सम्पदा, साइकल र पर्यटन

२०७२ सालको महाभूकम्पले ध्वस्त भएको काष्ठमण्डप, बुङमती र खोकनाको पुनर्निर्माणमा हातेमालो गर्दै यी क्षेत्रलाई पर्यटकीय गन्तव्यका रुपमा प्रचार गर्न साइकल यात्रा चलिरहेको छ ।
दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — काष्ठमण्डप, बुङमती र खोकना । यी सम्पदा चार वर्षयता साइकलयात्रीहरूको गन्तव्य बन्दै आएको छ । काष्ठमण्डप सातौं शताब्दीमा बनेको सत्तल । खोकना र बुङमती उपत्यकाकै प्राचीन बस्ती । यी सम्पदा भुइँचालोले क्षतिग्रस्त बनाए ।

काष्ठमण्डप ध्वस्त नै भयो । खोकना र बुङमतीका अधिकांश घर ढले । भत्किएका सम्पदा बनाउने अभियानमा हातेमालो गर्न साइकलप्रेमी युवाले २०७२ सालको गाईजात्रादेखि सुरु गरेको हो सम्पदा यात्रा । ‘काष्ठमण्डप, बुङमती र खोकनाको पुनर्निर्माणमा हातेमालो गर्दै यी क्षेत्रलाई पर्यटन गन्तव्यका रूपमा प्रचार गराउन यो अभियान चलाएका हौं,’ अभियानकर्ता कन्सेप्ट नेपालका अध्यक्ष पवन शाक्यले भने । यी सम्पदामा सहयोग गर्न प्रत्येक साइकलयात्रीसँग पाँच सय रुपैयाँ लिने गरिएको छ ।


यो वर्ष आयोजना गरिएको र्‍यालीमा दुई सय जना साइकल राइडर सहभागी भएका थिए । काष्ठमण्डपबाट सुरु भएको साइकल यात्रामा ६० वर्षका वृद्धदेखि युवायुवतीसम्म सहभागी थिए । विदेशी पर्यटक पनि साइकल चलाइरहेका देखिन्थे । तीस वर्षयता साइकल यात्रा गरिरहेका सोनाम गुरुङले अगुवाइ गरे । साइकल यात्रा काष्ठमण्डप हुँदै परोपकार पुल, कालीमाटी, रविभवन, कुलेश्वर, बल्खु, बस्नेत गाउँ, चोभार, शैवु भन्ज्याङ, कार्की गाउँ, चुइगाउँ, टौदह, चाल्नाखेल, लामागाउँ, बुङमती हुँदै खोकना पुगेको थियो । यी ठाउँ फेरो लगाउँदा झन्डै २० किलोमिटर भइसकेको थियो ।

Yamaha


खोकनाको प्रसिद्ध मन्दिर हो रुद्रायणी । यात्रीलाई स्वागत गर्न यही मन्दिरको डबलीमा जम्मा भएका थिए खोकनावासी । बाँसुरी, मादल, सारंगी जस्ता बाजासहित जम्मा भएका थिए युवाको समूह । उनीहरूले रुद्रायणी नाचमा बजाइने धुन निकालेर मनोरञ्जन दिलाए । आश्विन शुक्ल तृतीया र कात्तिक पूर्णिमामा देखाइने खोकनाको यो नाच प्रसिद्ध छ । तान्त्रिक विधिअनुसार देखाइन्छ रुद्रायणी । १६ जना नर्तकसहित ४६ जना कलाकार सक्रिय हुने यो नाच महिलाले हेर्न नहुने मान्यता छ । लिच्छविकालीन रुद्रायणी मन्दिरलाई पनि भूकम्पले जीर्ण बनाएको छ । मन्दिरको जीर्णाेद्धार सुरु भएको छैन ।


साइकल चलाएर साहसी पर्यटनलाई प्रोत्साहन गरिएको भन्दै ६० वर्षीय सोनाम गुरुङ र विश्व साइकल यात्री पुस्कर शाहलाई खोकना पुन:स्थापन समितिले सम्मान पनि गर्‍यो । साइकल यात्राले आफ्नो शरीरको रक्षा गर्ने गुरुङले बताए । ‘म साठी वर्ष नाघें,’ उनले सुनाए, ‘तीस वर्ष भयो साइकल चढेको । कहीं जानुपर्दा गाडी चढेको छैन । मोटर साइकल चढेको छैन । केही रोग लागेको छैन । यसको कारण साइक्लिङ नै हो ।’


प्राचीन नेवार बस्ती खोकना जावलाखेलबाट ५ किमि दक्षिण पूर्वमा पर्छ । खोकना तेल उत्पादनका लागि पनि ख्याति प्राप्त स्थान हो । कोलमा तोरी राखेर तेल पेल्ने गरिन्छ । तोरी पेल्ने व्यवसायका लागि सहकारी बनेका छन् । तर, प्राचीन प्रविधि लोप भइरहेका छन् । यहाँ घरका वास्तुकला पनि मौलिक छन् । माटोले बनेका घर एकअर्कामा जोडिएका छन् । रुद्रायणी मन्दिर, गुम्बा, कार्यविनायक जस्ता सम्पदाले धनी यो क्षेत्रलाई विश्व सम्पदा सूचीमा राख्ने प्रयास भइरहेको थियो ।


विश्व सम्पदा सूचीमै राख्न प्रयास भइरहेको अर्काे प्राचीन बस्ती हो बुङमती । खोकनासँगै जोडिएको यो बस्तीमा रातो मत्स्येन्द्रनाथको मन्दिर, चुनदेवी, कालभैरव, छप्पीदेवीजस्ता मन्दिर छन् । यहाँ ६ महिनासम्म रातो मत्येन्द्रनाथको मूर्ति राखिन्छ । प्राचीन कला र संस्कृतिले सम्पन्न यो बस्ती खुला संग्रहालय हो । विश्व सम्पदा सूचीमा राख्ने प्रयासमा २०७२ को भूकम्प बाधक बन्यो । त्यसयता खोकना बुङमतीको पर्यटन विकासमा साइकल अभियानले साथ दिएकामा स्थानीयवासी दंग छन् ।


ललितपुर महानगरपालिका वडा नं. २१ का अध्यक्ष रवीन्द्र महर्जनले खोकनाको मौलिक बस्तीको विकास गर्न कार्यक्रम ल्याउन लागेको जानकारी दिए । ‘हामी अब होमस्टे सुरु गर्छांै । लोकल गाइड उत्पादन गर्छाैं,’ अध्यक्ष महर्जनले भने, ‘अहिले साइकल चढेर खोकना आउनेको संख्या बढ्दै छ । अब पर्यटकको ध्यान यता तान्छौं । यहाँको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक पक्षको प्रचार गर्नेछौं । यसले इतिहास, संस्कृतिको अध्ययन थलोका रूपमा बुङमती खोकना विकास हुनेछ ।’

damodar.kanti@gmail.com

प्रकाशित : भाद्र ८, २०७५ ०९:४७
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

रानीपोखरीको मन्दिर : विज्ञको सुझाव मानिएन

दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — चैतमा संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयनमन्त्री रवीन्द्र अधिकारी, काठमाडौं महानगरपालिकाका मेयर विद्यासुन्दर शाक्य, पुरातत्त्व विभागका महानिर्देशक भेषनारायण दाहाललगायतको बैठकले रानीपाखेरीमा राखिएका सबै कंक्रिट हटाउने निर्णय गरेको थियो ।

२०७२ को भूकम्पले भत्काएको रानीपोखरी परिसर । सम्पदा बचाउ अभियान संघर्ष समितिले बालगोपालेश्वर मन्दिरको पुरातात्त्विक मान्यताविपरीत निर्माणको विरोध गर्दै आन्दोलन गर्ने चेतावनी दिएको छ । तस्बिर : अंगद ढकाल । कान्तिपुर

यो रानीपोखरीबीचको बालगोपालेश्वर महादेवको मन्दिर पुरातत्त्व विभागले फेरि विज्ञको सुझावविपरीत निर्माण सुरु गरेको छ । यसअघि गत चैतमा पनि सुझावविपरीत काम सुरु गरेपछि निर्माण कार्य रोकिएको थियो । उक्त निर्णयमा पुरातत्त्व विभागका महानिर्देशक भेषनारायण दाहालले समेत हस्ताक्षर गरेका थिए । तर, उनी आफैंले उक्त निर्णयविपरीत काम सुरु गरेका छन् ।

बालगोपालेश्वरलाई यसअघि राखिएका सबै कंक्रिट हटाएर प्रताप मल्लकै शैलीमा पुनर्निर्माण गर्ने निर्णय भएको थियो । चैतमा पर्यटन तथा नागरिक उड्डयनमन्त्री रवीन्द्र अधिकारीसहितको टोलीले कंक्रिट प्रयोग नगरी निर्माण गर्ने निर्णय गरेका थिए । २०७२ को भूकम्पले भत्काएको मन्दिर मापदण्डविपरीत महानगरले पुनर्निर्माण गरेपछि त्यसको विरोध भएको थियो ।

गत पुसमा बनेको विज्ञ समितिले प्रताप मल्लकै पालाको प्रविधि, निर्माण सामग्री र त्यही स्वरूपमा बनाउने प्रतिवेदन पेस गरे पनि पुरातत्त्व विभागका ३ प्रतिनिधिले असहमति जनाएका थिए । समतिमा ११ विज्ञ थिए । सम्पदा संरक्षण अभियन्ताले विज्ञको सुझावअनुसार काम गर्नुपर्ने माग गर्दै आएका छन् । ‘विज्ञ समितिको प्रतिवेदनअनुसार बनाइनुपर्छ ।’ सम्पदा बचाउ अभियान संघर्ष समितिका संयोजक गणपतिलाल श्रेष्ठ भन्छन्, ‘विगतमा मापदण्ड मिचियो । हामी सम्पदा कुनै पनि बहानामा सम्पदा नष्ट हुन दिंदैनौं ।’

रानीपोखरीको अहिले भएको शैली गुम्बज हो । प्रताप मल्लको पालामा चाहिं यो ग्रन्थ कुट (शिखर) शैलीमा भएको प्रमाण भेटिएको विज्ञ समितिका संयोजक विष्णु कार्कीले जानकारी दिए । ‘यसको प्रमाण हाल मन्दिरको चारैतर्फको प्रवेशद्वारमा राखिएको ढुंगाद्वारा निर्मित संघारले पनि पुष्टि गर्छ । उक्त कुरा प्राप्त पुरानो मन्दिरको शैलीको स्केचबाट पनि प्रस्ट हुन्छ ।

चित्र सन् १८४५ फेब्रुअरीमा तत्कालीन प्रुसिया देशका राजकुमार वाल्डमार नेपालमा घुम्न आउँदा उनका साथ आएका कलाकारले बनाएको चित्र हो,’ कार्कीले भने, ‘उनीभन्दा १ सय २४ वर्षअघि नेपाल आएका इटालीका जेस्विट्ईपोलिटो डेसिडेरी तिब्बतबाट भारत फर्कने क्रममा गरेको यात्रा वर्णनले पनि पुष्टि गर्छ ।’ सन् १८५० मा ब्रिटिस रेसिडेन्सीमा सर्जन भएर खटिएका एचए ओल्डफिल्ड । उनी १८५० देखि १८६३ सम्म नेपालमै बसेका थिए ।

उनले दुई भागमा स्केचेज फ्रम नेपाल नामको पुस्तकसमेत लेखेका थिए । उनले पनि रानीपोखरीको बारेमा महत्त्वपूर्ण कुरा गरेको कार्कीले जानकारी दिए । उनले रानीपोखरीको बीचमा भएको, त्यो ‘अत्यन्तै सुरम्य वस्तु’ भएको, जसलाई जंगबहादुरले सन् १८५१ मा भत्काई इँटा र प्लास्टरको कुरूप संरचना बनाएको लेखेका छन् । ओल्डफिल्डको यस बयानले बीचमा रहेको रानीपोखरीको बीचमा रहेको मन्दिरलाई डा. डिल्लीरमण रेग्मीले तीनतले छाने शैलीको मन्दिर भनेका छन् । मेरी स्लसरले परम्परागत छानेशैलीको मन्दिर उल्लेख गरिएको कार्कीले जानकारी दिए ।

जंगबहादुरले निर्माण गर्न लगाएको मन्दिर विसं १९९० को महाभूकम्पले क्षति पुर्‍यएकाले अहिलेको शैलीमा जुद्धशमशेरले पुनर्निर्माण गर्न लगाएका थिए । उनले जंगबहादुरले निर्माण गर्न लगाएको गुम्बजाकार शैलीभन्दा केही भिन्न गुम्बजाकार शैलीको शिखर मन्दिर निर्माण गर्न लगाएका थिए । उनले मन्दिरको पुनर्निर्माणका साथसाथै पोखरीको गाह्रोलगायतका क्षेत्रमा समेत मर्मत गर्न लगाई पोखरीको संरक्षण कार्य गरेको हालको पुरातात्त्विक उत्खननबाट समेत स्पष्ट भएको कार्कीले जानकारी दिए ।

‘उत्खननबाट पेटीमा प्रयोग भएका जुद्ध अंकित विसं १९८९ लेखिएका इँटाहरूबाट स्पष्ट हुन्छ,’ कार्की भन्छन्, ‘विसं १९९० को महाभूकम्पलगत्तै रानीपोखरीको जीर्णोद्धार कार्यलाई पनि पहिलो प्रार्थमिकता दिएको पाइन्छ । रानीपोखरी जीर्णोद्धार कार्यको आरम्भ उनले विसं १९८९ का जगेडा इँटाहरूबाट निर्माण गरेको देखिन्छ । जसले भूकम्पपछि रानीपोखरीको जीर्णोद्धार कार्य तत्काल सुरु गरेको प्रमाणित हुन्छ ।’

विज्ञ समितिले समय इतिहासमा भएको गल्ती सच्याउने बेला भएकाले पुरानै शैलीमा बनाउनुपर्ने बताएको छ । ‘प्रविधि छ । सामग्री पाइन्छ । हाम्रो अवस्था जिरोमा पुगेको छैन । हामीले आफूलाई धिक्कार मान्नु हुँदैन,’ उनी भन्छन्, ‘हामीले हचुवाको आधारमा भनेको होइन । आधारसहित भनेको हो । प्रमाणसहित भनेको हो । मन्दिरको ढुंगाको ढेला भेटियो । त्यसको आधारमा पनि यो शिखर शैलीको हो भनेर पुष्टि भएको छ । यो मन्दिर सामान्य आर्किटेक्ट पढेको विद्यार्थीले पनि बनाइदिन्छ । रानीपोखरी पुननिर्माणमा अन्तराष्ट्रिय चासो बढिसक्यो । अब यसको पुनर्निर्माणमा खेलाची गर्नु हुँदैन । खर्च छैन भने खर्च जुटाउन सक्नुपर्छ । बढी पैसा लाग्छ भने बढी पैसा उठाउन तयार हुनुपर्छ । नत्र हामीले प्राचीन वास्तुकला, प्राचीन सीप, प्राचीन ज्ञान, ऐतिहासिकतालाई गुमाउनेछौं ।’

रानीपाखरीमा पोखरीको भाग महानगरपालिकाले र मन्दिरको कामको निर्माणको जिम्मा पुरातत्त्व विभागले लिएको छ । मन्दिरको पनि पहिला महानगरले पुरातात्त्विक मापदण्डविपरीत बनाएपछि त्यसलाई भत्काएर पुरातत्त्वले निर्माणको जिम्मा लिएको थियो । मन्दिरको निर्माण लागत १ करोड २६ लाख रुपैयाँ छ । पोखरीको पुरातात्त्विक एवं ऐतिहासिक तथ्यको खोजी गर्ने क्रममा विभिन्न तथ्यसमेत प्राप्त भएको कार्कीले जानकारी दिए ।

त्यही प्राप्त तथ्यको आधारामा पोखरी पुनर्निर्माण गर्न पनि समितिले सुझाव दिएको छ । ‘सो आधारमा निर्माण गरी पुरानो दक्षता, प्रविधि र स्वरूपको निरन्तरता हुने र मौलिकता कायम हुने हुँदा प्रताप मल्लकालीन पोखरीको सतह निर्माण प्रविधि, गाह्रोको शैली एवं स्वरूप, मौलिक सामग्रीहरूको प्रयोग गर्नाले परम्परागत प्रविधिको निरन्तरता एवं ज्ञानको स्थानान्तरण हुँदै जाने देखिन्छ ।

प्रकाशित : श्रावण २७, २०७५ ०७:४१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT