केटा-केटीहरुमा टाउको दुख्ने समस्या

डा. ललित कुमार मिश्र

काठमाडौँ — सायदै यस्तो कुनै व्यक्ति होला जसलाई जीवनमा कहिलै टाउको नदुखेको होस् । प्रत्येक व्यक्ति आफ्नो जीवनमा एक न एक पटक टाउको दुख्ने समस्याबाट अवश्य पनि गुज्रिएको हुन्छ । वास्तवमा टाउको अरु कुनै रोगको कारणले दुख्ने गर्दछ । जसलाई अग्रेजीमा 'हेड्एक' भनिन्छ । 

यो आफैमा कुनै छुट्टै रोग होईन । अत्यधिक व्यस्त दिन चर्या, तनावयुक्त जीवन, भाग दौड, गलत आहार-विहारको कारण टाउको दुख्नु अचेल साधारण कुरा भएको छ। उहिंले बयस्कहरुमा टाउको दुख्ने समस्या देखिन्थ्यो भने अहिले युवा पिंढीमा पनि टाउको दुख्ने समस्या देखिने गरेको छ ।

Yamaha

अब यस रोगको उमेरसँग कुनै सम्बन्ध नै रहेन । टाउको दुख्ने समस्या जहाँपनि, जहिलेपनि र जोसुकैलाई पनि हुन सक्छ । प्राय: जसो अचेल ९ वर्ष देखि १३ वर्ष उमेर भएका स्कुलमा पढ्ने केटा-केटीहरुमा यस किसिमको टाउको दुख्ने समस्या देखिन्छ । आमाबुबालाई टाउको दुख्यो भन्छन् । जसलाई अभिभावकहरुले पढ्न अल्छि लागेर या स्कुल जान मन नलागेर बहाना गरेको होला, केको टाउको दुख्नु यसको भनेर उनीहरुको भनाईलाई गार्जियनहरुले गम्भिरतापुर्वक लिंदैनन् । केटा-केटीहरुको हकमा भने यस किसिमको सोचाई राख्नु ठिक होईन । यो कुरालाई अभिभावकहरुले बुझ्नु पर्छ ।

कारण : विभिन्न कारणले गर्दा टाउको दुख्छ । यहि नै कारण हो भनेर ठोकुवा गर्न मिल्दैन । भौतिक कारणहरुमा, दृष्टीदोषको समस्या । जस्तै, (मायोपिया) टाडाको बस्तु देख्न नसक्नु । यो प्रायगरी धेरैजसो केटा-केटीहरुमा पाईन्छ । चहकिलो प्रकाश या तेजिलो सुर्यको प्रकाश, ठुलो आवाज, होहल्ला आदिप्रति समंवेदनशिलता । पिनास, कानमा संक्रमण हुनु, हेमोग्लोबिनको स्तर सामन्यभन्दा कम हुनु या कमजोरी हुनु, अनियमित निन्द्रा, अनियमित जिवनशैली (जस्तै, समयमा खाना नखानु या भोकै बस्नु), परीक्षा या साथीहरुको दबाव अथवा क्लासटिचरसँगको डिस्कशनको कारण तनाव हुनु यसका कारणहरु हुन् । त्यस्तै अपच, कब्जियत वा पेटमा जुका पर्नु, लु लाग्नु (सनस्ट्रोक), राति धेरै बेरसम्म जगरण बस्नु तथा मानसिक एवं भावनात्मक तनाव र कुन्ठित हुँदा पनि टाउको दुख्छ । शौक गर्नु र धैरै रुदाँपनि टाउको दुख्ने गर्दछ ।

यिनीहरु टाउको दुख्ने कारणहरुका साथै केहि गंम्भिर प्रकृतिका रोगहरु पनि टाउको दुख्ने कारण हुन सक्छन् । जस्तै, हाइड्रोकेफलस (मस्तिष्क) मा पानी भरिनु, मस्तिष्कमा संक्रमण हुनु- (मेनिन्जाईटीस्), ईन्सेफ्लाईटिस्, ब्रेन ट्युमर आदिमा पनि टाउको दुख्छ । टाउकोमा गम्भिर चोटपटक लाग्नु, नाथ्रि फुटनु, दाँत दुख्नु आदि पनि यसका कारण हुन् ।

लक्षण : पुरै टाउको दुख्नु, टाउको भारी हुनु, मन्द गतिले दुखि रहनु, कानपट्टीमा दुख्नु, टाउको निहुँराउदा दुखाई बढ्नु, हो-हल्लाले दुखाई बढ्नु, सेक्दा, रुमालले टाउको बाद्दा या मालिस गर्दा दुखाइ कम भएको जस्तो लाग्नु, चिसो पानीले टाउको धुँदा आराम हुनु, शान्त कोठामा सुत्दा आराम मिल्नु आदि लक्षणहरु देखिन्छन् ।

निवारणका उपायहरु : रोगको मुल कारकतत्वलाई पहिचान गरी उपचार गर्ने हो भने टाउको दुख्ने समस्याबाट पुर्णरुपले छुटकारा पाउन सकिन्छ । कारण यदि बाहृय (शरीरको भित्रबाट होईन) रहेछ भने त्यहाँ केटा-केटीहरुको अनियमित निद्रा, समयमा खानाखाने, या उसको जीवनशैलीमा मामुली सुधार गरी दिनुका साथै अभिभावकले अलिक समय दिने हो भने यस समस्याबाट सहज रुपले नै छुटकारा पाउन सकिन्छ । कुनै औषधि उपचारको आवश्यकता पनि पर्दैन । यदि टाउको दुख्ने समस्याको कारण आन्तरिक रहेछ भने जस्तै माथि उल्लेख गरिएको रोगहरुको कारण समस्या देखिएको हो भने ,तत्काल चिकित्सा गराऊनु आवश्यकछ । यस अवस्थामा अभिभावकहरुले तुरन्त ध्यानदिनु पर्ने हुन्छ । केटा-केटीहरुको कमजोर दृष्टीको लागि आखाँ रोग बिशेषज्ञ द्वारा परीक्षण गराई सुधारात्मक चश्माको प्रयोग गर्नले ठिक हुन सक्छ । यस्तै, हेमोग्लोबिनको स्तर कम छ या कमजोरी छ भने कुनै बालरोग बिशेषज्ञको सल्लाह अनुसार निर्धारित टोनिकको सेवनले शरीरमा कम रहेको रातो रक्तकणलाई लेबलमा ल्याउन सकिन्छ ।

कसै-कसेको शरीर आन्तरिक रुपले भित्रैबाट कमजोर हुन्छ । यसकारण यिनीहरु चमकिलो प्रकाश, ठुलो आवाज, हो-हल्ला, कडा गन्ध, तनाव आदि प्रति अतिसंबेदनशिल हुन्छन् । जसको कारण यिनीहरुको शरीरले यि बाहिरी कारकतत्वहरुको सामना गर्न असमर्थ हुन्छन् । यसैगरी कानको संक्रमण (वाहृय र भित्रि कानको प्वाल मा किटाणुबृद्धि हुने अवस्था) जसलाई ओटाईटिस-एक्सटर्ना भनिन्छ, यि सब कमजोर ईम्युनिटीको कारणगर्दा हुन्छन् । यस किसिमको समस्याहरुमा होमियोप्याथिकऔषधिहरु निकै प्रभावशली हुन्छ र व्यक्ति बिशेषको शरीरको प्रतिरक्षात्मक शक्तिको स्तरलाई बढाई यथाशिघ्र बिरामीलाई प्रकृतिक रुपले स्वस्थ्य लाभ गराउनमा सहयोग गर्छ ।

यसको होमियोप्याथिक उपचार विधि पनि रहेको छ । यसको विषेशता के हो भने यसको कुनै दुष्प्रभाव (साईड-ईफेक्ट) हुदैन । केटा-केटीहरुमा टाउको दुख्ने समस्याको लागि रोगीको लक्षण अनुसार प्रयोग हुने केहि होमियोप्याथिक औषधिहरु निम्नलिखित छन् ।

नेट्रम-म्युर : घामको कारणले निधारको देब्रेपट्टि दुख्नु, आँखामा स्ट्रेस हुनु या मानसिक तनाव हुनु । यस किसिमको लक्षण भएमा यसको प्रयोग लाभदायक मानिन्छ ।
बेलाडोना : निधारको दाहिने पट्टि दुख्नु, अनुहार रातो हुनु, घामको कारणले टाउको दुख्नु, कडा प्रकाश सहन नसक्नु आदि । यसकिसिमको अबस्थामा यस औषधिको प्रयोग गर्नसकिन्छ । ग्लोनाइन : प्रचन्ड घाम या लु-लाग्नुको कारणले टाउको दुखेको र बिरामीले पछाडि पट्टी टाउको लाँदा आराम महशुस हुनु आदि जस्ता लक्षण देखिएमा यस औषधिको उपयोग गरिन्छ । सिड्रन : अत्यधिक टाउको दुख्नु, जुन प्राय एउटै समयमा दुख्ने गर्छ । यस अवस्थामा यसको प्रयोग हितकर हुन्छ ।
आर्जेन्टम नाईट्रिकम : आखाँमा बढि दबाब परेको कारणले यदि टाउको दुख्छ भने यसको प्रयोग गर्नुपर्छ ।
पेटमा जुका पर्नले टाउको दुखेको हो भने टियुक्रियम, नेट्रमफोस, सिना आदि औषधिको प्रयोग लाभदायक मानिन्छ । यसबाहेक कल्केरियाफाँस, कालिफाँस, ब्रायोनिया, जेल्सिमियम आदि औषधिहरुको प्रयोग रोग तथा रोगीको अवस्था हेरिकन लक्षणअनुसार प्रयोग गर्न सकिन्छ । प्रत्येक व्यक्ति (बिरामी) एक अर्काबाट भिन्न हुन्छ र उसको रोग लाग्ने कारण पनि भिन्नै हुनुको साथै उसको पीडा पनि बेग्ले किसिमको हुन्छ । यसकारण समष्टिगत रुपले (पुर्ण उपचार) उपचारको लागि कुनै योग्य तथा अनुभवि होमियोप्याथिक चिकित्सकसंग परामर्श लिइ निर्धारित औषधिको सेवन गर्नु उपयुक्त हुन्छ ।
अस्तु ।

Mishradr.lk@gmail.com

प्रकाशित : असार १४, २०७५ १४:२३
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

शरीरमा पसिना किन आउँछ ? 

डा. ललित कुमार मिश्र

काठमाडौँ — शरीरबाट पसिना निस्किनु एक स्वभाबिक प्रक्रिया हो । यसले शरीरको तापक्रमलाई सन्तुलनमा राख्दछ र स्वच्छ वायु शरीरमा पुर्‍याउँछ । पसिनाको माध्यमबाट शरीरभित्र भएको बिकार बाहिर आउँछ । शरीरबाट पसिना निस्केन या कुनै कारणवस पसिना भित्रै रोकिन गयो भने जसको फलस्वरुप कैयौं प्रकारका शारीरिक रोगहरु उत्पन्न हुनसक्छ । 

अतः शरीरलाई स्वस्थ्य राख्नको लागि पनि शरीरबाट पसिना निस्किनु अत्यन्त आवश्यक छ । यसैले मानिस अचेल पसिना आउनेगरी साईक्लिङ, व्यायाम, जगिङ्, मोर्निङवाक या जिममा गएर पसिना निकाल्ने गर्दछन् । तर कहिलेकाहिँ आवश्यकता भन्दा बढीमात्रामा तथा बिनाकारणबस शरीरबाट पसिना आउनथाल्छ । बढी पसिना आउनलाई चिकित्सा विज्ञानमा हाईपरहाईड्रोसिस अर्थात अत्यधिक पसिना आउनु भनिन्छ । एक तथ्याङअनुसार विश्वको कुल जनसंख्याको करिब दुईप्रतिशत मानिसहरुमा हाईपरहाईड्रोसिस भएकोअनुमान गरिएको छ । सामान्यतः महिलाहरुको तुलनामा पुरुषहरुलाई धैरै मात्रामा पसिना आउने गर्दछ ।


पसिना के हो ?
छालाको भित्री सतहमा अवस्थित स्वेट ग्रन्थिबाट पसिना बन्दछ । यो ग्रन्थिको काम भने शरीरको तापक्रमलाई नियन्त्रणमा राख्नु हो । अत्यधिक गर्मीका कारण छालालाई डढ्नबाट जोगाउनुका लागि स्वेट ग्रन्थिले छालाको माथिल्लो सतहमा नुनयुक्त पानी (पसिना) उत्पन्न गर्दछ। जसलाई पसिना भनिएको हो । पसिना आफैंमा गन्धरहित हुन्छ । शरीरबाट निस्केको पसिनाको स्वाद प्रायः नुनिलो हुन्छ ।

पसिना कसरी आउँछ ?

शरीरमा पसिना आउनका विभिन्नकारणहरु छन् । वंशानुगत कारणले पनि बढी पसिना आउँछ । गर्मीमा धेरै शारीरिक श्रम गर्नु, खेलकुदको अभ्यास वा व्यायाम बढी गर्नु, तेलयुक्त मसालादार खाना बराबर खानु, कब्जियत हुँदा पनि पसिना बढी आउँछ । यसबाहेक कुनै शारीरिक रोग भएमा जस्तैः मलेरिया, टाइफाइड, डेंगु, ज्वरो, छातिको टिबी, रगत दुषित हुनु, एनिमिया, मानसिक तनाव, चिन्ता, घबराहट, डर, भय, आघात र कडा ज्वरोको कारण पनि बढी पसिना आउँछ । अन्य कारणहरुमा- तातो पेयपदार्थ पिउनु, खैनी, गुट्खा, काँचो सुपाडी तथा नशालु पदार्थको सेवनगर्नु । यसैप्रकार शरीरिक रुपले अत्याधिक मोटोहुनु तथा थाइराइड ग्रन्थि शरीरको ईम्युनो सिस्टमको कारण बढी सक्रिय भयो भने पनि व्यक्तिलाई धैरै पसिना आउने हुन्छ ।

शरीरमा पसिना आउने स्थानहरु

हुन त पसिना शरीरको जुनसुकै ठाँउमा पनि धेरै-थोरै आउनसक्छ । तरपनि पसिना आउने खास ठाँउहरु हाम्रो शरीरमा यसप्रकार छन् । जस्तैः हत्केला, खुट्टाकापैताला, काखी, फिलाको काप यी भागहरुमा प्रायः पसिना बढी नै आउने गर्छ । यसबाहेक टाउको, निधार, माथिल्लो ओठ, पिठ्यु, पेट तिरपनि पसिना आउँछ । कारण के हो भने स्वेटग्रन्थिहरु शरीरको भित्री भागमा-हत्केला र खुट्टाको पैताला तिर बढी मात्रामा हुन्छन । ति स्वेटग्रन्थिहरु अतिसक्रिय भएपछि बढीपसिना आउँछ ।

पसिनाको गन्धः शरीरबाट निस्केको पसिना यदि वाष्पिकरण (वाफ) भएर जान सकेन भने पसिना गन्हाउन थाल्छ । शरीरको बाहिरी भागमा मृत छालाको पत्र हुन्छ, धैरेपसिना आउनाले छालाको पत्रलाई ओसिलो बनाउँछ । ओसिलो ठाउँमा ब्याक्टेरियाहरुले हुर्किने अनुकुल वातावरण पाउने हुँदा त्यहाँ चाँडै दुर्गन्ध उत्पन्न हुन्छ । साथै पसिना सुकेपछि व्यक्तिले लगाएको लुगामा विभिन्न प्रकारका सेतो, पहेलो, रातो, कालो, टाटेपाटे पसिनाका दागहरु बस्न थाल्छ । कतिपय व्यक्तिको पसिनामा दुर्गंन्ध पनि धैरै हुन्छ । मुख गन्हाउने व्यक्ति वा शरीर गन्हाउने व्यक्तिलाई आफैंबाट दुर्गन्ध आउँछ भन्ने थाहा हुँदैन । सँगै बस्ने, सँगै हिँडने सहयात्रीलाई त्यो दुर्गन्ध खपिनसक्नु हुन्छ । जसको कारणले गर्दा व्यक्तिले सार्वजनिकस्थल, सभा-गोष्ठि र साथीभाइ माँझमा बस्दापनि लज्जित हुनुपर्ने अवस्था हुन्छ । यस्तै गर्मीमा अत्यधिक पसिना निस्किने कारणले कतिपयलाई दैनिक कामकाज गर्नको लागि समेत अप्ठ्यारो हुन्छ । यसअर्थ बढी पसिना आउनेले नियमित रुपमा आफ्नो शरिरको सरसफाईमा ध्यान दिएन भने किटाणुहरु हुर्किन पाउँछन् र जीऊ चिलाउनुका साथै घाउखटिरा आउने हुन्छ।

विषेशगरी पैताला, काखी, कास र हत्केलामा बढी पसिना आउने भएकाले शरीरका यी अगंहरुको सरसफाईमा बढी ध्यान दिनुपर्छ । सरसफाइको लागि महँगो साबुनको जरुरत पर्दैन । साधारण खालको नुहाउने साबुन र पानी नै प्रर्याप्त हुन्छ ।

बढी पसिना आउन नदिन के गर्ने ?

शरीरमा बढीपसिना आउन न दिनका लागि सबभन्दा राम्रो उपाय हो शरीरलाई शीतल राख्नु हो । यसको लागि घाम चर्किएको बेला घाममा ननिस्किने, दौडधुप र व्यायम कम गर्ने, शीतलमा बस्ने, नियमित नुहाउने, सरसफाइमा विशेष ध्यान दिने, पानी प्रशस्त मात्रामा खाने, आफ्नो खानामा हरियो साग-सब्जीकासाथै दही, मही, तथा मौसमअनुसारको पानीयुक्त फलफूलहरु तरबुजा, खरबुजा, काँक्रो बढीमात्रामा खाने, नरिवल पानी पिउने, चिया, कफि, बरफको सेवन नगर्ने, राति अबेरसम्म नबस्ने, धैरे बेर भोको नरहने, बढी मसालादार खाना नखाने, खानामा लसुन, अदुवा , गोलमरीचको प्रयोग कम गर्ने र प्याजको मात्रा बढाउने गरियो भने अत्याधिक आउने पसिनाको मात्रालाई घटाउन सकिन्छ ।

केही मानिसहरु बढी पसिना आउने डरले पानी कम पिउने गर्दछन् । यो राम्रो होईन, पानीको मात्रा शरीरमा कम भयो भने डिहाईड्रेसन हुनसक्छ । यी सबै उपायहरुलाई मनन गरी अपनाइयो भने केही हदसम्म बढी पसिना आउने समस्यालाई घटाउन सकिन्छ । उपर्युक्त विधिको पालन गर्दा पनि शरीरमा पसिनाको मात्रा सामान्य भएन भने चिकित्सकको सल्लाहमा औषधिको सेवन गर्नुपर्छ ।

उपचार
होमियोप्याथिक चिकित्सा विधिमा आवश्यकता भन्दा बढीमात्रामा तथा कुनै कारण बिना नै शरीरबाट पसिना आउँछ भने यस अवस्थामा रोगीलाई उसको रोग लक्षण अनुसार प्रयोग गरिने केही होमियोप्याथिक औषधिहरु निम्नलिखित छन्ः

(१) यदि आँखा बन्द गर्ने बित्तिकै पसिनआउँछ भने ब्रायोनिया, कोनियमको प्रयोग लाभकारी हुन्छ ।
(२) यदि जाडो भएर शरीरमा पसिना आयो भने नक्सभोमिकाको प्रयोग गर्नुपर्छ ।
(३) टाउको बाहेक शरीरको अन्य खुल्ला भएको भागमा पसिना आउनु यस्तो लक्षणमा रोगीलाई थुजा नामक औषधिको सेवन गराउनु पर्छ ।
(४) यदि कुनै कारणबिना नै अनुहारमा पसिना बढी आउछ भने यस्तो अवस्थामा रस टक्स या सिकेलिकोर औषधिको प्रयोग गर्नु लाभदायक हुन्छ ।
(५) यदि रोगीलाई ब्युँझेको अवस्थामा मात्र पसिना आउँछ भने यस्तो लक्षणमा सेम्बुकस नामक औषधिको सेवन हितकारी हुन्छ ।
(६) यदि शरीरमा लुगाले ढाकेको भागमा मात्र पसिना आउँछ भने बिरामीलाई एकोनाईट, बेलाडोना, चायना आदि औषधिको सेवन गर्नुपर्ने हुन्छ ।
(७) यदि पसिना शरीरको देब्रेभागतिर मात्र बढी आउँछ भने पल्साटिला, पेट्रोलियमको प्रयोग गर्दा लाभदायक हुन्छ ।
(८) शरीरको जुन भागपट्टि फर्केर सुत्दा त्यही भागमा बढी पसिना आउँछ भने यस्तो लक्षणमा ब्रायोनिया, नक्सभोमिका, जिकंम आदि औषधिहरुको प्रयोग बढी फाइदाजनक हुन्छ ।
(९) यस्तै जतापट्टि फर्केर रोगी सुत्छ त्यस भागमा पसिना न आउनु, उसको विपरित भागमा पसिना आउनु यस्तो अवस्थामा बेन्जोईक एसिड, थुजा, सेनिकुल्ला नामक औषधिमध्ये लक्षणअनुसार कुनै एकऔषधिको प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ ।
(१०) यदि निदाएको बेला मात्र पसिना आउनु र ब्युँझिएपछि हराउनु अर्थात नआउनु । यस प्रकारको लक्षणभएका रोगीलाई कोनियम नामक औषधिको प्रयोग हितकारी हुन्छ ।

उपरोक्त होमियोप्याथिक औषधिहरुको प्रयोग आफ्नो नजदिकको कुनै प्रशिक्षित योग्य तथा अनुभवी चिकित्सकसँग परामर्श लिइ गरेमा लाभदायक हुने छ । अस्तु ।

प्रकाशित : जेष्ठ ३१, २०७५ १४:२९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT