किन खाने चुरोट ?

डा. राजेन्द्र कोजु

यो लेख चुरोट खानेका लागि पनि हो, नखानेका लागि पनि हो । चुरोट खाँदा के हुन्छ ? सबै खानेलाई पनि थाहा छ, नखानेलाई पनि थाहा छ । तैपनि एकपल्ट सरसर्ती हेराैं । खाँदा के हुन्छ ?

खाँदा

  • खोकी लाग्न सक्छ ।
  • श्वास गनाउँछ ।
  • अनावश्यक पैसा खर्च हुन्छ ।
  • नखानेले मनपराउँदैन, जसमा आफ्नै परिवार मुख्य पर्छ ।
  • क्यान्सर हुन सक्छ ।
  • हृदयाघात हुन सक्छ ।
  • पक्षाघात हुन सक्छ ।
  • दम लाग्न सक्छ ।
  • मृगौला, कलेजो, जोर्नी, आन्द्रा, स्नायु, रक्तनली जस्तै शरीरका सबै अङ्गमा नकारात्मक असर परी रोग लाग्न सक्छ ।

तैपनि खानेले खान्छ । यसका नकारात्मक असरबारे न्युन हेक्का राखेर ।

Yamaha

केका लागि ?

  • आफ्नै बानी परेको हुनाले ।
  • साथीहरूको लहलहैमा ।
  • खाई हेर्न भन्दै ।
  • अरूलाई देखाउन । आदि–इत्यादि हुन सक्छ । 

खानको लागि खासै भन्ने हो भने केही अत्यावश्यक कारण हुन्न, तैपनि खानेले छोड्न गाह्रो हुन्छ । किन त ? किनकि यसमा लत बस्ने निकोटिन हुन्छ, जसको कारण खाने बानी परेकाले छोड्न गाह्रो हुन्छ । निकोटिनको लतले खान तलतल लागिरहन्छ । तसर्थ माथि उल्लेख गरिएका कुनै पनि कारण दिमागमै आउँदैन– चुरोट खायो भने क्यान्सर हुन्छ, दम हुन्छ, हृदयाघात हुन्छ भनेर । 

त्यसैले बानी पर्नुभन्दा पहिला, लत लाग्नुभन्दा अघि नै चुरोट भनेको खाने वस्तु नै होइन भन्ने धारणा बनाउन अति जरुरी छ । 

मुख्यत: वयष्कहरू जसले एकपल्ट तानिहालौं भन्ने, ह्या यस्तो रोगको के मतलव, अहिले तानौं पछि हेरौंला, चट्ट चुरोट च्यापी आकाशतिर हेरेर धुवाँ उडाउँदै गफ गर्ने, एक हातमा चुरोट अर्काे हातमा रक्सीको गिलास समाउने, केटाकेटी, पार्टीमा चुरोट तान्ने आदि–इत्यादि अक्सर नै चुरोट खान सुरु गर्नुको कारण बन्छ । पछि त्यही बानी नै लत लाग्न सुरु हुन्छ । यस्तो सुरुवातको अन्त्य गर्न विभिन्न स्तरबाट जनचेतनामूलक प्रचार–प्रसार सुरु नभएको होइन । तर पनि चुरोटको लत भने घटेको देखिँदैन । 

  • सिनेमामा चुरोट नखान सल्लाह ।
  • चुरोटको नराम्रो असरबारे विज्ञापन ।
  • चुरोटको बट्टामा क्यान्सरको फोटो ।
  • चुरोट खान नपाइने क्षेत्रको घोषणा ।

    आदि–इत्यादि । 
तर खान लत बसेकालाई यसको कुनै मतलब हुँदैन भने खान सुरु गर्नेले यसबारे भेउ नै पाउँदैनन् । खानु हुँदैन थाहा छ, तर पनि खान्छन् । खाँदै खाँदिन भनेर कसरी रोक्ने वा सुरु नै नगर्ने त ? चाहिन्छ, दृढ संकल्प । दरिलो कारण । गहिरो बुझाइ । सकारात्मक वातावरण । यो कसले बनाउने ? आफैंले । यदि चुरोट छोड्न चाहनुहुन्छ भने आजै भनौं : म कहिल्यै छुँदै छुँदिन । चाहे विज्ञापन होस् वा साथीको करकाप, तलतल होस् वा बाध्यता ।

तपाई आफै बाध्य हुनुस् । तपाईको शरीरको लागि यो चुरोट भन्ने चिज खाने नै होइन भनेर । खाने मान्छेले त विस्तारै छोड्छु कहिल्यै नभनौं । चटक्कै छोडौं । 

प्रा. कोजु धुलिखेल अस्पतालसँग आबद्ध छन् । 

प्रकाशित : चैत्र २४, २०७३ ०८:०८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

महिला उम्मेदवारको पक्षमा

रामेश्वरी पन्त

विगत १५ वर्षदेखि स्थानीय निकायहरू जनप्रतिनिधिविहीन रहँदा अनेकौं कष्ट खेपिरहेका र बेथिति देखिरहेका आम नागरिक स्थानीय तह निर्वाचनको घोषणाले प्रफुल्लित भएका छन् । निर्वाचनमा ४० प्रतिशत महिला प्रतिनिधित्वको कुराले यो निर्वाचन झनै महत्त्वपूर्ण लागिरहेको छ ।

हाम्रो जस्तो पितृसत्तात्मक सोचले ग्रस्त सामाजिक संरचनालाई परिवर्तन गर्न अबका निर्वाचनमा महिलाको उपस्थिति र विजय उल्लेख्य रूपमा सुनिश्चित गर्नुपर्ने देखिन्छ । किनकि कुनै पनि सामाजिक व्यवस्थालाई परिवर्तन गर्न राजनीतिक व्यवस्थाको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहन्छ । 

हाम्रो संविधानले स्थानीय तहलाई समावेशी गराउने उद्देश्यले महिला, दलित तथा अल्पसंख्यकहरूको अनिवार्य प्रतिनिधित्व गरेको छ । यसै अनुरूप प्रत्येक वडामा एकजना दलित महिलासमेत गरी दुईजना महिलाको प्रतिनिधित्व अनिवार्य गरेको छ (यद्यपि दलित उम्मेदवार नभएको अवस्थामा के गर्ने ? भन्ने सवालमा ‘दलित वा पिछडिएको वर्गका महिला’ भनेको भए उपयुक्त हुने थियो) । यसरी स्थानीय तहमा कुल १३ हजार ३ सय ६० जना महिला प्रतिनिधित्व सुनिश्चित हुने देखिन्छ । आरक्षण बाहेक खुला प्रतिस्पर्धाबाट पनि महिला निर्वाचित भएमा यो संख्या बढी हुनेछ । यो निकै उत्साहजनक सहभागिता हो । 

आसन्न स्थानीय तहको निर्वाचनले नेपाली महिलालाई महत्त्वपूर्ण अवसर प्रदान गरेको छ । यो अवसरलाई हरकोणबाट आत्मसात् गर्दै नेतृत्व तहमा पुग्ने अवसर पाउँदै गरेका महिला र आम मतदाता महिलाले सदुपयोग गर्नु जरुरी छ र सधैँ शासित भएर रहनुपर्ने अवस्थाबाट मुक्त हुन महिलाले आफूसँग अन्तरनिहित असीमित शक्तिलाई बाहिर ल्याउनु जरुरी छ । जसरी घरपरिवारमा पुरुषको भन्दा महिलाको जिम्मेवारी र भूमिका अधिक र संवेदनशील हुन्छ, त्यसैगरी सामाजिक–राजनीतिक परिवर्तनमा पनि महिलाको भूमिका गहन छ र यो भूमिका निर्वाह गर्न आत्मविश्वाससाथ अगाडि बढ्दै नेतृत्वमा आफ्नो पकड जमाउन सक्नुपर्छ । 

संविधानले महिलाको उपस्थिति वा उम्मेदवारी त सुनिश्चित गर्‍यो, तर प्रश्न विजयको सुनिश्चितताको छ । संविधानले महानगर, नगर वा गाउँपालिकाको प्रमुख वा उपप्रमुखमा एकजना महिला हुनैपर्ने भनेको छ । तर महिलालाई पठाउनैपर्ने बाध्यकारी व्यवस्था भने देखिँदैन । उम्मेदवारीकै हकमा पनि वर्षौं पुरानो पितृसत्तात्मक सोचले ग्रस्त राजनीतिक संरचनाभित्रको नेतृत्व पंक्तिले महिलालाई सकेसम्म महानगर, नगर वा गाउँपालिकाकै प्रमुखमा पनि उम्मेदवार गराउन अथवा जिताउन चाहँदैन । किनकि महिला कमजोर हुन्छन् र नेतृत्व लिन असक्षम हुन्छन् भन्ने मानसिकता एकातिर छ भने अर्कोतिर कथंकदाचित महिला नेतृत्वमा आएमा सदियौंदेखिको आफ्नो बर्चस्व गुम्ने खतराको घन्टी पनि मनमा त्यति नै बजिरहेको हुन्छ । त्यसैकारण पनि बाध्य भएर महिलालाई उपप्रमुखमै थन्क्याउने मानसिकता दह्रोसँग विकसित हुने सम्भावना बढी छ ।

हाम्रो सन्दर्भमा महिला नेतृत्वमा आउन अत्यन्त कठिन छ । अझ निर्णायक तहमा पुग्न अनेक तगारा बाधक छन् । नेपाली महिलामा राजनीतिक चेतना र अनुभव अल्पमात्रामै रहेको अवस्था छ । यद्यपि पहिलो वा दोस्रो संविधानसभाको चुनावमा महिलाको उपस्थिति उल्लेख्य रह्यो । तर पनि उक्त उपस्थिति गुणात्मक भने देखिएन । संख्यात्मक रूपमै भए पनि समाजको तल्लो वर्ग र समुदायसम्मैबाट महिला नीति निर्माणको तहसम्म पुगेर आफ्नो उपस्थिति देखाउनु आफैंमा कम महत्त्वको कुरा थिएन । समाजको जेजस्तो तहबाट महिला संविधानसभामा पुगे र बोल्नुपर्ने ठाउँमा आफ्नो क्षमता देखाए, त्यो नै महत्त्वपूर्ण रह्यो । केही मुद्दा र सवालमा पिछडिएको भनिएका कतिपय वर्गका महिलाका आवाज कुनै पुरुष प्रतिनिधिको भन्दा कम थिएन । उनीहरूको त्यो उपस्थितिले आगामी निर्वाचनमा स्थानीय तहमा महिला सहभागिता र नेतृत्वमा पोषणको काम पक्कै गर्नेछ । यो सत्य हो कि राजनीतिक दलहरूले महिलालाई उचित राजनीतिक प्रशिक्षण नदिंँदा अनुभवमा केही कमी होला । तर यही कारण देखाएर महिलालाई पाखा लगाउने सोच यस निर्वाचनमा नहोस् । 

कुनै पनि सामाजिक वा राजनीतिक विभेदबाट मुक्त हुन संरचनाभित्रै पसेर भूमिका निर्वाह गर्नु जरुरी हुन्छ । अत: स्थानीय तहदेखि नै राजनीतिक रूपमा महिलाको बलियो पकड हुनु जरुरी छ । जबसम्म जग बलियो हुँदैन, तबसम्म माथि पुगेर बलियो हुन्छु भनी सोच्नु गलत हुन्छ । हरेक कुराजस्तै राजनीति पनि अनुभवबाट खारिने कुरा हो र नेतृत्वदायी भूमिकामा नपुगेसम्म अनुभव पनि हुनसक्दैन । अत: एकातिर राजनीतिमा लागेका महिलाले आफ्नो उम्मेदवारीको साथै विजयको सुनिश्चिततातर्फ दृढ संघर्ष गर्नु जरुरी छ भने अर्कोतिर स्थानीय निकायमा वर्षौंदेखि हेर्दै आएको पुरुष नेतृत्वको अस्तव्यस्त भूमिकालाई विस्थापित गर्दै महिलाको सक्षम, इमानदार र लगनशील नेतृत्वबाट कुशल शासनको अनुभव र अनुभूति गर्न पनि हरेक सचेत र जागरुक मतदाताले महिला उम्मेदवारलाई आफ्नो अमूल्य मत दिएर विजयी गराउनसके समाज र राष्ट्रकै विकासले नयाँ फड्को मार्न सक्नेमा कुनै शंका छैन । 

महिला उम्मेदवारका समस्या 
संविधानले महिला उम्मेदवारीको सुनिश्चितता मात्र गरेको छ । तर विजयको सुनिश्चितताको लागि महिला आफैंले संघर्ष गर्नुपर्ने अवस्था छ । हाम्रो जस्तो चुनाव जित्न साम, दाम, दण्ड, भेदको प्रयोग गर्ने समाजमा महिलाका लागि चुनौतीको पहाड अजङ्गको छ । एकातिर पारिवारिक संरचना महिलामैत्री छैन भने अर्कोतिर सामाजिक संरचनाको कारण चुनाव प्रचार–प्रसारको क्रममा तिनले आफूलाई असुरक्षित महसुस गर्नुपर्ने अवस्था त्यति नै छ ।

आर्थिक समस्या त महिलाका लागि अझ टाउको दुखाइ बन्न पुग्छ । पैतृक वा परिवार (पति) को सम्पत्तिमा महिलाको पहुँच नहुँदा महिला उम्मेदवारले पुरुष उम्मेदवारले जसरी चुनावमा आर्थिक चलखेल गर्न सक्दैनन् । जेजति आदर्शका कुरा गरे पनि चुनावमा उम्मेदवारले खर्च गर्ने पैसाले चुनावी परिणामलाई निर्णायक मोडमा पुर्‍याइदिन्छ । आर्थिक रूपले हेर्दा महिलाभन्दा पुरुष हरेक कोणबाट सबल हुन्छन् । पुरुषले आवश्यक परे घरघडेरी बेचेर पनि चुनावमा खर्च गर्छन् । तर महिलामा त्यो अवस्था छैन । घरभित्रै पनि यदि लोग्ने चुनावमा उठेको छ भने उसकी श्रीमतीले आफ्ना गरगहना बेचेरै पनि लोग्नेलाई मद्दत गर्न तयार हुन्छे । तर आफ्नो सम्पत्ति बेचेर वा पैसा खर्च गरेर श्रीमतीलाई चुनावमा सहयोग गर्ने लोग्ने बिरलै भेटिएलान् । 

सम्पत्तिमा महिलाको पहुँच नहुँदा चुनावमा आर्थिक समस्या आम महिलाको समस्या बन्न पुग्छ र उनीहरू इच्छा र क्षमता हुँदाहुँदै पनि उम्मेदवारीबाट पछि हट्ने वा पराजित बन्नुपर्ने अवस्था आउँछ । त्यसैले जबसम्म महिला आर्थिक रूपले सक्षम हुँदैनन्, उनीहरू नेतृत्वदायी भूमिकामा आउन सक्दैनन् ।

मतदाता र मानसिकता 
निर्वाचन आयोगका अनुसार १ करोड ४० लाख ५४ हजार ४८२ मतदातामध्ये ७० लाख ६९ हजार ७१४ पुरुष र ६९ लाख ८४ हजार ६२५ महिला मतदाता रहेकोमा अधिकांश पुरुष मतदाता वैदेशिक रोजगारमा रहेको र निर्वाचनका बेला सबैको उपस्थिति सम्भव नहुने हुँदा पुरुषको तुलनामा महिला मतदाता अधिक हुने निश्चित छ । यसर्थ पनि स्थानीय निकायमा महिलाको सहभागिता सुनिश्चित गर्न महिलाको मतले निर्णायक भूमिका खेल्ने निश्चित छ । अत: महिलाले केही जान्दैनन्, केही गर्न सक्दैनन्, महिला कमजोर हुन्छन् भन्ने मानसिकतालाई त्यागेर आफूभित्रको असीमित क्षमताको पहिचान गर्दै महिलालाई विश्वाससाथ आफ्नो अमूल्य मत दिएर विजयी गराउनु आजको आवश्यकता हो । किनकि महिलाका राजनीतिक, सामाजिक–सांस्कृतिक र आर्थिक अधिकारलाई सुनिश्चित गर्न महिलालाई नेतृत्व तहमा पुर्‍याउनैपर्छ ।

स्वयम् महिला उम्मेदवारले पनि आफूलाई पुरुष उम्मेदवारभन्दा कमजोर सम्झने मानसिकतालाई त्यागेर आत्मविश्वाससाथ मैदानमा उत्रिनु आवश्यक छ । त्यसैगरी महिला भनेको सिङ्गो परिवारको खुसी हो र जसरी उसले परिवारलाई सुखी र खुसी राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्न सक्छिन्, त्यसैगरी समाज र राष्ट्र पनि हाँक्न सक्छिन् भन्ने मानसिकतासाथ हरेक पुरुष उम्मेदवारले आफ्नो अमूल्य मत दिएर महिलालाई विजयी गराउनेछन् । अन्त्यमा, हरेक महिलाले आफ्नो मताधिकार आफंैमा सुरक्षित राखौं र कसैको दबाबमा नआई सक्षम, सबल र इमानदार महिलालाई विजयी गराऔं, चाहे त्यो महिला जुनसुकै दलबाट प्रतिनिधित्व गरेकी किन नहोस्, भोलि उसले उठाउने मुद्दा आम महिलाकै पक्षमा हुनेछन् । 

प्रकाशित : चैत्र २४, २०७३ ०८:०३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT