के पुरुषमा पनि हुन्छ रजोनिवृति?

डा. लालित कुमार मिश्र

काठमाडौं — अचेल पुरुषहरुमा पनि "एन्ड्रोपाज" फैलिंदै गईरहेकोछ । यसले व्यक्तिको पारिवारिक जीवनलाई नै तहस नहस पारिदिन्छ। पुरुषहरुमा हुने रजोनिवृति जसलाई "एन्ड्रोपाज" या "हाईपोगोनाडिज्म"को नामले चिनिन्छ । प्राय चालिस वर्ष उमेर पार गरेका पुरुषहरुको झुकाव यौन सम्बन्धतिर अझबढि हुन जान्छ । शोधकर्ताहरुको भनाईनुसार- तीस बर्षको उमेर पछि पुरुषहरुमा एन्ड्रोपाजको सुरुवात हुनथाल्छ ।

महिलाहरुमा हुने रजोनिवृति (मेनोपाज) लाई सधै उमेरको साथ हारमोन्स् सम्बन्धी वदलावसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ । यस्तो पुरुषहरुमा पनि हुन सक्छ । केहि विषेशज्ञहरुले पत्ता लगाएका छनकि एन्ड्रोपाज ४० बर्ष उमेर पछि पुरुषहरुमा पनि हुन्छ । मेडिकल साईन्समा यसलाई "हाईपोगोडानिज्म" भनिन्छ। यस अवस्थामा पुरुषहरुको व्यवहारमा परिवर्तन हुन्छ । पुरुषको शारीरिक विकासमा टेस्टोस्टेरोन(हार्मोन्स) को धैरै ठुलो योगदान हुन्छ ।

पुरुषमा देखिने रजोनिवृतिका लक्षणहरु
१) हमेशा थकान महशुस हुनु 
२) हरसमय सुत्ने ईच्छा हुनु 
३) व्यवहारमा परिवर्तन आउनु 
४) कपाल झर्नु 
५) कुनै विषयमा ध्यानकेन्द्रित नहुनु 
६) सेक्स गर्ने ईच्छामा कमि आउनु 
७) शरीरको तौल बढ्नु आदि। 

Yamaha

विषेशज्ञहरुका अनुसार हार्मोन्सको स्तर जब कम हुन्छ, त्यसबेला पुरुषहरुमा मानसिक एवं शारीरिक परिवर्तनआउँछ । तर, सयमा पन्चनब्बे प्रतिशत मानिसहरुलाई थाहा नै हुँदैन । यो रोगले जोसुकैको जीवनलाई गम्भिर रुपले प्रभावित गर्न सक्छ । उमेर बढेसंगै हार्मोन्समा पनि परिवर्तन आउँछ । वास्तवमा बुढोपनलाई पुरुषले सजिलैसित बिर्सिन सक्दैन । यसैकारण आज विश्वभरी कै शोधकर्ताहरु एन्टि-एजिगं औषधिहरु बनाउनमा जुटेका छन् । ताकि मानिसको बढ्दो उमेरलाई बेलामै रोक्न सकियोस् । यस कुरालाई मेडिकल साईन्समा हार्मोन्स चेन्ज पनि भनिन्छ । उमेर जसरी बढ्दै जान्छ, मानिसको रुचि धार्मिक तथा अध्यात्मिकतातर्फ आकर्षित हुँदै जान्छ । प्राय योवन अवस्थामा मानिसलाई चर्को आवाजमा संगीत सुन्न, तेज गतिमा कार वा बाईक चलाउने, साथीभाईहरुसंग मोजमस्ति गर्न मन पराउँछन् । तर, उमेर बढेसंगै पुरुषहरु यि कुराबाट टाढा हुन थाल्छन् । उसको रुचि यि सबै चिजबाट हट्न थाल्छ । उनीहरुलाई महशुस हुनथाल्छ कि बढ्दो उमेरसँगै स्मरणशक्ति पनि कम हुन थाल्छ, स्वभावमा परिवर्तन आउन थाल्छ । योवन अवस्थामा रिसाउने, घुर्की लगाउने, झर्किने जस्ता व्यवहार गर्छन्भने पाको उमेर हुँदै जाँदा यि सबै बानी छोड्न थाल्छन् र नम्रतापूर्वक व्यवहार गर्न थाल्छन् । भावुक भएर खतराबाट सावधान रहन्छन । सुरक्षालाई बढि महत्व दिन थाल्छन् । यि लक्षण पुरुषहरुमा व्यवहारिकरुपले बढि स्पष्ट र पूर्णरुपले देखिन्छ । उपरोक्त व्यवहार महिलाहरुमा पहिले देखिने मौजुद रहन्छ तथा महिलाहरु सानै उमेरदेखि कोमल तथा भावुक हृदय भएका हुन्छन् । पुरुषहरुमा हुने यस प्रकारको मनोवैज्ञानिक, व्यवहारिक र शारीरिक परिवर्तनलाई एन्ड्रोपाज भनिन्छ । यस बिषयमा मेडिकल साईन्स तथा अनेक शोधकर्ताहरु- अनुसन्धान कार्यमा लागि रहेका छन् । तर यस महत्वपूर्ण बिषयमा हाम्रो समाज तथा घरपरिवारमा कमै मात्र चर्चा गरिन्छ । स्वभाविक नै हो, पुरुषहरुको लागि उसको पुरुषत्व महत्वपूर्ण हुन्छ। उसको मनमा आउने कोमलता र भावनात्मक परिवर्तनलाई आफ्नो कमजोरीको मान्दछ ।

के एन्ड्रोपाज ? 
पुरुषहरुमा ऊमेर बढ्नुको साथै भावनात्मक एवं शारीरिक परिवर्तन हुनुलाई एन्ड्रोपाज भनिन्छ। यसको सम्बन्ध केहि बिशिष्ट किसिमको हार्मोन्सको परिवर्तनसंग छ । शोधकर्ताहरुको भनाईअनुसार एन्ड्रोपाज वास्तवमा पुरुषहरुमा हुने मेनोपाज (रजोनोवृति) को एकरुप हो । यो उमेर बढनुको साथै कयौ पुरुषहरुमा हुने एक प्रकारको सामान्य शारीरिक प्रकृया हो र यो उमेरस‌ँगै बढ्दै जान्छ ।                    

यो प्रकृया कुन उमेरदेखि शुरु हुन्छ? 
४० देखि ४९ बर्षको अवस्थामा ५% को गतिले बढ्दछ । ५० देखि ६० को विचमा १०% र ७०/७१ को उमेरमा २५% देखि ५०% सम्म बढ्दछ। यसैगरी ८० देखि माथिको उमेरमा हाईपोगोनोडिजम घट्ने दर ९१%सम्म हुन्छ । उक्त उमेरका पुरुषहरुमा टेस्टोस्टेरान तथा डिहाईड्रोपनम ड्रोस्टेरान (हारमोन्स) बन्ने प्रकृयामा बिस्तारै कमि हुन थाल्छ। जसको परिणामस्वरुप लिडि‌ग सेल बन्नमा पनि कमि हुन थाल्छ ।

यस प्रकृयामा के हुन्छ ? 
यस अवस्थाको दौरान टेस्टोस्टेरान (हार्मोन्स) बन्ने गति मन्द हुन थाल्छ । यस किसिमको हार्मोन्स् परिवर्तनले पुरुषहरुमा शारीरिक तथा भावनात्मक परिवर्तन पनि ल्याउछ। यस्तो अवस्थामा अधिकतम् पुरुषहरु आफ्नो परिवारसंग समय बिताउन मन पराउछन्। जुन किसिमले पहिले आफ्नो युवाअवस्थामा करियर, पैसा र शक्तिलाई आफ्नो कब्जामा राख्न चाहन्छन्, एन्ड्रोपाजको दौरान यिनीहरुको सर्कलमा परिवार, ईष्टमित्र तथा नातेदारहरु पर्दछन् । आफ्नो केटा-केटीहरुप्रति व्यवहारिक हुन थाल्छन् । घरको काम-काज गर्न राम्रो लाग्छ । जस्तै, सरसफाई गर्नु, खाना पाकाउनु, बाल-बच्चाहरुको हेरबिचार गर्नु आदि इत्यादि । धार्मिक तथा अध्यात्मिक कार्यहरुमा पनि रुची बढ्न थाल्दछ । व्यर्थमा समय खेर फाल्दैनन । चुनौतिपूर्ण काम गर्न पछि हट्दैनन । आफ्नो जीवनकालको दौरान आर्जित गरेका अनुभवलाई सह्राना गर्न मन पराउछन् । यस बेला यदी कसैले उसको शारीरिक बदलाव तथा ढल्दो उमेर लाई लिएर उसलाई कातर, डरपोक भन्यो या परिआएमा हाँकदिन न सक्ने सम्झियो भने उसलाई रीस उठछ। यिनीहरु टेलिभिजनमा एड्भेञ्चर खेलहरु हेर्न बढि मन पराउछन् । मनोचिकित्सकको भनाईअनुसार- पुरुषहरुको लागि उसको पुरुषत्व सामाजिक स्तरमा नै स्थापित छ । यहीकारण पुरुष यसलाई घट्दै गएको देख्दा निराश र अलिक चिडचिडापन हुनथाल्छ । हुन त कमजोरी कुनैपनि पुरुषको लागि राम्रो मानिंदैन । 

तर, यस्तो अवस्थामा समाजमा उसको यस व्यवहारलाई लिएर उपेक्षा हुन थाल्छ । यसले गर्दा उसलाई अरुले रुखो व्यवहार गर्न थाल्छन् । यदि पत्नीले छाडेर घरबाट भागेर गइभने, यस अवस्थामा पुरुषले कारण बिना नै बेला-बेलामा घरका अन्य सदस्यहरुसँग मारपिट गर्न पछि पर्दैनन् । हल्लाखल्ला गर्न पछि पर्दैनन् । यस्तो अवस्था भए सम्झनु पर्छ की यो एन्ड्रोपाजको असर हो । यस्तो स्थितिमा सम्बन्धित चिकित्सकसँग अवश्य भेट्नुस् । यस रोगलाई निको पार्नको लागि होमियोप्याथी चिकित्सा पद्धतिमा अत्यन्त प्रभावकारी औषधिहरु छन् । यि औषधीहरुको कुनै प्रकारको साईड इफेक्टसमेत  हुँदैन । यस रोगबाट डराउनु पर्दैन ।  होमियोप्याथिक औषधिले एन्ड्रोपाजमको समस्यालाई सहज रुपले निर्मुल पार्दछ ।

होमियोप्याथिक औषधिहरु
टेस्टोरोन, स्टेफसिग्रिया, लाईकोपोडियम, डेमियाना, एसिडफोस, एन्ड्रोपाज, सोपागोडियम आदि औषधिहरु मध्ये लक्षण अनुसार को कुनै एउटा औषधिको प्रयोग अलिक लामो समय सम्म गर्नले यो रोग निको भएको देखिएको छ । उपरोक्त औषधिहरु कुनै योग्य तथा अनुभवि चिकित्सकको रेख-देखमा प्रयोग गर्नु राम्रो हुन्छ । चिकित्सकले तपाईको मानसिक एवं शारीरिक लक्षणअनुसार औषधिमा फेरबदल गर्नुको साथै खानपिन र जिवनशैली परिवर्तन गर्न उचित सल्लाह पनि दिन सक्छ । 
अस्तु
Mishradr.lk@gmail.com

के पुरुषमा पनि हुन्छ रजोनिवृति?

महिलाहरुमा हुने रजोनिवृति (मेनोपाज) लाई सधै उमेरको साथ हारमोन्स् सम्बन्धी वदलावसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ । यस्तो पुरुषहरुमा पनि हुन सक्छ । केहि विषेशज्ञहरुले पत्ता लगाएका छनकि एन्ड्रोपाज ४० बर्ष उमेर पछि पुरुषहरुमा पनि हुन्छ । मेडिकल साईन्समा यसलाई "हाईपोगोडानिज्म" भनिन्छ। यस अवस्थामा पुरुषहरुको व्यवहारमा परिवर्तन हुन्छ । पुरुषको शारीरिक विकासमा टेस्टोस्टेरोन(हार्मोन्स) को धैरै ठुलो योगदान हुन्छ ।

पुरुषमा देखिने रजोनिवृतिका लक्षणहरु
१) हमेशा थकान महशुस हुनु 
२) हरसमय सुत्ने ईच्छा हुनु 
३) व्यवहारमा परिवर्तन आउनु 
४) कपाल झर्नु 
५) कुनै विषयमा ध्यानकेन्द्रित नहुनु 
६) सेक्स गर्ने ईच्छामा कमि आउनु 
७) शरीरको तौल बढ्नु आदि। 

विषेशज्ञहरुका अनुसार हार्मोन्सको स्तर जब कम हुन्छ, त्यसबेला पुरुषहरुमा मानसिक एवं शारीरिक परिवर्तनआउँछ । तर, सयमा पन्चनब्बे प्रतिशत मानिसहरुलाई थाहा नै हुँदैन । यो रोगले जोसुकैको जीवनलाई गम्भिर रुपले प्रभावित गर्न सक्छ । उमेर बढेसंगै हार्मोन्समा पनि परिवर्तन आउँछ । वास्तवमा बुढोपनलाई पुरुषले सजिलैसित बिर्सिन सक्दैन । यसैकारण आज विश्वभरी कै शोधकर्ताहरु एन्टि-एजिगं औषधिहरु बनाउनमा जुटेका छन् । ताकि मानिसको बढ्दो उमेरलाई बेलामै रोक्न सकियोस् । यस कुरालाई मेडिकल साईन्समा हार्मोन्स चेन्ज पनि भनिन्छ । उमेर जसरी बढ्दै जान्छ, मानिसको रुचि धार्मिक तथा अध्यात्मिकतातर्फ आकर्षित हुँदै जान्छ । प्राय योवन अवस्थामा मानिसलाई चर्को आवाजमा संगीत सुन्न, तेज गतिमा कार वा बाईक चलाउने, साथीभाईहरुसंग मोजमस्ति गर्न मन पराउँछन् । तर, उमेर बढेसंगै पुरुषहरु यि कुराबाट टाढा हुन थाल्छन् । उसको रुचि यि सबै चिजबाट हट्न थाल्छ । उनीहरुलाई महशुस हुनथाल्छ कि बढ्दो उमेरसँगै स्मरणशक्ति पनि कम हुन थाल्छ, स्वभावमा परिवर्तन आउन थाल्छ । योवन अवस्थामा रिसाउने, घुर्की लगाउने, झर्किने जस्ता व्यवहार गर्छन्भने पाको उमेर हुँदै जाँदा यि सबै बानी छोड्न थाल्छन् र नम्रतापूर्वक व्यवहार गर्न थाल्छन् । भावुक भएर खतराबाट सावधान रहन्छन । सुरक्षालाई बढि महत्व दिन थाल्छन् । यि लक्षण पुरुषहरुमा व्यवहारिकरुपले बढि स्पष्ट र पूर्णरुपले देखिन्छ । उपरोक्त व्यवहार महिलाहरुमा पहिले देखिने मौजुद रहन्छ तथा महिलाहरु सानै उमेरदेखि कोमल तथा भावुक हृदय भएका हुन्छन् । पुरुषहरुमा हुने यस प्रकारको मनोवैज्ञानिक, व्यवहारिक र शारीरिक परिवर्तनलाई एन्ड्रोपाज भनिन्छ । यस बिषयमा मेडिकल साईन्स तथा अनेक शोधकर्ताहरु- अनुसन्धान कार्यमा लागि रहेका छन् । तर यस महत्वपूर्ण बिषयमा हाम्रो समाज तथा घरपरिवारमा कमै मात्र चर्चा गरिन्छ । स्वभाविक नै हो, पुरुषहरुको लागि उसको पुरुषत्व महत्वपूर्ण हुन्छ। उसको मनमा आउने कोमलता र भावनात्मक परिवर्तनलाई आफ्नो कमजोरीको मान्दछ ।

के एन्ड्रोपाज ? 
पुरुषहरुमा ऊमेर बढ्नुको साथै भावनात्मक एवं शारीरिक परिवर्तन हुनुलाई एन्ड्रोपाज भनिन्छ। यसको सम्बन्ध केहि बिशिष्ट किसिमको हार्मोन्सको परिवर्तनसंग छ । शोधकर्ताहरुको भनाईअनुसार एन्ड्रोपाज वास्तवमा पुरुषहरुमा हुने मेनोपाज (रजोनोवृति) को एकरुप हो । यो उमेर बढनुको साथै कयौ पुरुषहरुमा हुने एक प्रकारको सामान्य शारीरिक प्रकृया हो र यो उमेरस‌ँगै बढ्दै जान्छ ।                    

यो प्रकृया कुन उमेरदेखि शुरु हुन्छ? 
४० देखि ४९ बर्षको अवस्थामा ५% को गतिले बढ्दछ । ५० देखि ६० को विचमा १०% र ७०/७१ को उमेरमा २५% देखि ५०% सम्म बढ्दछ। यसैगरी ८० देखि माथिको उमेरमा हाईपोगोनोडिजम घट्ने दर ९१%सम्म हुन्छ । उक्त उमेरका पुरुषहरुमा टेस्टोस्टेरान तथा डिहाईड्रोपनम ड्रोस्टेरान (हारमोन्स) बन्ने प्रकृयामा बिस्तारै कमि हुन थाल्छ। जसको परिणामस्वरुप लिडि‌ग सेल बन्नमा पनि कमि हुन थाल्छ ।

यस प्रकृयामा के हुन्छ ? 
यस अवस्थाको दौरान टेस्टोस्टेरान (हार्मोन्स) बन्ने गति मन्द हुन थाल्छ । यस किसिमको हार्मोन्स् परिवर्तनले पुरुषहरुमा शारीरिक तथा भावनात्मक परिवर्तन पनि ल्याउछ। यस्तो अवस्थामा अधिकतम् पुरुषहरु आफ्नो परिवारसंग समय बिताउन मन पराउछन्। जुन किसिमले पहिले आफ्नो युवाअवस्थामा करियर, पैसा र शक्तिलाई आफ्नो कब्जामा राख्न चाहन्छन्, एन्ड्रोपाजको दौरान यिनीहरुको सर्कलमा परिवार, ईष्टमित्र तथा नातेदारहरु पर्दछन् । आफ्नो केटा-केटीहरुप्रति व्यवहारिक हुन थाल्छन् । घरको काम-काज गर्न राम्रो लाग्छ । जस्तै, सरसफाई गर्नु, खाना पाकाउनु, बाल-बच्चाहरुको हेरबिचार गर्नु आदि इत्यादि । धार्मिक तथा अध्यात्मिक कार्यहरुमा पनि रुची बढ्न थाल्दछ । व्यर्थमा समय खेर फाल्दैनन । चुनौतिपूर्ण काम गर्न पछि हट्दैनन । आफ्नो जीवनकालको दौरान आर्जित गरेका अनुभवलाई सह्राना गर्न मन पराउछन् । यस बेला यदी कसैले उसको शारीरिक बदलाव तथा ढल्दो उमेर लाई लिएर उसलाई कातर, डरपोक भन्यो या परिआएमा हाँकदिन न सक्ने सम्झियो भने उसलाई रीस उठछ। यिनीहरु टेलिभिजनमा एड्भेञ्चर खेलहरु हेर्न बढि मन पराउछन् । मनोचिकित्सकको भनाईअनुसार- पुरुषहरुको लागि उसको पुरुषत्व सामाजिक स्तरमा नै स्थापित छ । यहीकारण पुरुष यसलाई घट्दै गएको देख्दा निराश र अलिक चिडचिडापन हुनथाल्छ । हुन त कमजोरी कुनैपनि पुरुषको लागि राम्रो मानिंदैन । 

तर, यस्तो अवस्थामा समाजमा उसको यस व्यवहारलाई लिएर उपेक्षा हुन थाल्छ । यसले गर्दा उसलाई अरुले रुखो व्यवहार गर्न थाल्छन् । यदि पत्नीले छाडेर घरबाट भागेर गइभने, यस अवस्थामा पुरुषले कारण बिना नै बेला-बेलामा घरका अन्य सदस्यहरुसँग मारपिट गर्न पछि पर्दैनन् । हल्लाखल्ला गर्न पछि पर्दैनन् । यस्तो अवस्था भए सम्झनु पर्छ की यो एन्ड्रोपाजको असर हो । यस्तो स्थितिमा सम्बन्धित चिकित्सकसँग अवश्य भेट्नुस् । यस रोगलाई निको पार्नको लागि होमियोप्याथी चिकित्सा पद्धतिमा अत्यन्त प्रभावकारी औषधिहरु छन् । यि औषधीहरुको कुनै प्रकारको साईड इफेक्टसमेत  हुँदैन । यस रोगबाट डराउनु पर्दैन ।  होमियोप्याथिक औषधिले एन्ड्रोपाजमको समस्यालाई सहज रुपले निर्मुल पार्दछ ।

होमियोप्याथिक औषधिहरु
टेस्टोरोन, स्टेफसिग्रिया, लाईकोपोडियम, डेमियाना, एसिडफोस, एन्ड्रोपाज, सोपागोडियम आदि औषधिहरु मध्ये लक्षण अनुसार को कुनै एउटा औषधिको प्रयोग अलिक लामो समय सम्म गर्नले यो रोग निको भएको देखिएको छ । उपरोक्त औषधिहरु कुनै योग्य तथा अनुभवि चिकित्सकको रेख-देखमा प्रयोग गर्नु राम्रो हुन्छ । चिकित्सकले तपाईको मानसिक एवं शारीरिक लक्षणअनुसार औषधिमा फेरबदल गर्नुको साथै खानपिन र जिवनशैली परिवर्तन गर्न उचित सल्लाह पनि दिन सक्छ । 
अस्तु
Mishradr.lk@gmail.com

प्रकाशित : फाल्गुन ११, २०७३ १३:१९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

रिसको ब्यवस्थापन यसरी गर्न सकिन्छ

डा. लालित कुमार मिश्र

काठमाडौं — रिस एक नकारात्मक मनोभावना हो । रिसको बाहरी तथा व्यवहारिकरुप भनेको कसैमाथि हमला वा आक्रमण गर्नु हो । रिसलाई सोझै देख्न सकिंदैन । तर, रिसाएको छभने थाहा हुन्छ । कुनै मानिस रिसाएको छ भन्ने कुरा उसको आक्रामक व्यवहारबाट थाहा हुन्छ । रिस मुलतः एउटै भए पनि यसका अनेकौ रुप छन् । दुख, द्वेष ईत्यादि रिसका बिभिन्न रुप छन् । रिसको प्रदर्शन तुरुन्त हुन न सकेमा यो दुख, द्वेषको रुपमा रहिरहन्छ र व्यक्ति मानसिक एवं शारीरिक रुपले रोगि हुन जान्छ ।

अधिकाँश मानिसलाई धेर थोर रिस उठने गर्दछ । तर, रिस उठेको बेलामा कमैले यसलाई ब्यवस्थापन गर्न सक्छन् । डर, त्रास, चिन्ता जस्तै रिस पनि एक प्रकारको भावना हो । मानिसका मनमा अनेक थरिका भावनाहरु आउँछन् । समय परिस्थिति अनुसार मनमा उठेका भावनाहरु स्वत आफै हराएर जान्छ । यसले मानिसको दैनिक जीवनमा खासै नराम्रोअसर पार्दैन । त्यस्तै, रिस सामान्य रुपमा जोसुकैलाई पनि उठ्न सक्छ । धैरै जसोले आफनो रिसलाई नियन्त्रणमा राख्न सक्छन्, जसले गर्दा खासै हानि नोक्सानी हुँदैन । तर, रिस नियन्त्रणबाट बाहिर जान थाल्यो भने समस्या उत्पन्न हुन्छ । धैरै रिसाउने बानीले मानिस शारीरिक एवं मानिसिक रोगबाट पीडित त हुन्छ नै यसको अलावा पारिवारिक समस्यामा पर्नुका साथै उसको करियरमा पनि असर पार्दछ । बढि रिसाउने मानिसलाई कसैले पनि मन पराउदैन र पछि गएर उ एक्लै हुन जान्छ ।

रिसका प्रकारहरु
१. बाणिमा रिस: यसमा रिसाएको व्यक्तिको मुखबाट निस्किने शब्दहरु गालि-गलोज गर्ने, चोट पुर्याउने खालका हुन्छन् ।
२. निस्कृय रिस: यसमा रिसाएको मान्छे निस्कृय भएर आफ्नो रिस प्रकट गर्दछन् । उ केहि बोल्दैन, केहि गर्दैन उठेर एकातिर हिड्छ ।
३. पानीको फोका जस्तो रिस: यस प्रकारको रिस तुरन्तै आउने, तुरुन्तै जाने खालको हुन्छ । सहजै हराउछ र बिर्सिन्छ ।
४. दीर्घकालिन रिस: यस्तो रिस जो कहिले नहराउने, रिस उठाउनेलाई कहिले माफी नगर्ने खालको हुन्छ ।
५. बाढी रिस: यसमा एकै पटक रिसाएर चिच्याउने, कराउने, सामान फ्याक्ने, रिसको झोंकमा आखाँ नदेखने, सानो ठुलोको बिचारै नगर्ने किसिमको हुन्छ ।
६. स्वघाति रिस: यसमा व्यक्ति रिसाएको बेला आफैलाई हानि नोक्सानी हुने किसिमको व्यवहार गर्दछ । जस्तै, भित्तामा टाउको ठोकाउने, खाना नखाइकन सुतिदिने, ब्लेडले शरिरको कुनै भाग काटने प्रयास गर्नु ।
७. पागल रिस: अरुप्रतिको दुख, रिस, डाहाको रिसले गर्दा अव्यवहारिक कुरा गर्ने, दोष दिने, धम्मकाउने, गर्न नहुने कुरा गर्ने आदि ।

रिसाउने व्यक्तिमा देखिने लक्षणहरु
१. सा-साना कुरालाई पनि ठुलो रुप दिने ।
२. आश्यक कुरालाई बढाई-चढाईकन भन्ने र झर्किने ।
३. आफ्नो सहकर्मीका काम बारे टिका टिप्पणी गर्ने ।
४. कामको जिम्मेबारी लिन नमान्ने ।
५. काम बिग्रियो भने त्यसको दोष अरुको टाउकोमा थोपार्ने, आफु पन्छिन खोज्ने ।

रिसका असरहरु
१. रिसले मानसिक तनाव दिंदा कसै कसैलाई बढि खानु पर्ने हुन्छ भने कसैलाई खानै मन नलाग्ने हुन्छ ।
२. आफुलाई बढि नै व्यस्त भएको देखाउने, अफिसमा अबेरसम्म बस्ने र काम बढि गर्ने प्रयास गर्दछन् ।
३. रिसलाई नियन्त्रण गर्न सकेन भने अरुलाई गालि–गलोज, झगडा र मारपिटमा पनि लाग्न सक्छ ।
४. केहि रिसाहा प्रवृतिका व्यक्तिहरु रिस शान्त पार्न या असन्तुष्टिलाई एक छिन भएपनि बिर्सन रक्सी वा गाँजा, भाँग पिउनतिर लाग्छन् ।
५. रिस किन उठने गर्छ, त्यसको मुलकारण पत्ता लगाउनुको सट्टा रिसलाई दबाउने प्रयास गरियो भने रिस आफैतिर फर्किन्छ ।

रिसले निम्त्याउन सक्ने शारीरिक समस्याहरु
१. रिसको कारण पेट पोल्ने समस्या हुन्छ र बढि रिसाउने व्यक्तिलाई ग्यास्ट्रिक, अल्सर समेत हुन सक्छ ।
२. रिसाएको बेलामा शरिरबाट एक किसिमको रसायनतत्व (हार्मोन्स) हरु निस्किन्छन । यि रसायन तत्वले मुटुको गतिलाई अनियमित पार्नुको साथै ब्लडप्रेसरलाई पनि बढाउँछ ।
३. अत्याधिक रिसाएको बेला मुटुमा रक्तसञ्चार गर्ने नलीहरु खुम्चने हुँदा हृदयघात पनि हुन सक्छ ।
४. बिभिन्न अनसुन्धानले के देखाएको छभने धैरे रिस गर्ने व्यक्तिलाई छाला सम्बन्धी रोगहरु हुने संभावना हुन्छ।
५. रिसलाई दवाउन खोजेमा टाउको दुख्ने, जिउ काम्ने तथा दुख्ने पनि हुन सक्छ ।

रिसलाई कसरी ब्यवस्थापन गर्ने ?
१. रिस उठेको बेला म रिसाई रहेको छु भन्नेकुरा मान्न तयार हुने हो भने रिस स्वतः घट्छ ।
२. रिसको झोंकमा आँखा देखिन्न भन्ने गरिएतापनि रिस उठेको बेला आँखा देख्नु नै स्वीकार गर्नु आँखा देख्नु हो ।
३. रिस उठेको बेला उल्टा गिन्ति गनेर (जस्तै, दस, नव, आठ, सात, छ, पाँच,) पनि रिस घटाउन सकिन्छ । यसो गर्दा सोचाईबाट ध्यानअन्यत्र जान्छ र रिसको आवेग कम हुँदै जान्छ ।
४. बिस्तारै लामो स्वास तान्नले पनि रिस कम गर्न सकिन्छ । करिव दस पटक जति लामो स्वास तान्ने र छोड्ने गर्नाले पनि मानसिक तनाव कम हुन्छ ।
५. रिस कम भएपछि आफ्नो सबैभन्दा मिल्ने साथीलाई रिस उठेको कारण बारे भन्नु राम्रो हुन्छ । यसरी साथी–भाईलाई बताउदा मन हल्का हुन्छ ।
६. रिस उठेको बेला आबेगमा आएर कुनैपनि निर्णय लिनु हुँदैन। रिस उठेको बेलामा गरेको निर्णय प्रायजसो गलत हुने गर्दछ । रिस उठ्ने कारण के हो पत्ता लगाउनतिर लाग्नु पर्छ ।

रिसलाई रोक्ने उपाय
१. नियमित रुपमा कमसेकम ३० मिनट ध्यान गर्ने होभने चाँडै रिसाउने मानिसको पनि रिस घट्दै जान्छ । ध्यानगर्नाले मन, मस्तिष्क शान्त हुन्छ ।
२. यसरी नै प्रणायम, प्रार्थना, पुजा, पाठ पनि मन लगाएर गर्यो भने मानसिक तनाव घट्दछ । तर, यस काममा पूर्णरुपले मन गएनभने यसले फाईदा गर्दैन ।
३. माफ गर्ने, प्राय: पारिवारिक कलह, मनमुटाव र झगडा हुँदा परिवारका सदस्यहरुले एकअर्काको मन दुखाएका हुन्छन् । गहिरो चोट पुर्याएका हुन सक्छन् । एकले अर्कालाई माफ गर्न सकिएन भने मन दुखाएका कुरालाई सधै सम्झिने भित्रभित्रै रिसाउने हुन्छन् । माफ गरिदियो भने मन हल्का भएको अनुभव हुन्छ ।

रिसमा होमियोप्याथिक एप्रोच
यस चिकित्सा पद्दतिमा व्यक्ति (रोगी) को मानसिक अवस्थालाई उपचारको क्रममा बढि ध्यान दिइनुका साथै रोगको कारण पत्ता लागाएर उपचार गरिन्छ । रिस उठने कारणको खोजि गरि उपचार गर्ने भएकोले रिसको ब्यवस्थापनमा पनि यसबाट मद्दत मिल्छ ।
१. आफ्नै सुरमा काम गरिरहेको अवस्थामा कसैले अबरोध गर्यो भने रिस उठदा, नक्सवोमिका, पल्साटिलाले फाइद पुर्याउछ ।
२. रिस उठेको बेला सामानहरु फ्याक्ने तथा तोडफोड गर्ने अवस्थामा छभने स्टेफसिग्रिया, बेलाडोना, केमोमिला आदि उपयोगी हुन्छ ।
३. रिस उठेको बेला शरिर काम्ने, बोलि बन्द हुने, रिसलाई भित्रै दबाउने अवस्थामा कोलोसिन्थ, स्टेफसिग्रिया, ब्रायोनिया आदि औषधिहरु प्रयोग गर्न सकिन्छ ।
४. रिस उठेको बेला आफैलाई हानि पुर्याउने (जस्तै, टाउको भित्तामा ठोकाउनु, ब्लेडले हातको नशा काट्नु आदि )अवस्थामा, टेरेन्टलाहिस्पानिया, टिबरकुलिनमको प्रयोग गर्न सकिन्छ । यसबाट रिसको कारण हुने मानसिक एवं शारीरिक समस्याहरु आउँदैन र व्यक्ति स्वभाविक रुपले रिस को दुष्प्रभावबाट हुने शारिरिक समस्याबाट बच्नुका साथै सहज रुपले नै आफ्नो रिसलाई पनि ब्यवस्थापन गर्न सक्छन् । उपरोक्त होमियोप्याथिक औषधिहरु कुनै योग्य तथा अनुभवि स्थानीय चिकित्सकको सल्लाह लिएर सेवन गर्दा उचित हुनेछ।
अस्तु
Email: Mishrahomoeopath@yahoo.com

प्रकाशित : फाल्गुन ४, २०७३ १८:४८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT