्छा तथा चाहना पूरा गरिदिन सक्छ  । यो विषयले तपाईंलाई जागिर मात्र दिँदैन, राम्रो उद्यमी, व्यवस्थापक र व्यवसायी बन्ने सीप/सूत्र पनि सिकाउँछ ।

धन, जन र वस्तुको कुशल प्रयोग गरी सन्तोषजनक सफलता प्राप्त गर्ने उद्देश्यतर्फ उन्मुख गराउने विषय व्यवस्थापन हो । यसले कुनै पनि विषयमा पूर्वानुमान गर्न, योजना बनाउन, संगठन, आदेश, समन्वयजस्ता मुख्य काम गर्न सिकाउँछ । व्यवस्थापन ‘थ्री एम’ अर्थात् म्यान, मनी र मेसिनको व्यवस्थापन गर्न सिक्ने विषय हो ।


सही समयमा यी तीन कुरा व्यवस्थापन गर्न जाने मानिस जुनसुकै कार्यमा सफल हुन्छ । मानिसभित्र सीप, कला, क्षमता, सोच, उत्प्रेरणा, मनोबल, दृष्टिकोण, रचनात्मकता आदि हुन्छ । भौतिक साधनभित्र मेसिन, उपकरण, प्रक्रिया, पद्धति, क्रियाकलाप आदि हुन्छ । यस्तै, वित्तीय साधनभित्र पुँजी, स्रोत, मुद्रा पर्छन् । यी सम्पूर्ण तत्त्वलाई एकीकृत गरी संगठनको लक्ष्य प्राप्तिमा उन्मुख गराउने काम व्यवस्थापनले गर्छ ।


यसकारण तपाईंका लागि व्यवस्थापन उपयुक्त विषय हुन सक्छ । बजारमा उपलब्ध विभिन्न विषयमध्ये व्यवस्थापनले जागिर मात्र होइन, उद्यमी बन्नका लागि पनि आवश्यक ज्ञान दिने इम्पिेरियल बिजनेस कलेजका प्रिन्सिपल प्रजित तिमिल्सिना उल्लेख गर्छन् । ‘व्यवस्थापनबाहेक विषय अध्ययन गरेको व्यक्ति उद्यमी हुन सक्दैन भन्ने होइन,’ उनले भने, ‘अन्य विषय अध्ययनको तुलनामा व्यवस्थापन विषयमा उद्यमी बन्न चाहिने धेरै शिक्षा (गुण) पाइने चाहिँ पक्कै हो ।’


न्यूनतम स्रोतसाधन र प्रयासबाट अधिकतम नतिजा प्राप्त गर्ने कला व्यवस्थापन हो । मानिसजस्तो जटिल प्राणीलाई युक्तिपूर्ण ढंगले काममा लगाउने शिक्षा दिने विषय व्यवस्थापन हो । यसकारण व्यवस्थापन विषयको अध्ययनपछि रोजगारीका लागि मात्र नभएर स्वरोजगारीका लागि पनि व्यवस्थापनबाट धेरै ज्ञान पाउन सकिन्छ ।


व्यवस्थापनमा अंग्रेजी, नेपालीसँगै अर्थशास्त्र, व्यवस्थापकीय सिद्धान्त, होटल व्यवस्थापन, कम्प्युटर, ट्राभल्स एन्ड टुरिजम्सलगायत विभिन्न विषय पढ्न पाइन्छ । यहाँ सैद्धान्तिकभन्दा व्यावहारिक (प्रयोगात्मक) अभ्यास धेरै हुन्छ । यसकारण विद्यार्थीले अध्ययनको दौरानमा धेरै प्रयोगात्मक कुरा सिक्न सक्छन् । पछिल्ला वर्षमा काठमाडौं उपत्यकालगायत मुलुकका प्रमुख सहरमा व्यवस्थापन विषयमा विद्यार्थीको आकर्षण बढ्नुले पनि यो पुष्टि हुन्छ ।


‘व्यवस्थापन पढेको विद्यार्थीका लागि व्यवसाय उत्तम क्षेत्र हो,’ लिबर्टी कलेजका प्रिन्सिपल विक्रम विष्ट भन्छन्, ‘बैंक तथा वित्तीय संस्था, बिमा मात्र होइन, कर्पोरेट र सरकारी क्षेत्रमा काम गर्न चाहनेका लागि पनि व्यवस्थापन उपयुक्त छ ।’ त्यस्ता कम्पनीले कर्मचारी भर्नाका क्रममा व्यवस्थापन (एमबीए, बीबीए, एमबीएस, बीबीएस) पास गरेका विद्यार्थीलाई प्राथमिकता दिने भएकाले रोजागारीको अवसर पाइने उनको भनाइ छ ।


व्यवस्थापन पढेका विद्यार्थीमा विषयगत ज्ञानका साथै नेतृत्व लिने र प्रस्तुतीकरण क्षमता निकै बढी हुने भएकाले काममा लगाउन सजिलो हुने बैंकरहरू बताउँछन् । व्यवस्थापन वाणिज्य, व्यवसाय र बिमासँग सम्बन्धित विषय भएकाले बैंक तथा वित्तीय संस्थामा बढी उपयोगी हुन्छन् । बैंक तथा वित्तीय संस्थाका लागि उपयोगी हुने खालको पाठ्यक्रम र इन्टर्नसिपमा आधारित शिक्षा हुने भएकाले प्रयोगात्मक ज्ञान बढी हुने उनीहरूको भनाइ छ । व्यवस्थापन पढेका विद्यार्थी जोसिलो, कामलाई सम्मान गर्ने, काममा एकाग्रता, जिम्मेवारी राम्रोसँग बहन गर्नेलगायत गुण विद्यार्थीमा पाइन्छ । उनीहरूमा सैद्धान्तिकसँगै कार्यदक्षता धेरै राम्रो हुने जानकारहरू बताउँछन् ।


व्यवस्थापनअन्तर्गत विभिन्न विषय अध्ययन गर्न पाइन्छ । केही प्रमुख र लोकप्रिय विषय यस प्रकार छन् । पछिल्लो समयमा बैंक तथा वित्तीय संस्था र बिमा कम्पनीमा बीबीए/एमबीए विद्यार्थीको माग धेरै बढेको व्यवस्थापन विषयका कलेज सञ्चालकहरू बताउँछन् । यी विषय अध्ययन गर्ने विद्यार्थीलाई सैद्धान्तिकसँगै प्रयोगात्मक शिक्षा पनि दिइन्छ । बीबीएमा ५० प्रतिशत र एमबीएमा ६० प्रतिशत पाठ्यक्रम प्रयोगात्मक हुन्छ । यसकारण यी विषय अध्ययन गरेका विद्यार्थीमा दैनिक कामकाज सञ्चालन, क्रेडिट व्यवस्थापन र वित्तीय व्यवस्थापनको राम्रो ज्ञान हुने उनीहरूको दाबी छ । बीबीए/एमबीए अध्ययनरत विद्यार्थी तुलनात्मक रूपमा बढी मिहिनेती र पढाइमा रुचि राख्ने खालका हुन्छन् ।


बीबीए : ब्याचलर्स इन बिजनेस एडमिनिस्ट्रेसन (बीबीए) खासगरी बैंकिङ र कर्पोरेट क्षेत्रसँग सम्बन्धित विषय हो । यसले वित्तीय बजारको बारेमा ज्ञान दिन्छ । न्यूनतम स्रोतसाधन र प्रयासबाट अधिकतम नतिजा प्राप्त गर्ने कला हो बीबीए । यो विषयमा अध्ययन गर्दा ५० प्रतिशत प्राक्टिकल र ५० प्रतिशत सैद्धान्तिक कक्षा हुन्छ । यसले रोजगारीका लागि मात्र नभएर स्वरोजगारीका लागि पनि व्यवस्थापनबाट धेरै ज्ञान पाउन सकिन्छ । बैंक तथा वित्तीय संस्था र बिमा कम्पनीमा व्यवस्थापन बीबीए गरेका विद्यार्थी नै बढी उपयोगी हुन्छन् । बीबीए गरेका विद्यार्थीको वाणिज्य र व्यवसायसम्बन्धी जानकारी, कार्यपत्र प्रस्तुतीकरण र क्षमता प्रदर्शन राम्रो हुन्छ । तुलनात्मक रूपमा यी विषय अध्ययन गरेका विद्यार्थीमा नेतृत्व लिने र प्रस्तुतीकरण क्षमता राम्रो हुन्छ ।


बीआईएम : ब्याचलर्स इन इन्फरमेसन म्यानेजमेन्ट (बीआईएम) व्यवसायसँग सम्बन्धित जानकारी र सञ्चार व्यवस्थालाई अध्ययन गर्ने विषय हो । यो विषयमा व्यवसायसँग सम्बन्धित सिद्धान्त, विचार, विधि प्रक्रियालगायत विभिन्न औजारको अध्ययन गरिन्छ । यसले व्यवसायसँग सम्बन्धित सूचना प्राप्ति, विश्लेषणसँगै तिनको मूल्यांकन गर्न पनि सिकाउँछ । प्रविधि तथा सूचना व्यवस्थापनको क्षेत्रमा यो महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । बीएचसीएम ः ब्याचलर्स इन हस्पिटल केयर म्यानेजमेन्ट (बीएचसीएम) पछिल्ला वर्षमा निकै रुचाइएको विषय हो । अस्पताल व्यवस्थापनलाई मुख्य विषय बनाएर यसको पाठ्यक्रम बनाइएको छ । यसले अस्पतालका डाक्टर, नर्सदेखि प्रशासन, लेखालगायत धेरै पक्षको व्यवस्थापन सीप प्रदान गर्छ । नेपालमा बढ्दो रूपमा अस्पतालको विकाससँगै यो विषयको महत्त्व बढेको जानकारहरू बताउँछन् । यो विषय अध्ययन गर्दा स्वदेश र विदेशमा सजिलै रोजगारी पाउनुका साथै राम्रो तलब सुविधा पनि पाइन्छ ।


बीएचएम : स्नातकस्तरमा होटल व्यवस्थापन विषय पढ्न चाहनेले ब्याचलर्स इन होटल म्यानेजमेन्ट (बीएचएम) पढ्नु राम्रो हुन्छ । दसजोड दुईमा होटल व्यवस्थापन पढेका विद्यार्थीका लागि यो विषय सान्दर्भिक हुन्छ । यसमा विभिन्न्न परिकार बनाउनेदेखि सबै प्रकारका होटल व्यवस्थापन, आतिथ्य संस्कारलगायत विविध कुरा सिकाइन्छ । यो प्राविधिक विषय भएकाले पनि विद्यार्थीलाई व्यावसायिक बन्ने सीप र कला प्रदान गर्छ ।


बीटीटीएम: ट्राभल्स एन्ड टुरिजमसँग सम्बन्धित विषय बीबीटीएम हो । ब्याचर्लस इन ट्राभल एन्ड टुरिजम्स (बीटीटीएम) मा यस क्षेत्रसँग सम्बन्धित सैद्धान्तिक र व्याहारिक विषय अध्ययन गरिन्छ । आन्तर्राष्ट्रिय स्तरको पर्यटन सेवा कसरी प्रदान गर्ने, त्यसको व्यवस्थापन, योजना निर्माण, राष्ट्रिय र विश्ववायी पर्यटकीय गतिविधिबारे जानकारी तथा व्यवस्थापन सिकाउने विषय हो– बीटीटीएम । अझै पनि नेपालमा अपेक्षित रूपमा पर्यटनको विकास तथा विस्तार हुन सकेको छैन । पछिल्ला वर्षमा विस्तारै विकास तथा विस्तारको सुरुवात भएको छ । यसकारण पनि यो विषयको महत्त्व धेरै छ ।


बीएचटीएम : पर्यटन र आतिथ्य संस्कार अध्ययन गर्न चाहनेका लागि ब्याचर्लस इन हस्पिटालिटी एन्ड टुरिजम म्यानेजमेन्ट (बीएचटीएम) उपयुक्त विषय हुन सक्छ । यो अध्ययन गर्ने विद्यार्थीले पर्यटन क्षेत्रमा व्यवस्थापन र आतिथ्य संस्कारसम्बन्धी ज्ञान पाउँछन् । त्यसैगरी, यस विषयको अध्ययन/अध्यापनले दक्ष र व्यावसायिक जनशक्ति निर्माण हुनुका साथै उद्यमशीलता पनि विकास हुन्छ ।

प्रकाशित : श्रावण १७, २०७६ ११:०७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT