फोक्सोको क्यान्सर 

डा. रक्षा पाण्डे

काठमाडौँ — फोक्सोको क्यान्सर विश्वभर नै मृत्युको प्रमुख कारक मानिन्छ । सन् २०१८ मा संसारभर लगभग १७ लाख मानिसले यसैका कारण ज्यान गुमाए । विश्व स्वास्थ्य संगठनको २०१८ को तथ्यांकअनुसार नेपालमा पनि पुरुषहरूमा देखिने क्यान्सरमा फोक्सोको क्यान्सर नै प्रमुख रहेको छ ।

यस्तै महिलामा पनि पाठेघरको क्यान्सरपछि फोक्सोको क्यान्सर समस्याका रुपमा रहेको छ । जब फोक्सोमा रहेका सामान्य कोषहरू असामान्य कोषमा रूपान्तरित भएर अनियन्त्रित रूपमा विकसित हुन थाल्छन् त्यस्तो अवस्थालाई क्यान्सर भनिन्छ ।

फोक्सोका क्यान्सर हुने कारक तत्त्व केके हुन् ?
धूमपान नै फोक्सोको क्यान्सरको प्रमुख कारण हो । धूमपान गर्नेलाई फोक्सोको क्यान्सर हुने सम्भावना सामान्य मानिसभन्दा १० देखि ३० प्रतिशत बढी हुन्छ । दैनिक कति धूमपान गरिन्छ र कति वर्षसम्म निरन्तर गरिन्छ भन्ने आधारमा क्यान्सरको जोखिम बढ्दै जान्छ । जति वर्षदेखि धूमपान गरिरहेको भए पनि धूमपान गर्न छोडेपछि क्यान्सर हुने जोखिम पनि कम हुन्छ । धूमपान छोडेको ५ देखि १० वर्षभित्रमा क्यान्सर हुने जोखिम कम भएर जान्छ तर, धूमपान छोडेकाहरू धूमपान नै नगरेकाहरूभन्दा बढी जोखिममा हुन्छन् । धूमपान नगरे पनि धूमपान गर्ने व्यक्तिको छेउमा बस्नेलाई पनि क्यान्सर हुने जोखिम रहन्छ ।

फोक्सोको क्यान्सरको अर्को प्रमुख कारक भनेको फोक्सोको दीर्घरोगहरू सीओपीडी, फोक्सोको सतहको कडापन, एस्बेटोस जस्तो वस्तुसँगको संसर्ग, वायु प्रदूषण तथा वंशाणुगत कारण पनि हुन् । बढ्दो उमेरसँगै क्यान्सर हुने जोखिम पनि तुलनात्मक रूपमा बढदै जान्छ ।

फोक्सोका क्यान्सरका कति प्रकार हुन्छन् ?
फोक्सोको क्यान्सरका दुई प्रकार हुन्छ । नन्स्मल सेल लंग्स क्यान्सर (एनएससीएलसी) फोक्सोको क्यान्सर हुने ८० देखि ८५ प्रतिशत रोगीहरूमा एनएससीएलसी देखिन्छ । एनएससीएलसीको सामान्य प्रकार भनेको एडिनोकार्सिनोमा र स्क्वामोस सेल कार्सिनोमा हो ।

स्मल सेल लंग्स क्यान्सर (एससीएलसी) १० देखि १५ प्रतिशत रोगीमा भने एससीएलसी देखिन्छ । एससीएलसी एनएससीएलसीभन्दा छिटो विकसित हुन्छ । तसर्थ यो प्रकारको क्यान्सर भएको पत्ता लाग्नु पूर्व नै बिरामीको मृत्यु पनि हुन सक्छ । केही निकै सुस्त ढंगमा विकसित हुने कार्सिनोयड ट्युमरजस्तो फोक्सोको क्यान्सर पनि हुन्छ ।

फोक्सोको क्यान्सरको भएको लक्षण के हुन् ?
विभिन्न रोगीमा क्यान्सरको लक्षण पनि भिन्न हुन्छन् । कुनै रोगीमा पनि अन्तिमसम्म पनि कुनै पनि लक्षण नै देखिँदैन । तर, धेरैमा भने अरू नै कुनै कारणले छातीको एक्सरे गर्दा क्यान्सर भएको पत्ता लाग्ने गर्दछ । लामो समयसम्म खोकी लाग्नु, खकारमा रगत देखिनु, श्वास लिँदा कठिन हुनु, श्वास फेर्दा छाती कराउनु, आवाजमा परिवर्तन आउनु, मुख सुन्निनु, घाँटीमा गिर्खा आउनु, छाती र हात दुख्नु, कसैकसैमा अनियन्त्रित रूपमा वजन घट्ने समस्या पनि लक्षणको रूपमा देखिन सक्छ ।

फोक्सोको क्यान्सर भएको निर्क्योल कसरी गरिन्छ ?
पहिला त चिकित्सकले सामान्य परीक्षण र बिरामीको इतिहासलाई मध्यनजर गर्दै फोक्सोको क्यान्सर भएको आशंका गर्छन् र एक्सरेलगायतका परीक्षण गर्छन् । त्यसमा केही अस्वाभाविक विकास भएको देखिए थप परीक्षणहरू गर्नुपर्ने हुन्छ ।

सामान्यतः फोक्सो क्यान्सर भएको आशंका भए त्यसलाई निर्क्योल गर्न सिटीस्क्यान गरिन्छ र क्यान्सर रहेको भए त्यसको अवस्थिति र आकार हेरिन्छ । सिटीस्क्यानले छातीमा रहेको लिम्फ नोड्सको अवस्था पनि देखाउँछ । सिटीस्क्यानमा ट्युमर भएको स्थान पत्ता लगेपछि त्यो ट्युमरको बायप्सी गरेर क्यान्सर भए/नभएको र त्यसको प्रकारको निर्क्योल गर्नुपर्छ । त्यो ब्रोन्कोस्कोपीको माध्यमबाट गर्न सकिन्छ । फोक्सोभन्दा बाहिर ट्युमर फैलिएको छ/छैन भनेर हेर्नका लागि पेट स्क्यान गर्ने गरिन्छ ।

कुन तहको क्यान्सर हो भनेर कसरी थाह हुन्छ ?
क्यान्सरको तह मापन गर्ने भनेको क्यान्सर कतिसम्म फैलिएको छ भनेर निर्क्योल गर्ने हो । एनएससीएलसीमा ट्युमरको आकार, लिम्फ ग्ल्याण्ड्स र ट्युमर बाहिर कति फैलिएको छ भनेर हेरिन्छ । यसको चार तह हुन्छन् । पहिलो तहको क्यान्सर भनेको सुरुवाती चरणमा हुन्छ भने चौथो तहको क्यान्सर पूर्ण रुपमा विकसित भइसकेको अवस्था हो । जुन फोक्सो बाहिर पनि फैलिसकेको हुन्छ । एससीएलसीमा भने ट्युमर फोक्सो भित्र छ वा बाहिर छ भनेर तह निर्धारण गरिन्छ ।

क्यान्सरको तह निर्धारणले उपचारमा कसरी सहयोग गर्छ ?
क्यान्सरको तह निर्धारणले कस्तो प्रकारको उपचार पद्धति अपनाउने भन्ने निर्णय लिनलाई सहयोग गर्छ । यस्तै उपचारका क्रममा बिरामीमा देखिन सक्ने समस्यालाई पनि निर्धारण गर्न सहयोग गर्छ । पहिलो चरणको क्यान्सर भएका बिरामीहरू उपचार सुरु गरेको पाँच वर्षभन्दा बढी बाँच्ने गर्छन् भने चौथो चरणको क्यान्सर देखिएकाहरू भने ५ प्रतिशत पाँच वर्षभन्दा बढी बाँच्छन् । यसले क्यान्सर भए/नभएको समयमै किन पत्ता लगाउनुपर्छ भन्ने पुष्टि गर्छ ।

फोक्सोको क्यान्सरको उपचार प्रक्रिया के हो ?
फोक्सोको क्यान्सरको उपचार प्रक्रिया क्यान्सर कुन चरणमा छ भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ । एकपटक क्यान्सर भएको निर्क्योल भइसकेपछि बिरामीलाई क्यान्सर विशेषज्ञ कहाँ थप उपचारका लागि पठाइन्छ । त्यसपछि क्यान्सरको प्रकार, चरण, बिरामीको शारीरिक अवस्थाका आधारमा उपचार अगाडि बढ्छ । सामान्यतः क्यान्सरको उपचार प्रक्रिया भनेको किमोथेरापी, रेडियोथेरापी र शल्यक्रिया नै हो ।

पहिलो चरणको क्यान्सरका लागि शल्यक्रिया उपयुक्त हुन्छ । शल्यक्रिया गर्न नमिल्ने बिरामीलाई रेडियोथेरापीले पनि फाइदा गरेको देखिन्छ । विकसित क्यान्सर देखिएका बिरामीलाई भने किमो र रेडियोथेरापी दुवै आवश्यक हुन सक्छ ।

यदि माथि उल्लेखित कुनै पनि उपचार प्रक्रिया बिरामीको अवस्थाले धान्न सक्दैन भने के उपाय बाँकी रहन्छ ?
यदि विभिन्न कारणवश बिरामीको माथि उल्लेखित प्रक्रियाद्वारा उपचार गर्न नमिल्ने अवस्था भए पनि बिरामीले पीडा भोग्नुपर्छ भन्ने छैन । उनीहरूको पीडा कम गर्नका लागि विभिन्न सहयोगी उपचार पद्धति उपलब्ध छन् । जसलाई चिकित्सकीय भाषमा प्यालेटिभ केयर भनिन्छ । उनीहरूको खोकी, दम र पीडा कमगर्नका लागि चिकित्सकले विभिन्न औषधि दिन्छन् ।

प्याटेलिभ केयर भनेको रोग निको पार्नका लागि नभई रोगका लक्षणबाट बिरामीलाई थप पीडा हुन नदिनका लागि हो । यस प्रकारको उपचार दिनका लागि नेपालमा केही हस्पिस सेन्टरहरू पनि छन् ।

(डा. पाण्डे श्वासप्रश्वास एवं क्रिटिकल केयर विशेषज्ञ हुन् ।)

प्रकाशित : श्रावण ४, २०७६ ०८:५५
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

बाढी

सिउँडी
विमल निभा

कमरेड माधवकुमार नेपालको घर डुबानमा परेको खबर सुनेर मलाई बडो दुःख लाग्यो । योभन्दा बढी म अरु के गर्न सक्छु ? त्यसैले आफ्नो दुःख प्रकट गर्न म उनीकहाँ जानै लागेको थिएँ, एक्कासी रोकिएँ । यसको कारण के हो भने यो चलन पुरानो भइसक्यो । अब ता दुःखको साटो सुख पो प्रकट गर्ने गरिन्छ क्यारे !

जे होस्, म कमरेड माधवकहाँ यसका लागि अर्थात् सुख प्रकट गर्न कहिल्यै गएको छैन । यस्तोमा म जस्तोलाई दुःख प्रकट गर्ने के अधिकार छ ? यही सोचेर म उनीकहाँ नगएको हुँ । तर यो एकदमसँग प्रकट हुन खोजिरहेको मेरो दुःखको के गरुँ म ? यसको दुई उपाय हुनसक्छ ।

एक, यसलाई बेसरी थिचथाच पारेर प्रकट गर्ने झन्झटैबाट मुक्त हुन सकिन्छ । तर यो मलाई त्यति व्यावहारिक लागिरहेको छैन । र अर्को उपायके भने मैले एकैचोटी माधव कमरेडकहाँ नगएर उनकै गुटकोकुनै कमरेडकोमा दुःख प्रकट गर्न किन नजाने ? यही दोस्रोसोचबाट नै राम्ररी काम चल्ने भएकोले म आफ्नो दुःखसहित घरबाट निस्किएँ ।

यसका लागि मैले धेरै परसम्म हिँंड्नु परेन । किनभने मेरो टोलमा एक माधव गुटका कमरेडको घर रहेको छ । (पेट्रोल पम्पनेर) । त्यहाँ पुगेर मैले कलबेल थिचेंँ । एक अपरिचित अनुहारले ढोका खोल्यो । र उसले मलाई अपरिचयको भावले सरसर्ती हेर्‍यो । मैले पनि सोही प्रकारले उसलाई हेरेँं । त्यसपछि पनि हाम्रो अपरिचय कायम नै रहेकोले मैले भनेंँ, ‘यो कमरेडको घर हो ?’

‘कुन कमरेड ?’ उसले उल्टै मसँग नै प्रश्न गर्‍यो ।
‘कमरेड फलानाको घर
होइन यो ?’
‘होइन, यो त कमरेड ढिस्कानाको घर हो ।’

यो कस्तो संयोग पर्‍यो भने कमरेड फलानाजस्तै कमरेड ढिस्काना पनि माधव गुटकै कमरेड हुन् । कुनै विजातीय कमरेड होइनन् । मेरो भन्नुको मतलव के हो भने उनी ओली गुट अथवा प्रचण्ड गुट अथवा झलनाथ गुट अथवा वामदेव गुट अथवा नारायणकाजी गुटका नभएर खासा माधव गुटका कमरेड हुन् । अझ कमरेड ढिस्कानालाई माधव गुटमा कमरेड फलानाभन्दा उच्च स्तरको गुटीय कमरेड मानिने गरिन्छ । त्यसकारण मैले कमरेड ढिस्कानालाई नै भेटेर आफ्नो दुःख प्रकट गर्ने निधो गरेँं । अँ, कमरेड ढिस्कानाको घर पनि यही टोलमा रहेको थाहा थिएन, अबथाहा भयो ।

कमरेड ढिस्कानाको घरमा निकै चहलपहल थियो । केही महिला र बच्चाहरू यताउता गरिरहेका थिए । एक प्रकारको रमाइलो वातावरण थियो । (यस्तै लाग्यो) । केही बेरपछि के थाहा पाएँ भने आज कमरेड ढिस्कानाको जन्मदिन हो । धत्तेरिका ! म त विलकुलै गलत समयमाआफ्नो दुःख प्रकट गर्न आइपुगेको रहेछु । त्यसैले फर्कन के लागेको थिएँ, कमरेड ढिस्काना देखापरे ।

‘आउनोस्, आउनोस् ।’ उनले अघि बढेर भने, ‘कहाँ जान लाग्नुभएको ?’
‘माफ गर्नोस्, मलाई कमरेडको जन्मदिन भनेर थाहा थिएन ।’ मैले विस्तारै भनेंँ, ‘म त दुःख प्रकट गर्न आएको हुँ कमरेड ।’
‘कस्तो दुःख ?’ उनी एकाएक सतर्क भए ।

‘मैले आज बिहानै कमरेड माधवको घर डुबानमा परेको सुनेंँ ।’ मैले दुःखपूर्ण अनुहार बनाएर कमरेड ढिस्कानाको अनुहारमा हेरेँं ।
‘कुन घर ?’ उनी पनि मेरो अनुहारमा हेरिरहेका थिए ।

‘माधव कमरेडको गौरमा रहेको घर डुबानमा परेको होइन कमरेड ?’
‘ए, तराईको घर, त्यो घर डुबेर के भयो ?’ उनी मुस्कुराए, ‘यहाँका घरहरूलाई त केही भएको छैन नि ।’
‘कहाँका घर कमरेड ?’

‘नयाँबानेश्वरको घर, कालिमाटीको घर, महाराजगन्जको घर, कमलादीको घर, भैंसेपाटीको घर, बसुन्धराको घर, जोरपाटीको घर, बूढानीलकण्ठको घर, कलंकीको घर, थानकोटको घर, त्रिपुरेश्वरको घर, नयाँसडकको घर, बौद्धको घर, जावलाखेलको घर, चावहिलको घर, पुतलीसडकको घर, कपनको घर, दरबारमार्गको घर ।’

‘कमरेड माधवका घरहरू ?’ मेरो स्वरमा आश्चर्य थियो ।
‘होइन, मेरो घर । (हाँसेर) तर छाड्नोस् घर–सरको कुरा ।’ उनले मेरो हात समातेर भने, ‘आज मेरो जन्मदिन हो ।’

यसपछिको कुरो के हो भने मैले जन्मदिनको उपलक्ष्यमा माधव गुटका कमरेड ढिस्कानालाई ‘ह्याप्पी वर्थ डे टु यु’ भन्नुपर्‍यो । यसको बलमा उनले मलाई बैठक कोठामा लगेर केकको एक ठूलो टुक्रा खुवाए । (यति नै) । अब यसलाई म आफ्नो शौभाग्य भनुँ अथवा दुर्भाग्य, म गएको थिएँ, कमरेड माधवकुमार नेपालको घर डुबानमा परेकोदुःख प्रकट गर्न, तर स्वादिष्टकेक खाएर ‘ह्याप्पी वर्थ डे’ भनी आफ्नो घर फर्किएँ ।

प्रकाशित : श्रावण ४, २०७६ ०८:४६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT