धूवाँको लत

युवा पुस्ताले भ्यापलाई चुरोटको लत छाड्ने साधनका रुपमा बुझिरहेका छन् । उत्पादकहरु भ्यापले चुरोटले भन्दा कम हानि गर्ने दाबी गर्छन् । भ्याप दाबी गरिएजस्तो सुरक्षित छ कि छैन, त्यो कतैबाट पुष्टि भएको छैन । यो चुरोटको लत छाड्ने साधन हो त ?
नारायण घिमिरे

काठमाडौँ — संसारकै एक कमजोरी बनिरहेको छ– चुरोट, सिँगार र हुक्का सेवन अर्थात् स्मोक ।

यसले निम्त्याएको स्वास्थ्य समस्याले संसारभरि नै मानिसको जीवनयापनको लागत (कस्ट अफ लिभिङ) बढाइरहेको छ । यसको नयाँ विकल्पका रूपमा भित्रिएको छ– भ्याप । यो विकल्प नेपालमा पनि सहजै बनिसकेको छ । नेपालकै अनलाइन स्टोर सर्च गर्दा पनि यसको व्यापकता अनुमान गर्न सकिन्छ । नेपालमा ५ हजारदेखि माथिका भ्यापहरू उपलब्ध छन् ।


विशेषगरी युवा पुस्ताले यसलाई चुरोटको लत छाड्ने साधनका रूपमा अथ्र्याएका छन् । यसका उत्पादक कम्पनीहरू यसलाई चुरोटले भन्दा कम हानि गर्ने दाबी गर्दै आएका छन् । तर, भ्याप दाबी गरिएजस्तो सुरक्षित भने छैन । तर, यो चुरोटको लत छाड्ने साधन हो त ?


फुड फ्लेवरलाई सुर्तीको झोलसँग मिसाएर वा नमिसाईकन उपकरणको सहयोगमा बनाइएको धूवाँजस्तो देखिने कुहिरोलाई अंग्रेजीमा इलेक्ट्रोनिक भ्यापर भनिन्छ । तमाखु पिएजस्तै इलेक्ट्रोनिक भेपरको सेवन गर्नुलाई इलेक्ट्रोनिक भ्यापिङ (छोटकरीमा भ्याप) भन्ने गरिन्छ । भ्यापका लागि बनाइएको सुर्तीको रससहित वा रहितको फ्लेवरको झोललाई जुस वा लिक्विड भन्ने गरिन्छ ।


जुसलाई वाफमा परिवर्तन गर्ने उपकरण विभिन्न थरीका हुने हुँदा प्रकारअनुसार इलेक्ट्रोनिक लाइटर, ई–लाइटर, ई–टर्च, ई–पेन, ई–सिसा, ई–हुक्का, मड, भ्याप किट्स आदि नाम दिइएको हुन्छ । सर्को तान्दा आउने सेताम्मै कुहिरो धूमपानको तलतल मेट्न सहयोगी हुने भन्दै यसको प्रयोग बढ्दो छ । संसारमा जुसको बिक्रीवितरण चुलिएसँगै यो कत्तिको सुरक्षित छ भन्ने सवाल पनि उठ्ने गरेका छन् । यसको उत्तर त्यति सहज भने छैन ।


उत्पादकहरूको दाबी छ, भ्यापमा प्रयोग हुने वस्तु खाद्य पदार्थमा पनि प्रयोग हुन्छन्, त्यसैले यो सुरक्षित छ । भ्यापमा प्रयोग हुने जुस वा लिक्विडमा सामान्यतया उच्च गुणस्तरका कन्सन्ट्रेटेड फ्लेवरको झोल हुने हुनाले तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित मानी चुरोट, सिसा (हुक्का) आदि अम्मलको विकल्पका रूपमा संसारभर माग भएको र बिक्रीका लागि अनुमति दिइएको हो । अमेरिकाको खाद्य तथा ड्रग नियन्त्रण नियोग (यूएस–एफडीए) ले ई–भ्यापिङको प्रयोग भर्खरै सुरु भएकाले यो कत्तिको हानिकारक छ भनी यकिन गर्न समय परिपक्व नभइसकेको जनाएको छ ।


जुसमा समेत प्रयोग हुने खाद्य पदार्थमा प्रयोग गर्न अनुमति दिइएका फ्लेवर सामान्यतया खानका लागि सुरक्षित भनी सिफारिस गरिएका कच्चा पदार्थ हुन् । तिनलाई खानामार्फत खाने प्रयोजनका लागि मात्र गरिएका परीक्षणका आधारमा सामान्यतया सुरक्षित भनी प्रमाणित गरिएको हो तर श्वासप्रश्वास प्रणालीमार्फत ई–फ्लेवरको सेवन सुरक्षित छ वा छैन भनी हालसम्म खासै परीक्षण भएको छैन । त्यसैले एफडीएले निकोटिन भएका र नभएका दुवै ई–भ्यापिङ मानव स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुन सक्ने चेतावनीसमेत दिएको छ ।


हाल बजारमा भ्यापिङका लागि धेरै प्रकारका ई–भ्यापराइजर पाइन्छन् । प्रथम पटक बनाइएको इलेक्ट्रिकल भ्यापिङ लाइटर चुरोटजस्तै देखिने गरी बनाइएको थियो । तर, यो ‘युज एन्ड थ्रो’ प्रकृतिको भएकाले कालान्तरमा महँगो पर्न गएकाले दैनिक प्रयोगलाई ध्यानमा राखी एकपटक भ्यापराइजर किनेपछि ई–जुस भरेर पटकपटक प्रयोग गर्न सकिने पाइप र विविध खाले ई–भ्यापराइजर बनाइएको हो । यी उपभोक्ताका लागि कसरी सजिलो र किफायती हुन्छ भन्ने मनोविज्ञानमा आधारित डिजाइन हुन् ।


चुरोटका पारखीलाई चुरोटजस्तै गरी पिउन मिल्ने ई–सिगरेट्स पेन, सिसा वा हुक्काका सौखिनलाई ई–सिसा वा ई–हुक्का अनि बिँडी वा सिँगारप्रेमीलाई ई–सिँगारको विकल्प दिई बजारमा उपभोक्ताको रुचिअनुसारको भ्यापराइजर छनोट गर्ने व्यवस्था उपलब्ध गराइएको छ । बजारमा पाइने भ्याप (लाइटरजस्ता डिजाइन वा प्रकृतिमा भए पनि सबैको प्रविधि उस्तैउस्तै छ ।
भ्यापमा भ्यापराइजरको एकातर्फ जुस राखिन्छ भने अर्कोतर्फ तताउने र त्यसलाई स–सानो वाफमा परिवर्तन गर्ने हिटिङ क्वाइलजडित भ्यापराइजर हुन्छ । सर्को तान्दा जुस भ्यापराइजर हुँदै मुखसम्म पुग्ने व्यवस्था गरिएको हुन्छ । जसले गर्दा लिक्विड बाक्लो सेतो कुहिरो धूवाँ बन्छ ।


हिजोआज चुरोट, तमाखु र सिँगारको विकल्पमा भ्यापिङलाई लिने गरिन्छ । सुरुमा निर्धारित मात्राको सुर्तीको रस मिसाइएको (निकोटिन एक्स्ट्रयाक) जुस प्रयोग गरिन्छ । यो विधिमा जुसमा निकोटिनको मात्रा क्रमश: घटाउँदै लगेर अन्त्यमा निकोटिनबिनाको जुस पिउने बानी बसाली सुर्तीजन्य लागूपदार्थ सेवनबाट छुटकारा लिने तरिका अपनाइन्छ ।समग्रमा हेर्दा भ्याप पूर्ण स्वस्थ होइन कि परम्परागतको धूमपानभन्दा कम हानिकारक विकल्प मात्र हो । धूमपानको लत लागेकाहरूलाई डोज घटाउँदै लगेर अन्त्यमा छुटकारा दिलाउने तरिका पनि हो, भ्याप ।


चुरोटमा साँच्चैको धूवाँ मुख र फोक्सोमा पुग्ने तर भ्यापमा वाफ वा भ्यापर मुख हुँदै फोक्सोमा पुग्ने भएकाले सुर्तीको धूवाँका कारण हुने दमलगायतका रोग भ्यापमा तुलनात्मक रूपमा कम हुने मानिन्छ । सामान्यतया सुर्तीको निकोटिनसहित डिजाइन गरिएको जुसमा निकोटिनको मात्रा २० माइक्रोग्राम प्रतिमिलिलिटर राख्ने गरिन्छ । बच्चालाई हानि पुर्‍याउन निकोटिनको मात्रा १० माइक्रोग्राम काफी हुन्छ भने जवानका लागि ३०–६० माइक्रोग्राम प्रतिएमएल ।


यदि भ्यापिङपछि छाती वा घाँटी पोल्ने, चिलचिलाउने वा खोकी लाग्ने लक्षण छ भने त्यो फ्लेवर प्रयोग गर्नु हुँदैन । बजारमा पाइने प्राय: फ्लेवरको फर्मुला गोप्य हुन्छ । भ्यापका पारखीलाई जुस फ्लेवरमा तल दिइएका पदार्थ भएको अवस्थामा सकेसम्म प्रयोग नगर्न संसारभरि नै सल्लाह दिइँदै आइएको छ ।

१) डाइएसिटाइल बटर फ्लेवरमा पाइने कम्पाउन्ड हो । दूधको बटरमा प्राकृतिक रूपमै डाइएसिटाइल हुन्छ । यदि कुनै फ्लेवरमा यो प्राकृतिक रूपमा होइन कि फ्लेवर कम्पाउन्डिङका क्रममा अन्यत्रबाट पछि मिसाइएको छ भने त्यसलाई एडेड डाइएसिटाइल भनिन्छ । एडेड डाइएसिटाइलले फोक्सोलाई हानि गर्छ ।


२) कृत्रिम रूपमा बनाइएको एसिटोइन पनि भ्यापराइजेसन प्रक्रियामा डाइएसिटाइलमा परिवर्तन हुने हुँदा यो पनि प्रयोग गर्नु हुन्न ।


३) कृत्रिम रूपमा तयार पारिएको एसिटाइल प्रोपोनायलको असरबारे मुसामा गरिएको परीक्षण शंकास्पद पाइएकाले यसलाई पनि निषेध गर्नु बुद्धिमानी मानिन्छ ।


४) कौमारिन भन्ने यौगिक क्यासिया, सिनामन र अन्य बिरुवामा पाइन्छ । यसले मिर्गौलामा पार्ने असरका कारण खानामा प्रयोग गर्न प्रतिबन्ध छ । तैपनि यो टोबाको फ्लेवरमा मज्जैले प्रयोग हुने गर्छ र हालसम्म निषेध समूहमा छैन । त्यसैले यसको प्रयोग नगर्नु राम्रो हुन्छ ।


५) एसिटिक एसिडले आँखा, छाला र श्वासप्रश्वास नलीमा खसखस गराउँछ त्यसैले यो भएको लिक्विड प्रयोग नगर्नु राम्रो हुन्छ ।


६) आफूलाई राम्रो गरिरहेको छैन भने सस्ता भ्यानिला वा भ्यानिलिन प्रयोग गरिएका र फुडका सेन्थेटिक कलर हालिएका जुस पनि प्रयोग गर्नु हुन्न ।


भ्यापको पनि असल र खराब पक्ष छन् । आज भ्याप क्रेज संसारमै असामान्य रूपमा बढिरहेको छ । यसबाट नेपाली बजार पनि अछुतो छैन । संसारभर सुर्तीयुक्त र सुर्तीरहित भ्यापको प्रयोग यति तीव्र बनिरहेको छ कि भविष्यमा चुरोट उद्योगहरूलाई यसले विस्थापित गर्ने अनुमान छ ।

–लेखक क्यानडामा खाद्य वैज्ञानिक हुन् । उनी जुस फ्लेवरको अनुसन्धान र विकासमा संलग्न छन् ।

प्रकाशित : माघ १८, २०७५ १३:१२
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

तातोपानी कुण्डबाट कमाइ

तातोपानी कुण्डलाई चीन र जापानले झैं नेपालले पनि विकास गर्न सक्छ । स्नान पर्यटन मात्र होइन, वैकल्पिक ऊर्जासमेत हासिल हुन्छ ।
नारायण घिमिरे

काठमाडौँ — तीर्थ र आरोग्यका लागि संसारभर तातोपानी कुण्डमा ‘तातोपानी कुण्डयात्री’ धाउने परम्परा छ । तातोपानीको छहरामा नुहाउँदा होस् या कुण्डमा डुबुल्की मार्दा, तातोपना, मिनरल र सूक्ष्म तत्त्वले शरीरलाई दिने थेरापी स्वास्थ्यलाभको वैकल्पिक उपचार हो ।

पृथ्वीको धेरै तल पुगेको पानी म्याग्माका कारण बेसरी तातेको पत्थरसँग सम्पर्कमा आउँदा तुरुन्तै तातो वाफ बन्छ । ठूलो दबाबमा पृथ्वीको सतहतिरै धकेलिन्छ । तातोपानीको मूल र कतिपय अवस्थामा फोहोराका रूपमा त्यो सतहमा पुगी तातोपानी कुण्ड बन्छ ।

माथि आउने क्रममा पृथ्वीको भित्री तहका क्याल्सियम, बाइकार्बोनेट, सिलिकेट, आइरन, सोडियम, म्याग्नेसियम, सिलिनियम, आर्सेनिक, आल्मुनियम, कपर, जिंक लिएर आउँछ । यस बाहेक पानीसंँगै कार्बनडाइ अक्साइड, हाइड्रोजन डाइसल्फाइड, नाइट्रोजन, अक्सिजन ग्याससमेत मिसिन्छ । नेपालका तातोपानी कुण्डमा सल्फर, सल्फेट, बाइकार्बोनेट, क्लोराइड, म्याग्नेसियम, पोटासियम, सोडियम, आर्सेनिक र बोरोनसमेत भेटिएको छ । पानीको पीएच ७ देखि ९ सम्म पाइएको अधिकांश तातोपानी कुण्डलाई तातो सल्फर कुण्ड भन्न मिल्छ ।

तातोपानी कुण्डमा हुने सल्फर र सल्फेटले शरीरका धेरै विकृति विरुद्ध उपयोगी देखिए पनि यो छालामा भएको इन्फेक्सन, श्वास–प्रश्वास, छाला पोल्ने र इन्फ्लामेसनको उपचारमा सहयोगी मानिन्छ । पिउने पानीमा सल्फेट धेरै हुँदा पखाला लाग्ने भए पनि छालामा मलमका रूपमा दल्दा यसले मांसपेशीलाई आराम दिन्छ । छालाका घाउखटिरामा भएका किटाणु मारी निको पार्न सहयोग गर्छ । सल्फेट एक महत्त्वपूर्ण केमोथेरापिक एजेन्टमात्र होइन, प्रभावकारी प्राकृतिक एन्टिसेप्टिक ड्रगसमेत भएकाले श्वास–प्रश्वास समस्यामा सुधार गर्नसकेको हो ।

छालालाई सुरक्षा दिने केराटिन प्रोटिन शरीरको इम्युनिटी व्यवस्थापन गडबडीमा अत्यधिक उत्पादन हुने, प्रतिरक्षा कोषिकाले आफ्नै कोषिकालाई वैरी ठानी आक्रमण गर्ने र मृत कोषिका बन्ने गर्दा छालामा रातो धब्बा हुने, पोल्ने, चिरचिराउने र कतिपय फुटेर रगत आउने हुन्छ । तातोपानीले असामान्य र घाउखटिरा भएका छालामा रक्तकोषिकाहरूको घनत्व बढाउँछ र प्रेसरमार्फत रक्तनलीभित्र जमेको फोहोर फाल्न सघाउँछ । बाइकार्बोनेटले जमेको फोहोर घुलाएर छालाको अन्त्यसम्म रक्तसञ्चार गराउँछ । छालाको चरचराहटमा कमी आउने, रक्तचाप घट्ने र घाउखटिरा निको पार्न सहयोगी हुन्छ ।

तातोपानी कुण्डमा डुब्दा पानीको प्रेसरले ग्रेभिटी विरुद्ध काम गरी हड्डीबाट शरीरको भार हटाई जोर्नीलाई ३६० डिग्रीमै सपोर्ट दिएर हल्का र खुकुलो बनाउने हुँदा दुखेको हड्डीले पूर्ण विश्राम पाउँछ । प्रशस्त पानी पिएर लगभग यो अवस्थामा शरीरलाई २० मिनेटभन्दा बढी राख्नसक्दा सुन्निएको कममात्र हुँदैन, भित्री दुखाइ कम हुँदै रक्तसञ्चार बढ्छ । वरपर जमेका फोहोर सफा हुन्छन् । पानीमा हुने क्लोरिनले दिने लामो समयको भौतिक र मनोवैज्ञानिक राहतका कारण मानिसलाई बाथजस्ता रोगबाट छुटकारा मिल्न सक्छ । सुचारु रक्तसञ्चार बाथरोग, जोर्नी सुन्निँदा, यातना र भयका कारण पैदा भएका शारीरिक तथा मानसिक विकृति र हड्डी तथा पाठेघरको रोग सम्बन्धी समस्यामा समेत सहयोगी हुने आममान्यता छ ।

सोडियमले बाथरोगमा हुने पीडा कम गर्न र शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीलाई सक्रिय राख्न उत्तेजित गरिदिने गर्छ । पोटासियमले मुटुको धुकधुकी स्थिर गराउने, उच्च रक्तचाप घटाउने र छालामा रहेको विषादी फाली छालालाई स्वस्थ राख्ने आमविश्वास छ । छालामा प्राप्त हुने म्याग्नेसियमले रगतमा भएको चिनीलाई इनर्जीमा बदल्न र छालालाई दुरुस्त राख्न सहयोग पुर्‍याउँछ । पानीमा आर्सेनिक धेरै हुनु शरीरलाई हानिकारक हुने भए पनि सूक्ष्म मात्रामा यसको उपलब्धताले प्लाज्मा र टिस्युको वृद्धिमा सहयोग गर्छ । सूक्ष्म मात्रामा हुने बोरोनले मांसपेशीको तौल बढाउने, हड्डी बलियो पार्ने र न्युरोनलाई चुस्त राख्न सहयोग पुर्‍याउँछ ।

जापानमा कम्तीमा २५ डिग्री सेल्सियस र जर्मनीमा कम्तीमा २० डिग्री सेल्सियस तापक्रम नभएको कुण्डलाई तातोपानी कुण्ड मानिँदैन । कुण्डले तातोपानी कुण्डको मान्यता पाउन कम्तीमा २५ डिग्री सेल्सियस हुनुपर्ने मापदण्ड तोकिएको छ । नेपालका हालसम्म पहिचान भएका २३ तातोपानी कुण्डमध्ये प्रख्यात १४ वटाको सतहको तापक्रम मापन गर्दा दार्चुलाको श्रीबगर (५७–७३), जुम्लाको लुमा दहचौरी (२४), तिला नदी (३६–४२), जोमसोम (२१), मुस्ताङ तातोपानी (७१), साधु खोला (६९), म्याग्दी (४०), रियोर (३३), सुरई खोला (३७), चिलिमे (५५) र कोदारी (४२) डिग्री सेल्सियस भेटिएको छ । सिना, चमेलिया र बझाङका तातोपानी कुण्ड मनतातोमा (२०–३० डिग्री सेल्सियस) भएको रेकर्ड छ ।

ग्लोबल वेलनेस इन्स्टिच्युटको रिपोर्ट अनुसार सन् २०१७ मा संसारका १ सय २७ देशमा रहेका अनुमानित ३४ हजार ५७ तातोपानी कुण्ड व्यवसायले १.८ मिलियन रोजगार दिँदै तातोपानी कुण्डयात्रीबाट मात्र ५६.२ बिलियन डलर आय गरे । त्यो सम्पूर्ण वेलनेस टुरिजमको आयको ८.८ प्रतिशत हो । वार्षिक वृद्धिदर ६.५ प्रतिशत रहेको तातोपानी कुण्डयात्राले सन् २०२२ मा पुग्दा ५६.२ बिलियन डलरको आय दिने अनुमान छ ।

संसारका तातोपानी कुण्डमध्ये २५ हजार ९ सय १७ (७६.१ प्रतिशत) एसिया प्रशान्त क्षेत्रमै पर्छन् । तातोपानी कुण्डयात्रीबाट सबैभन्दा धेरै आय गर्ने पहिलो र दोस्रो देश चीन र जापान हुन् । तातोपानी कुण्डयात्रीबाट सबैभन्दा धेरै आय गर्ने संसारका २० देशको सूचीभित्र एसियाका फिलिपिन्स, भियतनाम, इन्डोनेसिया र थाइल्यान्ड परे पनि भारत पर्दैन ।

नेपालमा कतिवटा तातोपानी कुण्ड छन् त ? यसबारे लेखाजोखा छैन । यद्यपि नेपाल र तिब्बतको सिमानामा मात्रै कम्तीमा ५० तातोपानी कुण्ड रहेको अनुमान छ । म्याग्दी, मुस्ताङ, सुर्खेत, सिन्धुपाल्चोक, रसुवा, धादिङ, गोरखा आदि ठाउँमा तातोपानीको स्रोत रहेको खबर छ ।

म्याग्दीमा मात्रै १४ वटा (तापक्रम ५०–५८ डिग्री सेल्सियस) कुण्ड बनाउन सकिने तातोपानीका स्रोत छन् । तीमध्ये ५ वटा बेनी नगरपालिका भित्रको म्याग्दी खोला किनारमा छन् । ९ वटा मुडीको बगर, दर्बङको भाले बास्ने पोखरी, भुरुङ तातोपानी, हिस्तान र घासाको कालीगण्डकी खोलाको तीरमा रहेका छन् । म्याग्दीमा वार्षिक २० हजारभन्दा बढी तातोपानी कुण्डयात्री पुग्ने सामान्य आँकडा हेर्दा काठमाडौंलाई मन्दिरै–मन्दिरको सहर भनेजस्तो नेपाललाई तातोपानी कुण्डै–कुण्डको मुलुक भनी संसारभरका तातोपानी कुण्डयात्रीलाई आकर्षण गर्न सकिने ठाउँ छ ।

तातोपानी कुण्डका मुख्य ग्राहक धेरैजसो बेबी बुमर छन् । नेपालका प्रकृति निर्मित लाभा र चिसो पानीसमेत नमिसिएको तातोपानी कुण्ड यातना, मानसिक आघात, युद्धका कारण तनावपूर्ण जीवन बिताइरहेकाहरूलाई आराम दिलाउन अब्बल ठानिन्छ । पृथ्वीको गर्भको लाभाबाट तातेका, पीएच ७ वा सोभन्दा माथिको क्षारीय पानी रहेको नेपालका तातोपानी कुण्ड उत्कृष्ट गन्तव्य हुन् । कुण्डका तमाम मिनरल्स पृथ्वीको भित्री भागबाट प्राकृतिक रूपमै आएकाले प्राकृतिक चर्म चिकित्साका लागि अब्बल गनिएका हुन् ।

संसारका पर्यटन संस्थाहरूले कुनै पनि मुलुकमा दिगो पर्यटनका लागि हुनुपर्ने १० आधारभूत खम्बामा होटल, यातायात, स्मारक, दर्शनीय स्थलकै हाराहारीमा तातोपानी कुण्डलाई समावेश गरेका छन् । पर्यटन नै नेपालको दिगो विकासको आधार भनी सुगारटान भइरहे पनि दोस्रो नेपाल भ्रमण वर्ष मनाइरहँदासमेत आफ्नो नाभीको कस्तुरीको पहिचान र सदुपयोग गर्न नसक्ने रोग हामीमा छ । तातोपानी कुण्ड स्नानका लागिमात्र होइन, विश्वले इन्धनका रूपमा प्रयोग गरिरहेका कोइला, पेट्रोलियम, युरेनियम, आणविक ऊर्जा आदि सकिने वा वैकल्पिक ऊर्जाको खोजी हुने अवस्थामा जियोथर्मल इनर्जीको स्रोतसमेत बन्न सक्छ ।

narayanghimire@yahoo.com

प्रकाशित : माघ ५, २०७५ ०९:४१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT