बालबालिकालाई प्रविधि वरदान कि श्राप ?

डा. मेरिना श्रेष्ठ

प्रविधिलाई एकपटक धन्यवाद दिनैपर्छ होला । आफ्नी किशोरी छोरीको धेरै जिज्ञासा यसले समाधान गरिदिएको छ । ओटोमन साम्राज्यको समाप्ति होस् या जर्मन निरंकुश नाजीको विज्ञानको नाममा कुख्यात जुम्ल्याह अनुसन्धान ।

संसार प्रसिद्ध माट स्टेफिनिनीको ‘अर्वान डान्स मुभ’को चाल होस् वा एड सेरिनको ‘सेप अफ यु’को गितार कर्ड । मुखमा नै पग्लिने चकलेट लाभाको रेसिपी होस् वा शरीरलाई चुस्त पार्न विभिन्न कसरतको टेक्निक । फोटोग्राफी सम्बन्धी कोर्सिरा कोर्स होस् वा केमेस्ट्रिका फर्मुलाबारे ‘खान एकेडेमी’का फ्री कोर्स ।

यी सबै प्रविधिका माध्यम र इन्टरनेटको सहज उपलब्धिका कारण सजिलै घरमा नै बसीबसी मेरो छोरीले सजिलै सिकेको देखेर आफू दंग नपर्ने त कुरै भएन । यति हुँदाहुँदै पनि हरेक क्षण यस प्रविधिमाथि शंका गर्न भने छाडेकी छैन । एक सजक अभिभावकको हैसियत हरेक पल सजिलै उपलब्ध हुने विभिन्न किसिमका इन्टरनेट साइटसँग भने डराइरहेकी हुन्छु । यसै क्रममा सधैं देखिएको, अनुभव गरेका कुरा र यसबाट पर्नजाने नकारात्मक असर यहाँ केलाउन कोसिस गरेकी छु । इन्टरनेटले दिएको सहजतासाथै यसले निम्त्याएका जटिलतालाई पनि अलि बढी सोच्ने बेला आइसकेको छ । कतै धेरै ढिलो हुने त हैन ? तलका बुँदालाई ध्यान दिउँ ।

३ वर्षीया छोरीसँग गाडीमा पोखरा हिंँडेको परिवार : अनि आधा बाटो नपुग्दै छोरी बेस्सरी फकाउनै नसक्नेगरी रुनथाली । कारण थियो, उनले हेरिरहेको मोबाइलको ब्याट्री सिद्धिनु । यो रुवाबासी झन्डै २ घन्टा चल्यो । रमाइलो गाडीको यात्रामा श्रीमान/श्रीमतीको झगडा (कसले मोबाइल दिएको, किन मोबाइल चार्ज नगरेको इत्यादि) मा सिद्धियो । नत आमा–बाबु, न बच्चाले प्राकृतिक दृश्यको मजा लिनसके । बच्चाले प्रकृतिसँग रमाउने एउटा सुगम अवसर गुमायो ।
 
१४ महिनाको बाबु खाना नै खाँदैन : यो आजकल आमा–बुबाको मुखबाट सुनिरहने साधारण वाक्य हो । बच्चा कार्टुन नहेरी खाना नै खाँदैन । अहिले त बत्ती छ, फेरि लोडसेडिङ भयो भने के गर्ने ? के साँच्चिकै कार्टुनको कारणले बच्चाले खाना खाएको हो त ? खाना खुवाउने र खाने आमा–बुबा र बच्चाका लागि चुनौती नै भएको देखिन्छ । खाना खानु भनेको केवल खाना निल्नु होइन । खाना खाँदा हाम्रा विभिन्न इन्द्रिय जस्तै– वास्ना, स्वाद, हेराइ, छुवाइ टाठो हुन्छ र इन्द्रियहरूको समन्वयले गर्दा खाना खाँदा बेग्लै किसिमको अनुभव हुन्छ । स–साना बालबालिकाको दिमागलाई चुस्त बनाउन यस्ता विभिन्न किसिमका अनुभवले निकै ठूलो भूमिका खेलेको हुन्छ । कार्टुन/ट्याब हेरेर खाना खाँदा सबै ध्यान कार्टुन/ट्याबमा मात्र निहित हुनपुग्छ ।

यसका कारणले खाना खाँदा/खुवाउँदा गरिने अन्तरक्रिया, कथा हाल्दा बच्चाले गर्ने कल्पना अनि कलिलो दिमागको वृद्धि विकासलाई चाहिने विभिन्न किसिमका साधारण उत्तेजनाबाट बच्चा बञ्चित हुनपुग्छ । साथै खानाको स्वाद, वास्ना आदिको राम्रो ज्ञान नहुँदा बच्चाहरूमा ठूलो भएसम्म पनि खाना रुचाउन समस्या हुनसक्छ ।
स्कुले विद्यार्थीलाई मनपर्ने खेल : तिम्रो मनपर्ने खेल के हो भनी सोध्यो भने पाइने उत्तर–क्रिकेट, फुटबल आदि । आहा, कस्तो राम्रो । तर कता खेल्छौ भनी सोध्दा कोठामा/ट्याबमा र यस्ता खेल बच्चाहरू २–३ घन्टासम्म र एक्लै खेल्ने गरेको देखिन्छ । यस्ता किसिमका खेल साथै अरू अनलाइन गेमका कारण बच्चाहरूलाई आवश्यक पर्ने शारीरिक व्यायाम कम हुन जान्छ । विभिन्न किसिमका खासगरी काल्पनिक खेल खेल्दा बच्चाहरूमा उत्तेजना कम हुनुका साथै एकाग्रता र स्वनियन्त्रण अनि व्यावहारिक ज्ञान बढाउन मद्दत गर्छ ।
 
एकदम साधारण खेल जस्तै ‘टिचर–टिचर’ खेल्दाखेरि पनि बच्चाहरू बदमासी गर्न नहुने, अनुशासनमा कसरी बस्ने भन्ने उपाय आफै अपनाउन सक्छन् । यस्ता विभिन्न किसिमका खेलले सामूहिक भावना जागरण गर्न पनि मद्दत गर्छ । अहिले देखिएको एकलकाँटे स्वार्थी भावनालाई कम गर्नका लागि अदृश्य तरिकाले बालबालिकालाई समूहमा खेल्ने खेलहरूले मद्दत गरिरहेको हुन्छ ।
 
साथै बाहिर उज्यालो चौरमा उफ्रने, दौडने गर्दा शरीर चुस्त हुनुका साथै दिमाग पनि स्फुर्त हुन्छ । व्यायाम त दिमागको खाना नै भन्दा फरक नपर्ला । यस्ता किसिमका कसरतले बच्चाहरूमा डिप्रेसन तथा चिन्ता पनि कम गर्छ । प्रत्येक दिन कम्तीमा पनि १ घन्टा विभिन्न किसिमका कसरत/खेल बच्चाहरूको उच्चतम विकासका लागि अपरिहार्य हो ।
 
अर्को आजकल देखिरहने/सुनिरहने शब्द ‘पासओर्ड’ । कुनै पनि जमघटका पहिलो वाक्य नै भइसकेको छ, ‘यहाँको पासओर्ड के हो ?’ मेरो घरको जमघटमा पनि यो एकदम सुनिन्छ । ‘खै थाहा भएन वा वाइ–फाइ चल्दैन ?’ भन्यो भने बच्चाहरू भन्छन्, ‘क्या छुच्ची आन्टी’ अनि साथीहरू भन्छन्, ‘लोभी, धेरै डाटा चलाउँदिन के ।’ यस्ता छुच्ची, लोभीको संज्ञा मलाई सहर्ष स्वीकार्य छ ।
 
वस्तवमा यी मोबाइल/ट्याबलेटले गर्दा जमघटमा गफसफ नै कम हुने गर्छ । एउटा कुनामा बच्चाहरू अनि अर्को कुनामा आमा–बुबा, सबैको टाउको निहुरेको निहुरै । पसल जाँदा मोबाइलमा व्यस्त साहुजीले उत्तर नदिँंदा जसरी रिस उठ्छ, त्यस्तै उत्तर नपाउँदा सामुन्ने बस्नेलाई त्यस्तै अनुभव नभएको होइन । यस्ता प्रविधिका सरल तथा अनुचित प्रयोगले गर्दा बालबालिकामा सहानुभूति कम हुनपुग्छ ।

साथै साथीभाइ, नातेदारहरूसँग कम अन्तरक्रिया गर्नाले बच्चाहरूमा अरूको भावना बुझ्ने अथवा अनुहारको हाउभाउ हेरेर आंँकलन गर्न सक्ने क्षमतासमेत कम हुनगएको देखिएको छ । खासगरी किशोर/किशोरीको फेसबुकसँग गहिरो नाता पर्नजाँदा उनीहरूमा अरूको भावना बुझ्ने/आमने–सामने हुँदा सहन गाह्रोसमेत देखिएको छ । साथै कतिपय हिंस्रक मोबाइल गेमका कारणले गर्दा बालबालिका अरूको दु:खमा संवेदनशील नभएको देखिएको छ । भोलि, पर्सि गएर के हामी यस्तो समाज चाहन्छौं त ? यस्ता कुरा बच्चाहरूमा मात्र निहित नभएर आमाबुबा/ठूलाबडाहरूमा पनि त्यत्तिकै लागू हुन्छ ।
 
अभिभावकमा पनि असर : परिवारमा भइरहने घटनामध्ये यसलाई एउटा उदाहरणको रूपमा नै लिऔं । आमा/बुबा कुनै मोबाइलमा गेम खेलिरहँदा वा टिभीमा सिरियल हेरिरहँदा बच्चाले बोलायो वा सहयोग माग्यो भने झर्को मान्ने, गाली गर्ने र कहिलेकाहीं त कुट्नेसमेत गरेको देखिन्छ । यस्ता किसिमका व्यवहारले गर्दा परिवारको सौहार्दताको वातावरण नै खलबलिन पुग्छ र विस्तारै–विस्तारै आमाबुबाबाट बच्चाहरू टाढिँंदै जान्छन् । झन् किशोर अवस्थासम्म आइपुग्दा बच्चाहरू कोठामा नै थुनिएर बस्न खोज्छन् । ‘रुखको फल त रुखमुनि नै झर्छ’ । आमाबुबाको बानी–व्यवहार छोराछोरीमा नै सर्छ । कहीं एक उत्तरदायी अभिभावकको भूमिकाबाट थाहा नपाइकन चिप्लने त होइन ?
 
यी माथिका बुँदा केवल अनगिन्तीमध्ये केही प्रविधिले ल्याएका जटिलता मात्र हुन् । यसको मतलब यी प्रविधि/उपकरणलाई चट्टै त्यागिहाल्नु भन्नेचाहिँं होइन । बरु यसको उचित प्रयोग गर्नु भन्ने हो । विभिन्न किसिमका गेम, प्रोग्रामबारे छलफल गर्दा साथीहरूसँग सामिप्य बढाउने, विभिन्न विषयको ज्ञान बढाउने गर्छ ।
 
उपाय
  • स–साना बालबालिकाका लागि तपाईं नै तिनका ‘गुगल’ हुनुहुन्छ । बच्चाहरूको प्रश्नलाई गम्भीरतासाथ लिइदिनुहोला र सकेसम्म हल गर्ने कोसिस पनि । ‘छ्या थाहा छैन, फलानोलाई सोध, ढिस्कानालाई सोध’ वा ‘अहिले फुर्सद छैन’, ‘वाहियात प्रश्न’जस्ता उत्तरले बच्चाहरूलाई निरुत्साहित गर्छ र बच्चाले विस्तारै जिज्ञासा नै राख्न छोड्छ । कुनै पनि बच्चाको जिज्ञासा नयाँ कुरा थाहा पाउने, इच्छा नै भोलि–पर्सि गएर सफलताको सिंँढी बन्न पुग्छ ।
     
  • च्चाहरूलाई ट्याबमा अन्तरक्रियात्मक गेम खेलाउन सकिन्छ । जस्तै– स–सानाका लागि कलर, नम्बर गेम भने ठूलाका लागि शब्द गेमहरू राम्रो हुन्छ । हिंस्रक गेमभन्दा निसाना लगाउने, भेट्टाउने किसिमको गेमले छिटोभन्दा छिटो निर्णय गर्ने, छलाउनेसँग क्षमता बढाउनुका साथै प्रत्यासित चालहरू पत्ता लगाई निर्णय गर्नसमेत मद्दत गर्छ ।
     
  • बच्चाहरूसँग बसेर कथाका किताबहरू पढ्ने/पढाउने बानी कलिलो उमेरदेखि नै सुरु गर्नुपर्छ । कलिलै हुँदा बसेको बानी ठूलो भएसम्म रहिरहन्छ ।
     
  • वाइफाइबाट टाढा राख्ने अर्को उपाय हुनसक्छ, आमा–बुबा पनि बच्चाजस्तै भएर बच्चासँग खेल्ने जस्तै– लुकामारी, भेट्टाइ, गट्टी, घ्वाँइ, अन्ताक्षरी गाना गाउने, सबैजना बसेर कथा हाल्ने जस्ता साधारण क्रियाकलाप पनि राम्रो उपाय हुनसक्छ । अन्तिम पटक आफ्नो बच्चासँग बसेर गाना गाएको वा खेल खेलेको याद छ ? छैन भने अहिले नै गरिहाल्नुहोला ।
     
  • किशोर–किशोरीको मामिलामा उनीहरूलाई पनि केही स्वतन्त्रता चाहिने बेला भइसकेको हुन्छ । त्यसकारण धेरै ट्याब हेर्‍यो भनेर गाली गर्नु सट्टा बसेर उनीहरूले हेरेको प्रोग्रामबारे छलफल गर्ने र राम्रो प्रोग्राम आफैले पनि देखाउने गर्दा अभिभावकसँग अफ्ना प्रश्न राख्न सक्छन् । विशेषगरी यस्ता किशोर–किशोरी अवस्थामा उनीहरूले कस्ता किसिमका प्रोग्राम हेर्दारहेछन् भन्नेबारे चनाखो भने हुनुपर्छ । विभिन्न ‘एप’को सहायताले पनि नचाहिँदो इन्टरनेट साइट ब्लक पनि गर्न सकिन्छ ।
     
  • ट्याब/मोबाइलबाट टाढा राख्ने अर्को उपाय हुनसक्छ, कुनै न कुनै वाद्यवादनसँग परिचय गराउने ।
     
  • बच्चाको लागि र साथ बसेर जति बढी समय खर्चनुहुन्छ, त्यो पछि भविष्यमा गएर सबभन्दा राम्रो लगानी भने पक्कै हुनेछ ।
     
  • ठूलाबडाले पनि दिइएको समय बाहेक अरू समयमा वाइफाइ नै बन्द गर्ने हो कि ?
डा. श्रेष्ठ त्रिवि शिक्षण अस्पतालकी बालरोग विशेषज्ञ हुन् ।

प्रकाशित : मंसिर ८, २०७४ ०७:१४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

ट्रम्पको एसिया नीति

कमलदेव भट्टराई

एक वर्ष अगाडि डोनाल्ड ट्रम्प अमेरिकी राष्ट्रपतिमा निर्वाचित हुँदा उनले अपनाउने परराष्ट्र नीतिका सम्बन्धमा सर्वत्र अनिश्चय थियो । राष्ट्रपति भए लगत्तै उनले ट्रान्स प्यासिफिक पार्टनरसिप सम्झौताबाट हात झिकेर ओबामा प्रशासनको भन्दा भिन्न नीति लिने संकेत दिए ।

त्यसमाथि पनि चीन, जापान लगायतका एसियाली मुलुकहरूप्रति उनी आक्रामक रूपमा प्रस्तुत भए । उनले एक चीन नीतिप्रति नै प्रश्न उठाए, जुन विषयलाई कुनै पनि मुलुकसँंगको दुईपक्षीय सम्बन्धमा चीनले सामान्य र सहज रूपमा लिँदैन । उनले चीनलाई मुद्रा ‘म्यानिपुलेट’ गरेको आरोप लगाए र ताइवानका राष्ट्रपतिसंँग संवाद गरे । जसले गर्दा चीन अमेरिकासंँग चिढियो । उता जापानलाई भने उनले व्यापार घाटा बढाएको र अनधिकृत फाइदा उठाएको आरोप लगाए । एसियाको अर्काे शक्ति भारतप्रति भने उनी तुलनात्मक रूपमा नरम थिए । यी घटनाक्रमपछि सबैमा उत्सुकता थियो– अमेरिकाको एसिया नीति के हुन्छ ?

विगत एक वर्षमा उनको एसिया नीति के हो भन्नेमा काफी अन्योल र संशय रह्यो । यस बीचमा एसियाका तीन प्रमुख शक्ति भारत, चीन र जापान ट्रम्पलाई आफ्नो पक्षमा पार्न तल्लिन रहे । तर आज एक वर्षपछि परिस्थितिमा निकै परिवर्तन आएको छ । ट्रम्पले जापान र चीनप्रति आक्रामक होइन, नरम नीति लिन थालेका छन् । यतिबेला ट्रम्प र उनको प्रशासन अमेरिकाको एसिया नीतिलाई मूर्तरूप दिन लागिरहेका छन् । 

विशेषगरी भारत र चीन आफुप्रतिको अमेरिकी नीतिका सम्बन्धमा अझै प्रस्ट भइसकेका छैनन् । भारत अमेरिकाको बल र आडमा समग्र एसिया र अझ विशेषगरी दक्षिण एसियामा बढ्दो चिनियाँ प्रभावलाई कम गर्न चाहन्छ । उता चीनले चाहिँ आफूविरुद्ध धेराबन्दी गरेर यस क्षेत्रमा स्थायित्व, शान्ति र विकास हुन नसक्ने चेतावनी दिइरहेको छ । चीनले भारत र जापानलाई काखी च्यापेर आफूलाई पेल्न खोज्ने नीति अमेरिकाका लागि प्रत्युत्पादक हुने पटक–पटक बताइरहेको छ ।

गत अगष्ट तेस्रो साता अमेरिकाले अफगानिस्तान केन्द्रित दक्षिण एसियाली नीति सार्वजनिक गर्‍यो । नीतिमा अफगानिस्तानको आन्तरिक समस्या समाधानमा भारतलाई केन्द्रीय भूमिकामा राखिएको छ । जसप्रति चीन र पाकिस्तानले असन्तुष्टि जनाए भने भारत खुसी भयो । त्यसपछि अमेरिकी प्रशासनका उच्च अधिकारीहरूले भारत भ्रमण गरे । नोभेम्बरको पहिलो र दोस्रो साता ट्रम्पले एसियाका ५ वटा मुलुकको भ्रमण गरे, तर भारत भ्रमणको रोजाइमा परेन । चीन भ्रमणका क्रममा ट्रम्प पहिलेभन्दा नरम पनि देखिए । उत्तर कोरियासँंग ‘डिल’ गर्ने विषय र एसियाली मुलुकसंँगको अमेरिकाको व्यापार र वाणिज्यको विषयपछि ट्रम्प प्रशासनको एसियाली नीतिको महत्त्वपूर्ण पक्ष चीन हो । जसमा भारत, अमेरिका र जापान एकै ठाउँमा आएका छन् । अमेरिकाको चीन र भारतसँंगको सम्बन्धको विषयले नेपाल लगायतका दक्षिण एसियाली मुलुकहरूमा समेत प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने गर्छ, जुन विषयमा खासै बहस र चर्चा भएको पाइँदैन । 

ट्रम्पले एसियाली मुलुकहरूको भ्रमण जापानबाट सुरु गरे । अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्प र जापानी प्रधानमन्त्री सिन्जो अबे बीचमा खुला एवं स्वतन्त्र ‘इन्डो प्यासिफिक’लाई अझ सुदृढ बनाउने सहमति भयो । उनीहरू बीचमा एलाइन्स बनाउन गृहकार्य गर्ने सहमतिसमेत भएको छ । केही व्यापारिक विवादलाई हल गर्ने विषयमा समेत गहन छलफल भयो । 

दुवै नेताले प्रयोग गरेको शब्दावलीलाई ध्यान दिने हो भने अमेरिकाको एसियाली नीतिमा केही परिवर्तनको संकेत मिल्छ । 

उनका पूर्ववर्ती राष्ट्रपति बाराक ओबामाले सधैं ‘एसिया प्यासिफिक’ शब्दावली प्रयोग गरे । ट्रम्प र उनका अधिकारीहरू भने ‘इन्डो प्यासिफिक’ शब्दावली प्रयोग गरिरहेका छन् । इन्डो प्यासेफिक नयाँ शब्दावली भने होइन । तर पछिल्लोपटक नयाँ सन्दर्भमा प्रयोग भएको छ । सन् १९६० मै अष्ट्रेलियाका एक विज्ञले यो शब्दावली रचना गरेका थिए । अमेरिका, अष्ट्रेलिया तथा भारतमा विज्ञहरूले विशेषगरी सुरक्षा सम्बन्धी विषयमा यो शब्दावली प्रयोग गरिरहेका थिए र छन् । पछिल्लोपटक ‘इन्डियन ओसन’मा आफ्नो बढ्दो प्रभावलाई घटाउनका लागि भारतसंँग नजिकको सम्बन्ध स्थापित गर्न ‘इन्डो प्यासिफिक’ शब्दको प्रयोग गरिएको चीनको दाबी छ ।

विशेषत दक्षिण एसियाली मुलुकहरूमा बढ्दो चिनियाँं प्रभावलाई न्यूनीकरण गर्न भारत अमेरिकासंँग गहन सहकार्य चाहन्छ । समग्र एसियामा नभए पनि दक्षिण एसियामा भारत अमेरिकासँंग सघन सहकार्य चाहन्छ । अमेरिका र भारत दुवै यस क्षेत्रमा चीन एकल शक्तिको रूपमा विकसित नहोस् भन्ने चाहन्छन् । तर चीनलाई हेर्ने सवालमा दुई देशको बीचमा केही भिन्नता भने देखिन्छ ।

यस क्षेत्रमा चीनको प्रभाव बढ्दै जाँदा त्यसले आफूमाथिको सुरक्षा खतरा बढ्ने भारतको चिन्ता छ । त्यसमाथि चीनको बढ्दो प्रभावका कारण छिमेकीहरूका बीचमै आफू एक्लो पर्ने भय भारतलाई छ । चीनको भीमकाय अर्थतन्त्र र सैन्यशक्तिका कारण आफू एक्लैले चीनको प्रभावलाई कम गर्न नसकिने निष्कर्षमा भारत पुगिसकेको देखिन्छ । विशेषत: चीनले एसियामा आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्न विभिन्न स्वरुपमा आर्थिक स्रोतको उच्चतम प्रयोग गरिरहेको र त्यसैको लोभमा विशेषत साना र गरिब मुलुकहरू चीनतर्फ नै ढल्केको भारतको बुझाइ हो । त्यसलाई काउन्टर गर्न जापान र अमेरिकाको सहयोग र अनौपचारिक एलायन्स निर्माण भारतले चाहेको देखिन्छ । भारतको अर्काे चाहना अमेरिकासंँग सहकार्य अगाडि बढाएर पाकिस्तानलाई एक्लो पार्नु पनि हो । 

भारतलाई जस्तो अमेरिकालाई चीनबाट प्रत्यक्ष सैनिक खतरा छैन । तर अमेरिका चीनको प्रभावलाई कम भने गर्न चाहन्छ । किनभने एसियामा चीनले एकाधिकार जमाएर आफूलाई कमजोर बनाउने चिन्ता उसलाई छ । त्यसैले चीनको कारणले नै भारत र अमेरिकी नजिक आइरहेका छन् । तर भारतले चाहेजस्तो भूमिका दिने पक्षमा अमेरिका देखिँदैन । चीन भ्रमणका क्रममा ट्रम्प निकै नरम रूपमा प्रस्तुतमात्र भएका थिएनन्, उत्तर कोरियालाई मनाउन चिनियाँ सहयोगको अपेक्षा गरे । साथै व्यापारको सम्बन्धमा पनि चीनको आलोचना नगरेको दाबी गरे ।

उनले अमेरिका र चीनको बीचमा रहेको व्यापार घाटाको विषय उठाए पनि यसो हुनुमा आफ्नो अघिल्लो प्रशासन दोषी रहेको भन्दै चीनलाई खुसी राख्न चाहे । साथै उनले चिनियाँ राष्ट्रपतिको प्रशंसासमेत गरे । एसियाको भ्रमणका क्रममा भारतलाई नरोज्नु र चीनमा नरम रूपमा प्रस्तुत हुनुले ट्रम्प भारतसंँग पुरै ढल्किएर चीनलाई चिढाउने पक्षमा छैनन् भन्ने स्पष्ट हुन्छ । तर केही विषयमा भने भारत र अमेरिका दुई देश एकै ठाउँमा आइसकेका छन् । अहिलेको सर्वाधिक चर्चाको शिखरमा रहेको र चीनले आफ्नो विदेश नीतिको अभिन्न अंगका रूपमा अगाडि बढाएको ‘बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ्स’ (बीआरआई) परियोजनाका सम्बन्धमा भारत र अमेरिका एकै ठाउँमा आएका छन् । अमेरिकी उच्च अधिकारीहरूले बीआरआई जस्तो कनेक्टिभिटी परियोजना चीनको एकलौटी नभएको र संसारमा यस्ता परियोजना धेरै भएको तर्क गरिरहेका छन् र यसमा जापानले पनि भारत र अमेरिकाको पोजिसनलाई सहयोग गर्दैै आइरहेको छ ।

अमेरिका चीन बाहेक अन्य मुलुकहरूसँंग सहकार्य गरेर एसिया प्यासिफिक क्षेत्रमा आफ्नो प्रभुत्वलाई निरन्तरता दिन चाहन्छ । उता चीनले भने आफूविरुद्ध घेराबन्दी गरिए भारत, अमेरिका र समग्र एसियलाी मुलुकहरूलाई नै बेफाइदा हुने चेतावनी दिइरहेको छ । उसले चीन र अमेरिका कैयौं मतभेदका बाबजुद एकअर्कालाई संँगसँंगै लैजाने प्रयास गरेमात्र यो क्षेत्रको शान्ति, स्थायित्व र विकासको ग्यारेन्टी हुने तर्क गरिरहेको छ । चीनले भने यस क्षेत्रमा अमेरिकाले जापान र भारतलाई पनि आफू सरहको कूटनीतिक तहमा राखेकोमा समेत असन्तुष्टि व्यक्त गदै आइरहेको छ । साथै ट्रम्पले दुइटा महत्त्वपूर्ण एजेन्डा व्यापार र उत्तर कोरियाको विषय समाधान गर्न अमेरिकालाई आफ्नोसाथ चाहिने चीनको बुझाइ छ ।

केही महिना सार्वजनिक गरिएको दक्षिण एसिया नीतिमा अफगानिस्तान, भारत र पाकिस्तानको चर्चा गरिएको छ । तर नेपालसहित अन्य दक्षिण एसियाली मुलुकहरूको सम्बन्धमा सो नीति मौन छ । विशेषत: परिवर्तित सन्दर्भमा अमेरिकाको नेपाल नीति के हो ? उसको स्वतन्त्र नेपाल नीति छ कि उसले भारतीय आंँखाबाट नेपाललाई हेरिरहेको छ । विगतको सशस्त्र द्वन्द्वकालमा उसले स्पष्ट रूपमा भारतीय आँंखाबाट नेपाललाई हेरेको थियो । यतिबेला भारत नेपालमा आफ्नो ‘परम्परात प्रभाव’ जोगाउन संघर्षरत छ भने चीन भारतको ठाउँ लिन उद्यत छ । 

यतिबेला नेपालको सन्दर्भमा भारत रक्षात्मक र चीन आक्रामक अवस्थामा छ । यस परिवर्तित सन्दर्भमा अमेरिकाको नेपाल नीति र उसको प्रभाव बारेमा कम चर्चा र बहस हुनथालेको छ । घटनाक्रमलाई नजिकबाट नियाल्दा के देखिन्छ भने अमेरिकाले भारतीय आँंखाबाटै नेपाललाई हेरिरहेको छ ।

नेपालमा चीनको बढ्दो प्रभावलाई कम गर्नुपर्ने दुवै देशको राय भएकाले द्वन्द्वकालको जस्तै नेपालको मामिलामा भारत र अमेरिका एकै ठाउँमा आउन थालेको आभास मिल्छ । ट्रम्पको विदेश नीति व्यापार बढाउने र दक्षिण एसियामा चीनको प्रभाव कम गर्नेमा मात्र केन्द्रित रहँंदा दक्षिण एसियाका अन्य मुलुकसंँगको सम्बन्ध भने टाढिएको देखिन्छ । विगतमा विशेषगरी नेपाल, बंगलादेश र श्रीलंकालाई अमेरिकाले दक्षिण एसियामा उच्च प्राथमिकतामा राख्दै आएको थियो । यी मुलुकहरूमा भारतीय र चिनियाँ प्रभावको प्रतिस्पर्धा बढ्दै जाँदा अमेरिकाको नीतिचाहिँ के होला भन्ने सर्वत्र चासो र उत्सुकता छ ।

 

प्रकाशित : मंसिर ८, २०७४ ०७:१४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्