पोस्ट ट्रमाटिक स्ट्रेस डिसअर्डर : घटनाले पछिसम्म तर्साउँछ

अतुल मिश्र

काठमाडौँ — चैत १७ मा भीषण हावाहुरीको प्रत्यदर्शी बने बारा र पर्साका बासिन्दा । दुई साता भईसक्दा पनि तिनीहरू अझै डरलाग्दो अनुभवबाट गुज्रिरहेका छन् । केही समयपछि पनि त्यो क्रम जारी रहने छ । उक्त घटनाको सम्झनाले केहीलाई नराम्ररी धेरै पछि सम्म सताउन सक्छ ।

Citizen

अझ पहिलेदेखि नै एग्जाइटी वा डिप्रेसनको समस्या भएका त सामान्य व्यक्तिको तुलनामा बढी जोखिममा हुनेछन् ।०७२ को महाभूकम्पपछि केही व्यक्तिमा आत्तिने, सुत्न नसक्ने, एक्कासि निद्राबाट ब्युँझिने, पुनः त्यही दुःखद् घटनासिनेमाको ‘फ्ल्यास ब्याक’ जस्तो दोहोरिरहने देखिएको थियो ।

पहिले नै गुज्रिसकेको दुर्घटना पुनः आँखा अगाडि आएर अत्याउने समस्या प्राकृतिक विपदमा मात्र नभई, गम्भीर दुर्घटना, शारीरिक र यौन हमला, चोटपटक लगायतका कुनै दर्दनाक र अप्रिय घटनाको केही समयपछि हुन सक्छ ।

चिकित्सकीय भाषामा ‘पोस्ट ट्रमाटिक स्ट्रेस डिसअर्डर (पीटीएसडी)’ भनिने यो मानसिक स्वास्थ्यको सिधा सम्बन्ध व्यक्तिको कुनै भयानक घटनासँग हुने गर्छ । दुःखद घटनालाई या त ती व्यक्तिले भोगेको हुन्छन्् वा प्रत्यक्ष रूपमा देखेको हुन्छ ।

‘भयानक प्राकृतिक विपत् देखेभोगेका मध्ये ३० देखि ४० प्रतिशतलाई ‘पीटीएसडी’ हुन सक्छ, तर यो आफैं पनि निको भएर जान सक्छ,’ त्रिवि शिक्षण अस्पताल मानसिक स्वास्थ्य विभागका प्रमुख प्राडा. सरोजप्रसाद ओझा भन्छन्, ‘हाम्रो संस्कृति, समस्या परेकालाई सान्त्वना दिने कार्य, एकआपसमा घुलमिल हुने बानी, अर्काको दुःखमा साथ दिनेजस्ता कार्यले काउन्सेलिङको काम गर्छ ।’

अमेरिकास्थित ‘नेसनल इन्स्टिच्युट अफ मेन्टल हेल्थ’का अनुसार कुनै पनि व्यक्तिलाई जुनसुकै उमेरमा ‘पीटीएसडी’ हुन सक्छ । यसअन्तर्गत युद्घमा बाँचेका जवान, शारीरिक र यौनहिंसा, दुर्व्यवहार, यातायात दुर्घटना, विपद, आतंकित पार्ने आक्रमण र अन्य गम्भीर घटनालगायतका पर्छन । सबै ‘पीटिएसडी’ भएकाहरू खतरनाक घटनाबाट प्रभावित भने हुँदैनन् । कुनै व्यक्तिमा भने गरिबी, प्रिय व्यक्तिको अप्रत्याशित मृत्युका कारण पनि यो समस्या देखिन सक्छ । त्यस्ता व्यक्तिहरू यसबाट प्रभावित हुन सक्छन् ।

‘नेसनल सेन्टर फर पीटीएसडी’ का अनुसार प्रत्येक सय जनामा ७ देखि ८ जनाले जीवनको कुनै कालखण्डमा ‘पीटीएसडी’ को अनुभव गर्छन् । पुरुषको दाँजोमा महिलालाई ‘पीटीएसडी’ हुने सम्भावना बढी हुन्छ । सामान्यतः दुःखद् घटनाको करिब ३ महिना भित्र लक्षण देखिन थाले पनि कहिले काही यो पछि पनि सुरु हुन सक्छ । यस्तो लक्षण करिब एक महिनासम्म देखिनुको साथै लक्षणले दैनिक कार्यव्यवहार वा अन्य व्यक्तिसँगको सम्बन्ध प्रभावित बनाउन थाल्दा यसलाई ‘पीटीएसडी’ भनिने गरिएको छ ।

संयुक्त परिवार, नेपाली संस्कृति, एकअर्काको दुःखमा साथ दिने लगायतका बानीका कारण ठूलै दुर्घटनामा परेका नेपालीमा भविष्यमा ‘पीटीएसडी’ हुने सम्भावना भने न्युन हुन्छ । त्यसका कारण महाभूकम्पपछि विशेषज्ञले ‘पीटीएसडी’ हुने सम्भावना गरेका व्यक्तिमध्ये एक चौथाइ पनि नदेखिएको वरिष्ठ मनोचिकित्सक प्राडा. विद्यादेव शर्मा बताउँछन् ।

बारम्बार घटनाबारे मनमा बिचार खेल्नु, उक्त घटनाबारे सम्झिरहनुले व्यक्तिको दैनिकी तथा कार्यमा बाधा उत्पन्न गर्न थालेपछि ‘पीटीएसडी’ हुन सक्ने उनको ठम्याई छ । भूकम्पपछि परिवारसँगै बस्ने, सामाजिक रूपले एकअर्कासँग नजिक हुने, सान्त्वना दिनेजस्ता कार्यले केहीमा मात्र‘पीटीएसडी’ देखिएको मनोचिकित्सक डा.रितेश थापा औंल्याउँछन् ।

उपचार
‘पीटीएसडी’ को लक्षण लामो समयसम्म कायम रहे मनोचिकित्सकको सहयोग लिनुपर्छ । यो समस्या आउन नदिन चोट, आघात प्रभावितलाई घटनालगत्तै मनोसामाजिक परामर्श आवश्यक पर्छ । यस्ता परामर्शकर्ताले २/३ सातापछि पुनः घटनास्थलमा गएर त्यहाँ भएका समुदाय वा घटना प्रभावित एक्लो व्यक्तिको मूल्यांकन गर्नुपर्ने डा. रितेश थापा औंल्याउँछन् ।

दुर्घटना पीडितको मनोवैज्ञानिक प्राथमिक उपचार गर्दा ‘पीटीएसडी’ हुने सम्भावना कम हुने औंल्याउँदै उनले प्रभावित व्यक्ति आफ्नो नियमित दैनिकीमा जति छिटो फर्कन्छन् त्यति नै चाँडो स्वस्थ हुने बताउँछन् ।

आवश्यकताअनुसार औषधि प्रयोगले व्यक्तिमा आत्तिने लक्षण कम हुनुका साथै ‘फ्ल्यास ब्याक’ कम तथा डिप्रेसन कम हुने डा.शर्मा बताउँछन् । योगासनसमेत यसमा प्रभावकारी देखिएको छ । यस्तै, प्रभावितलाई एक्लै बस्न नदिने, डर लुकाउन नदिने, आफ्नो भावना
साझा गर्न प्रोत्साहित गर्ने, अप्ठ्यारो परेको भए केही समय दैनिकदायित्वबाट छुटाउनु उचित हुन्छ । ‘प्रभावितलाई यो अवस्थावाट भाग्न दिनुहुँदैन,’ डा. शर्मा भन्छन् ।

२० प्रतिशत क्यान्सर रोगीमा पीटीएसडी
एक अध्ययनअनुसार हरेक ५ मध्ये एक क्यान्सर रोगी पोस्ट ट्रमाटिक स्ट्रेस डिसअर्डर पीडित हुन्छन् । ‘नेसनल युनिभर्सिटी अफ मलेसिया’ का अनुसन्धानकर्ताले क्यान्सर रोगीमा ‘पीटीएसडी’को लक्षण पहिचान गरी त्यसको उपचार गर्नु आवश्यक पर्ने बताएका छन् ।

सामान्यतः कुनै प्राकृतिक विपत् वा दुःखद् घटनाको सामना गर्ने व्यक्ति नै ‘पीटीएसडी’ को सिकार हुन्छन् । अध्ययनकर्ताका अनुसार क्यान्सरका बिरामी उपचारको समय आफूलाई बलियो देखाउने प्रयासमा कसैको पनि सहयोग लिनबाट बाँच्ने प्रयास गर्छन् । यसबाहेक उनीहरूलाई पुनः क्यान्सरले पीडित हुने डरसमेत रहिरहन्छ ।
मदिरा घातक
‘नेचर न्युरोसाइन्स’ मा प्रकाशित एक रिपोर्टअनुसार आघात, चोट कम गर्न मदिरा उपयोग गर्दा ‘पीएसटीडी’को खतरा झन् बढ्छ । शरीरमा मदिराको मात्रा बढी भएको खण्डमा मस्तिष्कको भावना केन्द्रलाई नियन्त्रण गर्ने संज्ञानात्मक क्षमता(कग्नेटिभ क्यापेसिटी) प्रभावित हुन सक्छ । मनोचिकित्सक डा. रितेश थापाका अनुसार प्राकृतिक विपत् वा दुर्घटना प्रभावितले मदिराको उपयोग बढी गर्ने गरेको देखिन्छ । उनी भन्छन्, ‘यस्तो अवस्थामा मदिराको बानी पर्ने समस्यासमेत देखिएको छ ।’

लक्षण
  • घटनाको दृश्य बारम्बार सम्झनु
  • पटकपटक घटनाबारे कुरा गर्नु
  • निद्राबाट एक्कासि ब्युँझिनु
  • भोक, प्यास, निद्रामा कमी
  • गम्भीर चिन्ता, डिप्रेसन
  • नराम्रो सपना देख्नु वा सपनामा रुनु
  • झोक्किने वा झनक्क रिसाउने
  • दैनिक काममा चासो नलिनु
  • सुरक्षित स्थानमा खतरा महसुस गर्नु
  • ध्यान केन्द्रित गर्न नसक्नु

आघातबाट बच्ने उपाय
  • समूहमा बस्ने
  • आफ्ना कुरा साटासाट गर्ने
  • ध्यान, योग गर्ने
  • पर्याप्त सुत्ने
  • स्वस्थकर खाना खाने
  • पानी पर्याप्त पिउने
  • स्वस्थ्यकर दैनिकीमा
ध्यान दिने
  • धूमपान, मध्यपान नगर्ने
  • मनोचिकित्सककोपरामर्श लिने

प्रकाशित : चैत्र ३०, २०७५ ०८:२५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

हेलामा साहित्य–कला

कला संस्कृतिको संरक्षण गर्ने दायित्व स्थानीय तहको पनि हो । विकास निर्माणलगायत अन्य काममा यथेष्ट बजेट विनियोजन गरे पनि यो क्षेत्रलाई भने हेला गर्दै आएका छन् । 
प्रदेश १ ब्युरो

विराटनगर — कला, साहित्य र संस्कृति क्षेत्रलाई स्थानीय तहले बेवास्ता गरेको गुनासो सुनिन थालेको धेरै भइसक्यो । सरोकारवालाले एकै स्वरमा भन्दै छन्, ‘ विकास निर्माण र अरू काममा ठूलो रकम खर्च गरियो तर, कला संस्कृतिलाई बेवास्ता किन ?’ उनीहरूले यो क्षेत्रमा उचित ध्यान दिन पटक–पटक आग्रह पनि गर्दै आएका छन् । कतिपय स्थानमा भने त्यस्ता क्षेत्रमा गरिएको बजेट लगानी विवादमा समेत पर्ने गरेको छ ।

बजेट विनियोजन नगरेको भन्दै झापाको बिर्तामोड नगरपालिकाका साहित्यकारहरू स्थानीय सरकारप्रति रुष्ट छन् । उनीहरूले नगरपालिका भाषा, कला, साहित्य र संस्कृति संरक्षणप्रति गम्भीर नबनेको बताए । ‘कला, साहित्यका लागि नगरपालिका गम्भीर बनेन,’ साहित्यकार केशव आचार्यले भने, ‘स्थानीय सरकारले वास्ता नगर्दा नगरभित्रको भाषा, कला, साहित्यको विकास हुन सकेन ।’ विभिन्न कार्यक्रमहरूमार्फत मेयर/उपमेयरलाई यसप्रति ध्यानाकर्षण गराउँदासमेत उनीहरूले वास्ता नगरेको आचार्यको गुनासो छ ।

साहित्य चौतारी बिर्तामोडका संस्थापक संरक्षक देवीभक्त श्रेष्ठले स्थानीय सरकार गठन भएपछि बिर्तामोडमा अहिलेसम्म कला, साहित्यका लागि कुनै काम नभएको बताए । उनले मुलुकमा कला, साहित्यको छुट्टै महत्त्व भए पनि बिर्तामोडमा त्यसतर्फ स्थानीय सरकारको ध्यान पुग्न नसकेको बताए ।

‘कला, साहित्यका लागि केन्द्रीय सरकारमा छुट्टै निकाय छ । स्थानीय सरकार भएकाले बिर्तामोडमा पनि त्यस्तै छुट्टै निकाय हुन जरुरी छ,’ उनले भने, ‘तर, यहाँ त्यस्तो निकाय भेटिँदैन । हामी नगरपालिकामा कला, साहित्यबारे बुझ्न वा कुरा गर्न जाँदा कसलाई भेट्ने भन्ने अन्योल छ ।’ कला, साहित्यमा लागेका नगरभित्रका सबै संघसंस्थाको पहिचान गरी यसको संस्थागत विकासमा नगरपालिका लाग्नुपर्नेमा श्रेष्ठको जोड छ । उनले नगरपालिकाले कला, साहित्यको विकास र प्रवर्द्धनका लागि बजेट विनियोजन नगर्नु समग्र वाङ्मय क्षेत्रका लागि दुःखद् भएको बताए ।

साहित्यकार लीला अनमोलको भनाइ पनि फरक छैन । ‘हामीले नगरपालिकाको ध्यानाकर्षण गराएका हौं । तर, नगरपालिकाले अहिलेसम्म कला, साहित्यकै लागि भनेर छुट्टै बजेट विनियोजन गरेको पाएनौं ।’ उनले भाषा, कला, साहित्य र संस्कृति संरक्षणमा स्थानीय सरकार आफैं लाग्नुपर्नेमा अवस्था त्यस्तो नरहेको बताइन् । समृद्ध बिर्तामोडका लागि कला, साहित्यको विकासको विकल्प नरहेको उनको दाबी छ । नगरपालिकाकी उपमेयर पवित्रा महतारा प्रसाईँ ले साहित्यकारहरूको असन्तुष्टि जायज नभएको बताइन् ।

उनले कला, साहित्यका लागि छुट्टै शीर्षकमा नभए पनि बजेट भने विनियोजन गरेको बताइन् । उनले लक्षित वर्ग, भाषा, कला, साहित्य, संस्कृति संरक्षणका लागि एकमुष्ठ सामाजिक विकास शीर्षकमा बजेट विनियोजन गरेको बताइन् । नगरभित्रको कला, साहित्यको विकासका लागि गर्नुपर्ने जति काम गर्न नसकेको स्वीकार गर्दै प्रसाईंले भनिन्, ‘हामीले कला, साहित्यका लागि जति गर्नुपर्ने हो त्यति गर्न नसकेको हामीलाई पनि लागिरहेको छ । तर, गर्दै नगरेको चाहिँ होइन । आगामी आर्थिक वर्षदेखि थप योजनासहितका कार्यक्रम ल्याउने तयारी गरिरहेका छौं ।’
बजेट नै छुट्ट्याइँदैन
ओखलढुंगाका अधिकांश स्थानीय तहले भाषा, संस्कृति र कलाको क्षेत्रमा बजेट नै विनियोजन गरेका छैनन् । तर अन्य शीर्षकमा छुट्ट्याइएका बजेट त्यससँग सम्बन्धित काममा भने खर्च हुने गरेको छ । ‘अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवसको दिन गाउँपालिकाले प्राचीन संगिनी नृत्य प्रतियोगिता गर्‍यो । जुन संस्कृतिसँग सम्बन्धित छ,’ मानेभन्ज्याङ गाउँपालिकाका प्रवक्ता रामकुमार राईले भने, ‘नारी दिवस मनाउने भनेर विनियोजन भएको बजेट भए पनि कामचाहिँ संस्कृतिसँग सम्बन्धित भएका छन् ।’

खिजीदेम्बा गाउँपालिकाका प्रमुख वेदबहादुर रोकाले समेत भाषा, कला, साहित्यसँगै शीर्षक राखेर बजेट विनियोजन नगरेको बताए । तर हालै सम्पन्न ‘थोलेदेम्बा पर्यटन महोत्सव’ मा तीन लाख रुपैयाँ बजेट विनियोजन गरेको र त्यसमा विभिन्न जनजातिका झांँकी ल्याउन आहृवान गरेको बताए । ‘झाँकी प्रस्तुत गर्न आहृवान गर्नु र सांस्कृतिक पर्यटकीय महोत्सवलाई बजेट विनियोज गर्नु पनि त्यही क्षेत्रमा काम गर्नु हो भन्ने बुझाइ छ ।’ प्रमुख रोकाले भने, ‘हामीले आदिवासी जनजाति र दलितलाई भने छात्रवृत्तिसम्मको व्यवस्था गर्न बजेट विनियोजनचाहिँ गरेका छौँ ।’

अन्य स्थानीय तहले झनै यस विषयमा बजेट विनियोजन गरेको देखिएको छैन । मानेभन्ज्याङको ५ नं वडाले भने मगर भाषा संरक्षणका लागि एक लाख रुपैयाँ बजेट विनियोजन गरेको छ । त्यसैगरी वाम्बुले मातृभाषा संरक्षण तथा पाठ्यक्रम विकासका लागि एक लाख रुपैयाँ नै बजेट विनियोजन गरेको छ ।

सोही गाउँपालिकाले आदिवासी जनजातिसँग सम्बन्धित बजेट शीर्षकबाट वाम्बुले राई भाषाको राष्ट्रिय कविता गोष्ठी गरेको छ । ‘विकास भन्नेबित्तिकै भौतिक विकास मात्र विकास हो भन्ने बुझाइ जनप्रतिनिधि र सर्वसाधारणको छ,’ प्रगतिशील लेखक संघका जिल्ला अध्यक्ष युवराज दाहालले भने, ‘भाषा, कला साहित्य, संस्कृतिको विकास पनि विकास हो भन्ने बुझाइ नभएसम्म यस क्षेत्रमा बजेट विनियोजन हुने अवस्था देखिन्न ।’

साहित्य र कलासँग सम्बन्धित स्रष्टाहरूको सम्मानका लागि भन्दै तत्कालीन सांसद विकास कोष र निर्वाचन क्षेक्र विकास कार्यत्रमबाट सदरमुकाममा स्रष्टा पार्क निर्माणाधीन छ । संघीय सांसद यज्ञराज सुनुवारको पहलमा स्रष्टा पार्कका लागि २५ लाख रुपैयाँभन्दा बढी विनियोजन भएको छ । युगकवि सिद्धिचरण श्रेष्ठको जन्मथलो भए पनि सिद्धिचरण नगरपालिकाले नै बजेट विनियोजन गर्न सकेको छैन ।

बहुसांस्कृतिक भवनको तयारी
ताप्लेजुङको फुङलिङ नगरपालिकाले यसै आर्थिक वर्षमा लक्षित समुदायका लागि रकम एकमुष्ठ छुट्याएर राखेको छ । अघिल्ला वर्षमा फरक(फरक समुदायलाई रकम विनियोजन गरे पनि उल्लेखनीय काम नभएपछि नगरपालिकाले एकमुष्ठ रकम राखेको हो । लक्षित समुदायको लागि ५२ लाख रुपैयाँ एकमुष्ठ राखेको जानकारी दिँदै नगरपालिकाका सूचना अधिकारी भूपाल सेन्दाङले उक्त रकमले जग्गा खरिद गर्ने योजना रहेको बताए । त्यसका लागि दुई चरणमा सूचना प्रवाह गरी निवेदन आहृवान गरिसकिएको छ । १२ वटा निवेदन परेका छन् ।

फुङलिङ नगरपालिका १० फुरुम्बुका वडा अध्यक्ष गमबहादुर फुरुम्बुको संयोजकत्वमा अन्य वडाध्यक्ष तथा कर्मचारी सम्मिलित बजेट कार्यान्वयन समिति पनि बनाइएको छ । फुरुम्बुका अनुसार यो रकमले कम्तीमा २० रोपनी जग्गा खरिद गर्ने तयारी छ ।

निवेदन परेकामध्ये तीनवटाको सर्टलिस्ट बनाएको र अब तीनै जग्गाको वास्तविक मूल्य माग गर्ने फुरुम्बो बताउँछन् । उनका अनुसार फुङलिङ नगरपालिकाको राजमार्ग छुने जग्गालाई प्राथमिकतामा राखिएको छ । निवेदनमा प्रारम्भिक मूल्य उल्लेख गर्न र निःशुल्क दिन सक्ने जग्गासमेत उल्लेख गर्न भनिएको छ ।

निवेदन परेकामध्ये कतिपय भीर, पाखो र पहरोसमेत भएकाले जग्गाको ‘सर्टलिस्ट’ गर्नुपरेको उनले बताए । ‘सर्टलिस्टमा परेका जग्गाहरू रोक्का छन् कि छैनन् भनेर मालपोतमा सूचना मागेका छौं,’ फुरुम्बुले भने, ‘सूचना प्राप्त हुनासाथ आवेदन मागेर प्रक्रिया अघि बढाउँछौं ।’

अर्जुन राजवंशी (बिर्तामोड), कुम्भराज राई (ओखलढुंगा) र आनन्द गौतम (ताप्लेजुङ)

प्रकाशित : चैत्र ३०, २०७५ ०८:२२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT