फेरिएको भूमिका

एसियाली खेलकुदमा आठ वर्षअघि खेलाडीका रुपमा नेपालको प्रतिनिधित्व गरेका कुमार अधिकारी यसपालिको १८ औं संस्करणका रुपमा माल्दिभ्सको टेनिसको मुख्य प्रशिक्षक थिए ।
राजु घिसिङ

काठमाडौँ — पालेम्बाङस्थित जेएससी टेनिस कोर्टमा नेपाली खेलाडी मायंका राणा र माहिका राणा वुमेन्स डबल्समा प्रतिस्पर्धा गरिरहेका थिए । राणा दिदीबहिनीका प्रतिद्वन्द्वी थियो माल्दिभ्स । तर, १८ औं एसियाली खेलकुदमा माल्दिभ्सका टेनिस प्रशिक्षक भने नेपाली थिए । कुमार अधिकारीले सम्हालेको टिमलाई हराएर राणा दिदीबहिनी क्वाटरफाइनल पुगेका थिए ।

‘मैले आफूलाई दुवै टिमको भएको महसुस गरें,’ इन्डोनेसियाबाट कुमारले भने, ‘आफ्नो देश र आफूले काम गरेको देशका तर्फबाट बराबरी रूपमा सहभागी भएजस्तो लागेको थियो । टेनिसमा माल्दिभ्सको तुलनामा नेपालको स्तर केही माथि छ । खेल पनि नेपाली जोडले नै जित्यो ।’ उनले थपे, ‘आफ्नो देश आफ्नै हुन्छ । अर्को देशबाट आउनुभन्दा आफ्नैबाट आउनु राम्रो हुन्छ । तर, अर्को देशबाट यसरी आउनु पनि राम्रो हो । क्षमता भएकाले आफ्नै देशमा पनि अवसर पाउनुपर्छ ।’

इन्टरनेसनल टेनिस फेडेरेसन (आईटीएफ) को प्रतियोगिता कमै खेल्ने भएकाले माल्दिभ्स कमजोर रहेको उनको तर्क छ । जुनियर स्तरमै भए पनि नेपाली खेलाडी आईटीएफका प्रतियोगितामा सहभागी हुँदै आएका छन् ।

Yamaha


माल्दिभ्स टेनिस संघको मुख्य प्रशिक्षकका रूपमा चार पुरुष र तीन महिला खेलाडी लिएर उनी इन्डोनेसिया पुगेका थिए । इन्डोनेसिया यात्राका लागि माल्दिभ्सका टेनिस खेलाडीले पाँच महिने तयारी ठीकै रहेको उनले बताए । तर, मेन्स सिंगल्स, डबल्स, वुमेन्स सिंगल्स, डबल्स र मिक्स डबल्समा सहभागी उनका खेलाडी एसियाली खेलकुदको सर्वोच्च प्रतियोगिताको पहिलो चरणमै चुकेका थिए ।


उनी आफंै पनि एसियाली खेलकुदका अनुभवी खेलाडी हुन् । उनले ग्वान्जाउमा सन् २०१० मा भएको एसियाडमा प्रतिस्पर्धा गरेका थिए, जहाँ उनको चुनौती प्रारम्भिक चरणमै समाप्त भएको थियो । ‘मैले खेलेको एसियाड र अहिलेको एसियाडको स्तर फरक छ,’ उनले भने, ‘राम्रो खेलाडी उत्पादन गर्न धेरै काम गर्नुपर्छ । प्रतियोगिता आयोजना गर्ने, खेल्ने, अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा अवसर दिने, ट्रेनिङ दिलाउने गर्नुपर्छ । प्रशिक्षकलाई पनि शिक्षित बनाउनुपर्छ किनभने खेलाडी उत्पादन प्रशिक्षकमै भर पर्छ ।’


एसियाडमा आठ वर्षअघि खेलाडी र अहिले प्रशिक्षकको भूमिकामा सहभागी हुँदाको अन्तरबारे उनले सुनाए, ‘यो (एसियाली) स्तरमा खेल्न हामीले धेरै मिहिनेत गर्नुपर्छ । हामीलाई शारीरिक र मानसिकभन्दा पनि अनुभवकै कमी छ । धेरै अनुभव भएका खेलाडीले नै परिपक्व खेल देखाउँछ किनभने यस्ता खेलाडी मानसिक रूपमा बलियो हुने गर्छ । त्यसैले हाम्रा (नेपाल र माल्दिभ्स) का खेलाडीलाई अन्तर्राष्ट्रियस्तरको प्रशिक्षण र प्रतियोगितामा खेल्ने अवसर पाउनुपर्छ ।’


माल्दिभ्सले गत वर्ष फिलिपिनो मुख्य प्रशिक्षक फर्केपछि उक्त पदका लागि आवेदन खुला गरेको थियो । कुमारले पनि सीभी र भिडियो पठाए । अनि उनलाई मुख्य प्रशिक्षकका रूपमा अगस्ट २०१७ मा दुई वर्षका लागि अनुबन्ध गरेको थियो । त्यसैले उनको प्रशिक्षकका रूपमा एसियाली खेलकुदको ढोका खोलेको थियो । पहिला काठमाडौंको अमेरिकन क्लब (फोहरा दरबार) मा १३ वर्ष टेनिस सिकाउने काम गरेका थिए । तर, खेलाडी उत्पादनकै लागि उनले टेनिस सिकाउन थालेको भने माल्दिभ्स पुगेर नै हो ।


‘फोहरा दरबारमा फिटनेसका लागि खेल्नेहरूलाई सिकाइन्थ्यो,’ ३३ वर्षीय कुमारले भने, ‘माल्दिभ्समा भने वार्षिक विकास कार्यक्रम (वाईडीए) अनुसार यू–१२, यू–१४, यू–१६ र महिला/पुरुष दुवैका राष्ट्रिय टिमका खेलाडीको प्रशिक्षकका रूपमा कार्यरत छु ।’


माल्दिभ्स टेनिस संघमा कुमारसहित दुई नेपाली र एक माल्दिभियन प्रशिक्षक छन् । अर्का नेपाली प्रशिक्षक हुन्– हरि हायु । चार वर्षयता सहायक प्रशिक्षकका रूपमा कार्यरत उनले ८ वर्षदेखि १२ वर्षसम्मका खेलाडीलाई सिकाउने गर्छन् । यी तीन प्रशिक्षकले १ सय ५० खेलाडीलाई दैनिक ६ घण्टा प्रशिक्षण दिइरहेको कुमारले बताए । मालेमा निजी क्षेत्रबाट सञ्चालित अकु टेनिस एकेडेमी विकास थापामगर पनि एक वर्षयता प्रशिक्षकका रूपमा कार्यरत छन् ।


‘नयाँ अवसर पाइन्छ । सिक्न तरिका पाइन्छ भनेर माल्दिभ्समा प्रशिक्षक बन्ने निर्णय गरेको थिएँ,’ पोखराका कुमारले भने, ‘सजिलै हुन्छ भन्ने सोचेको थिएँ, त्यस्तै भइरहेको छ ।’ उनले थपे, ‘सबैले राम्रै मान्छन्, गुनासो केही गरेका छैनन् । सबै सकारात्मक छन् ।’ उनले मार्च २०१८ मा कोलम्बोमा भएको जुनियर डेभिस कप छनोटमा पनि माल्दिभ्सको टिम सम्हालेका थिए, जहाँ उनको टिम ब्वाइजमा बहराइनलाई हराएर क्वाटरफाइनल पुगेको थियो भने गल्र्समा पहिलो चरणमै रोकिएको थियो । आइतबार माले फर्किएका कुमारले अब १३ औं दक्षिण एसियाली खेलकुद र सी गेम्स (हिन्द महासागरका देशहरूको बृहत् खेलकुद) कयो तयारीमा लाग्ने बताए ।


उनी माल्दिभ्सबाट फर्केर पोखराको टेनिसमा काम गर्ने योजनामा छन् । उनले टेनिस कोर्ट मर्मतसम्भारकर्ता बुबालाई पछ्याउँदै पोखरा फिटनेस सेन्टरमा १२ वर्षको छँदा टेनिस सिक्न थालेका थिए । खेलाडी बन्ने सिलसिलामा सन् २००३ मा काठमाडौं सरेका उनले सिंगल्समा ११ र डबल्समा २० उपाधि जिते । कुमार र जितेन्द्र परियारको जोडी मेन्स डबल्समा सन् २००६ देखि २०१६ सम्म अपराजित रह्यो । उनी श्रीराम मगरलाई आठौं राष्ट्रिय टेनिसमा पराजित गरेर सन् २००७ मा नेपालको नम्बर १ खेलाडी बनेका थिए । त्यसपछि पाँच वर्ष अपराजित रहे। उनले पछिल्लोपल्ट सशस्त्र प्रहरी बल टेनिस च्याम्पियनसिप २०१६ को फाइनल खेलेका थिए, जहाँ उनलाई अहिलेका नम्बर १ संरक्षकभूषण वज्राचार्यले पराजित गरेका थिए ।


खेलबाट सन्यास घोषणा नगरी प्रशिक्षक बनेका उनले भन,े ‘पोखराबाट यहाँ आइपुगें । फेरि पोखरा फर्केर टेनिसमै केही गर्छु भन्ने सोचेको छु,।’ करिब डेढ दशकको खेल जीवनमा कुमारले एसियाली खेलकुद र आईटीएफ प्रो सर्किटको छनोटबाहेक ग्वान्जाउ युनिभर्सिटी टेनिस च्याम्पियनसिप २००६ मात्र खेल्ने अवसर पाएका थिए । ‘हाम्रो स्तरका खेलाडीले खेल्नुभन्दा प्रशिक्षक हुनुमै राम्रो हुन्छ भन्ने लागेर करिअर परिवर्तन गरिएको हो,’ उनले भने ।

twitter: @rghising

प्रकाशित : भाद्र १५, २०७५ १०:३३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

किराँती कला

पहिचानको राजनीति उत्कर्षमा पुगेका बेला किराँती संस्कृति झल्काउने पहिरन, आभूषण र अन्य सामग्रीको व्यापार–व्यवसाय पनि फस्टाउँदै गएको छ ।
विद्या राई

काठमाडौँ — भोजपुरको कटुन्जेमा जन्मिएका कपिल राईले तीन दशकअघि काठमाडौं नटेकेका भए कथा अर्कै हुन सक्थ्यो । खोटाङमा जन्मिएकी जानुका राईसँगको जम्काभेट, प्रेम र वैवाहिक सम्बन्धले पनि उनलाई फरक बाटोमा हिँडायो । युवा उद्यमीका रूपमा उनीहरूले आफ्नो बेग्लै पहिचान बनाएका छन् ।

झन्डै एक दशकको संघर्षले यी दुईलाई आफ्ना मौलिक संस्कृति र पहिचानलाई जगेर्ना गर्न क्रियाशील जोडीका रूपमा स्थापित गरेको छ ।


यी दुईले ललितपुरको ताल्चीखेलमा ‘सुम्निमा कलेक्सन’ सुरु गरेर किराँत राई संस्कृति, वेशभूषा, रीतिरिवाज, परम्परालाई जीवन्त राख्ने प्रयास गरिरहेका छन् । यो कलेक्सन किराँती संस्कृति र वेशभूषाको ‘शो रुम’ जस्तै हो । यहाँ किराँत समुदायका पुर्खाहरूले प्रयोग गर्दै आएका हातहतियार, बाजागाजादेखि सबै किसिमका पहिरन एकै ठाउँमा उपलब्ध छन् ।


मुर्चुङ्गा, बिनायो, यलम्बर बाजा, मुरली, झ्याम्टा, पुङबाजा, चरीबाजा, कठुवा, पोमी, सिलिमी, पैसाको माला, छिटको सारी, ढाका र मखमलको चोली, पटुका, खादा, सल, पटुका, थैली, दौरा–सुरुवाल, हातले बुनेको झोला पनि पाइन्छन् । पूर्वी पहाडी जिल्लाका गाउँमा बनाइने रेजी, हारी, धजुरा, कुची, लाछा माग अनुसार तयार गर्छन् ।


कलेक्सन छिर्नेबित्तिकै करिब ६ फिट अग्लो काठको चिन्डोले जोकोहीलाई आकर्षित बनाउँछ । चिन्ने, जान्ने, सुन्ने किराँतीहरू बाहिरबाट काठमाडौं आइपुगे भने चिन्डो हेर्नकै लागि भए पनि त्यहाँ पुग्छन् । चिन्डोको गलामा यलम्बर (टुङ) बाजा जन्तरजस्तै झुन्ड्याइएको छ । गालाभरि प्वाँलो, खुर्मी, बिनायो, मुर्चुङ्गाहरू गहनाका रूपमा झुन्ड्याइएका छन् । चिन्डोभित्र खुकुरी, कठुवा, चौंरीको पुच्छरलगायत किराँती संस्कृति र सभ्यता झल्काउने सामग्रीहरू छन् ।


कपिलले लामो समय अध्ययन र अनुसन्धान गरेपछि स्थापना भएको कलेक्सनलाई ‘मिनी म्युजियम’ का रूपमा विकास गर्दै लैजाने सोच बनाएका छन् । गाउँघरमा पुराना सामग्रीहरू लोप भइरहेका छन् । ‘मौलिकता हराउँदै गएको छ, भावी पुस्तालाई देखाउनका लागि भए पनि म्युजियमजस्तो बनाएर संरक्षण गर्ने योजना बनाएको छु,’ कपिलले भने ।
कठुवा, चिन्डो, हातहतियारहरू, घ्याम्पा, कुपी, तराजु, भोटे ताल्चा, मटिया, जाँड छान्ने छपनी, माछा मार्ने जाली, माछा बोक्ने जाभी, सरङलगायत संकलन गरेका छन् । कपिल किराँती मौलिकताको खोजीमा सिक्किम, दार्जिलिङदेखि ताप्लेजुङ, पाँचथर, ओखलढुंगा, सोलुका कुनाकाप्चासम्म पुगेका थिए ।


किराँतीहरूको बाक्लो बस्ती पूर्वमा रहेको छ र सुम्निमा कलेक्सनमा यहींबाट सबभन्दा धेरै माग हुने गर्छ । हङकङ, अस्ट्रेलिया, अमेरिका, जापान, सिंगापुर, इजरायललगायतबाट पनि माग आउने गरेको कपिलले बताए । ‘विदेशमा सामान कुरियर गरेर पठाउँछौं,’ उनले भने ।


कपिलले ११ वर्ष साकेलामा टुँडिखेल जाँदा एक खालिङ महिलाले चोलोको तुनामा रंगीचंगी धजुरा, पेचुरी झप्प लगाएको देखेका थिए । त्यस्तो दृश्य उनले पहिले कतै देखेका थिएनन् । उनलाई त्यसैले आकर्षित गर्‍यो । चिया पसलसँगै धजुरा, पेचरी बनाइरहेकी धापासी हाइटका ती महिलासँग उनले त्यस्तै २० वटा सामग्री अर्डर गरे । प्रतिगोटा १० रुपैयाँमा खरिद गरेर उनले २०–३० रुपैयाँमा बिक्री गरे । जानुका र कपिल किराँत समुदायको कार्यक्रममा टेबलमा राखेर बिक्री गर्न इलाम, झापा, धरानसम्मै पुगे । झोलाबाट यसरी सुरु भएको व्यवसायले सात वर्षअघि सुम्निमा कलेक्सनको रूप लिएको हो । तीन लाखबाट सुरु भएको कलेक्सन करोडकै कारोबारमा पुगिसकेको छ ।


जानुका गायिका हुन् । उनी कन्सर्टमा देश–विदेश गरिरहन्छिन् । कपिल कला संस्कृति जगेर्नामा लागेका व्यक्ति । उनी किराँत राई सांस्कृतिक कलाकार संघमा उपाध्यक्ष छन् । पोर्टल र फेसबुक पेजमार्फत सुम्निमा कलेक्सनमा धेरै ग्राहक आउने गर्छन् । ‘हामीले सुम्निमा कलेक्सन स्थापना गरेर संस्कृति जोगिएको होइन, हाम्रा गहना यहाँ आइपुग्ने पाहुना भएको रहेछ,’ कपिलले भने ।


खोटाङका राजु एन राई दशकअघि गायनका लागि राजधानी प्रवेश गरेका थिए । जतिबेला पहिचानको कुरा उठेको थियो, भाषा संस्कृति बचाउनुपर्छ भन्ने लहड सुरु भएको थियो । त्यसै बेला उनले १ लाख ७५ हजार रुपैयाँ लगानी गरेर कोटेश्वरमा जुनशिला कलेक्सन स्थापना गरे । दशकअघि स्थापित यसको मुख्य काम किराँती वेशभूषा र आभूषणको उत्पादन, संकलन र व्यापार हो । जुनशिला कलेक्सन अहिले ३५ लाखको कारोबार गर्ने भइसकेको छ ।


जुनशिला कलेक्सनले नारा नै बनाएको छ– ‘हामीले हाम्रो मौलिक वेशभूषाको संरक्षण, संवद्र्धन र प्रवद्र्धन गरौं, अरूको नक्कल हैन आफ्नै मौलिकतामा रमाऔं ।’ आफंैले उत्पादन गरिएका र संकलन गरिएका सामग्री यहाँ पाइन्छन् । राजुलाई पत्नी सुशीलाले पनि साथ दिएकी छन् । उनी गायिका पनि हुन् । जुनशिलाको पनि बजारमा जाने मुख्य माध्यम वेबसाइट र फेसबुक नै हुन् ।


कोटेश्वरमै रहेको ‘चिन्डो कलेक्सन’ ले पनि किराँती संस्कृतिको जगेर्ना गर्दै व्यवसायमा ढाल्ने काम गरिरहेको छ । भोजपुरकी मञ्जु राईसहित हङकङ, सोलुखुम्बु, उदयपुर, मोरङका पाँच युवायुवतीले तीन वर्षअघि चिन्डो कलेक्सन सुरु गरेका हुन् । व्यवस्थापन गरिरहेकी मञ्जु भन्छिन्, ‘हाम्रो अवधारणा संस्कृति जगेर्नाको अभियान हो । सांस्कृतिक गतिविधि बढाउने र व्यवसाय गर्ने लक्ष्य हो ।’


दस लाखको बजेटबाट सुरु भएको चिन्डो कलेक्सनको पुँजी दोब्बर भइसकेको छ । यसको शाखा हङकङमा पनि खोलिएको छ । किराँती चाडपर्वको अवसरमा सामग्रीको माग अत्यधिक हुने गरेको मञ्जुले बताइन् । कार्यक्रमका बेला यलम्बर, सुम्निमा अंकित टिसर्टलगायतको बिक्री उच्च हुन्छ । स्वर्गीय अर्जुन खालिङको सोचअनुसार स्थापित चिन्डो कलेक्सनले पनि किराँती वेशभूषा र आभूषणकै व्यापार गर्छन् । यसमा सुम्निमा, पारुहाङ, यलम्बरका मूर्ति पनि पाइन्छन् ।

bidhyaraee19@gmail.com

प्रकाशित : भाद्र १५, २०७५ १०:३३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT