च्याब्रुङ क्रेज

विमल खतिवडा

काठमाडौँ —  पाका पुराना पुस्ताको प्रायः एउटै गुनासो हुने गर्छ, पुरानो संस्कृति लोप भयो  । नयाँ पुस्ताले संस्कृति भुले  ।

त्यसो त पछिल्लो समय कुनै पनि समुदायको परिचय झल्कने संस्कृति हराउँदै गएको छ । पहिरनसहितका पहिचान झल्कने संस्कृति अहिले मेला महोत्सव तथा र्‍यालीमा मात्र सीमित बन्दै गएका छन् । कतै यो संस्कृति जगेर्ना गर्न युवा कस्सिएका छन् त कतै पुरानै पुस्ताको भरमा संस्कृति धानिएको छ । उदाहरण हो, लिम्बू समुदायले नाच्ने च्याब्रुङ नाच ।


यो नाच लिम्बुवानमा चर्चित छ । संस्कृति हरायो, लोप भयो भन्नेहरूका लागि पाँचथर, ताप्लेजुङका युवा उदाहरणीय बनेका छन् । अहिले उनीहरू पढाइसँगै संस्कृति जगेर्ना गर्ने अभियानमा सक्रिय छन् । यसको नेतृत्व पाँचथर याङवरकका उदय बेघा लिम्बूले गरेका छन् । प्लस टु पढ्दै गर्दा उनी च्याब्रुङ नाच्न थाले । टिममा उनी एक्ला छैनन् । १४ युवक र ६ जना युवतीले च्याब्रुङ नाचेरै गोजी खर्च जुटाएका छन् । यो टिमले लिम्बुवानभन्दा धेरै वर यलाखोम अर्थात् काठमाडौं उपत्यकामा लिम्बू संस्कृति उजागर गर्दैछ । सांस्कृतिक समूहको नाम हो– याक्थुङ केलाङ सयङ ।

Citizen


‘च्याब्रुङ नाचले हाम्रो समुदायको परिचय बोकेको छ,’ उदय भन्छन्, ‘लोप हुन लागेको संस्कृति जोगाऔं, आफूजस्तै युवालाई संस्कृतिको महत्त्वबारे बुझाऔं भनेर लागेका हौं ।’ दशकभन्दा धेरै भयो, उदयका गोडा च्याब्रुङको तालमा घुमेको । भाइ विवेकले पनि उनको अभियानलाई साथ दिएका छन् । दाजुभाइ नै संस्कृतिको प्रचारप्रसार र जगेर्नामा सक्रिय छन् । ‘दाइले च्याब्रुङ नाच्न थालेको धेरै भयो,’ ललितपुरको बुङमतीस्थित आदर्श शौल मावि कक्षा १२ मा अध्ययनरत विवेक भन्छन्, ‘उहाँबाटै प्रभावित भएर म पनि संस्कृति जोगाउन लागिपरेको छु ।’ उनलाई पोसाकमा ठाँटिएर नाच्दा कत्ति पनि लाज लाग्दैन । च्याब्रुङ नाच्दा गर्व महसुस हुने उनले सुनाए ।


किरात लिम्बू अर्थात् याक्थुम्बा जातिको बिहे, घरपैंचो, उँधौली, उँभौली, माघे संक्रान्ति, साउने संक्रान्तिमा यो नाच विशेष रूपमा नाच्ने गरिन्छ । ‘जीवनमा नराम्रो नहोस् भन्दै शुभ कार्यका लागि यो नाच नाच्ने गरिन्छ,’ उदय भन्छन्, ‘अचेल सहरमा पनि यो नाचको माग बढ्दो छ ।’ किरात याक्थुङ चुम्लुङको अभियान छ– लिम्बू गाउँमा एक घर एक च्याब्रुङ र सिलाम साक्मा (छातीमा लगाउने सांस्कृतिक प्रतीक/ब्याच) । नाचले अन्य समुदायका युवायुवतीलाई समेत आकर्षित गरेको छ । पहिरनमा ठाँटिएका उनीहरूलाई झट्ट देख्दा लिम्बू समुदायकै हुन् भन्ने हुन्छ । जस्तोः धादिङ सेम्जुङकी १९ वर्षीया मेलिना तामाङ । उनी आफ्नो सस्कृंतिबारे कम जानकार छिन् । तर लिम्बू संस्कृतिबारे पूर्ण जानकार छिन् ।


‘सुरुमा लिम्बू पहिरनमा सजिँदा एकदमै लाज लाग्थ्यो,’ मेलिनाले भनिन्, ‘च्याब्रुङ नाच्न थालेको ३ वर्ष भयो, अब त बानी परिसकें ।’ आदर्श शौलमा व्यवस्थापन संकायमा कक्षा १२ मा अध्ययनरत १९ वर्षीया मेलिना गाउँघरमा आफ्नो समुदायको डम्फु नाच कमै नाच्ने गरेको सुनाउँछिन् । ‘उदय दाइहरूसँग भेट भएपछि च्याब्रुङ नाच्न सिकें,’ थप्छिन्, ‘बिहान कलेज जान्छु, दिउँसो, साँझ नाच्न जुट्छौं ।’ उनलाई म्हेन्दोमाया नाच्न आउँछ । ‘तामाङले नाच्ने नाचभन्दा लिम्बू नाच सबै आउँछ । पोसाक लगाएपछि त झन् मलाई लिम्बुनी नै भन्ने धेरै भेटिन्छ,’ उनले अनुभव सुनाइन् ।


दोलखा भुसाफेदाका २८ वर्षीय क्षितिज घिसिङलाई पनि अहिले च्याब्रुङ नाच्न भ्याइनभ्याइ छ । आफ्नो संस्कृति छुट्टै छ । तर उनी च्याब्रुङ नाचको क्रेजी छन् । यो नाच सिकेको ६ वर्ष बढी भयो । उनी भन्छन्, ‘उहाँहरूको संगत गर्दै जाँदा लिम्बू संस्कृति सिक्न पाइयो, अहिले जुन ठाउँबाट नाच देखाउन निमन्त्रणा आउँछ, त्यहीं पुग्छौं ।’ नाच्न थालेपछि उनको गोजी रित्तो छैन । सामान्य खर्च नाचले जुटाएको छ ।
ताप्लेजुङ सावलाखुकी २१ वर्षीया सुम्निमा पन्दाक लिम्बू नमुना मच्छिन्द्र कलेजमा बीबीएस दोस्रो वर्षमा अध्ययनरत छिन् । ‘गाउँमा हुँदा अरूले च्याब्रुङ नाच्थे, हामी हेरेर रमाइलो मान्थ्यौं,’ उनी भन्छिन्, ‘अहिले काठमाडौं आएपछि आफैं यो नाचमा पोख्त भइयो, कलेज छुट्टी भएपछि च्याब्रुङ नाच्न व्यस्त बन्छु ।’ च्याब्रुङको तालमा गीत गाइन्छ । त्यसैको तालमा खुट्टा र हात मिलाएर गोलाकार भएर नाच्ने गरिन्छ । सार्वजनिक कार्यक्रममा यो नाच देखाउँदा उपस्थित अतिथिहरू हेरेर दंग पर्ने गरेका छन् । ‘गहना र पोसाकमा सजिएर नाचेका बेला सबैले कस्ती राम्री लिम्बुनी भन्दै फोटो खिच्छन्,’ उनी भन्छिन्, ‘त्यसबेला गर्व महसुस हुन्छ ।’


काठमाडौंमा मात्र होइन, देशको जुनसुकै ठाउँबाट पनि निम्तो आए टोली जान तयार हुन्छ । आफ्नो संस्कृतिबारे देशका कुनाकाप्चामा पुगेर प्रचारप्रसार गर्न पाउँदा सबै दंग छन् । पाँचथरकै २० वर्षीय रमेश बेघा र १९ वर्षीय छयम चेम्जोङ पनि च्याब्रुङ नाचबाट टाढा छैनन् । प्रायः कार्यक्रम साँझमा हुन्छन् । यो बेला सबैको समय मिल्छ । ‘संस्कृति जोगाउने दायित्व अब हाम्रो काँधमा छ,’ छयम भन्छन्, ‘त्यसैले युवा पुस्ता सक्रिय बन्न नसके पुर्खाले अहिलेसम्म जोगाएर यहाँसम्म ल्याएको संस्कृति लोप भएर जानेछ ।’


सबैले मिलाएर पारिश्रमिक भागबन्डा गर्छन् । थोरबहुत रकम बचाएर समूहमा आवश्यक पर्ने पोसाक, गरगहना र च्याब्रुङ किन्न राख्छन् । च्याब्रुङ नाच्दा युवाहरू काँधमा च्याब्रुङ भिर्छन् । पुरुष पंक्तिले खाँडीका दौरासुरुवाल, ढाका टोपी, हातले बुनेको झोला र देब्रे छातीमा सिलाम साक्मा लगाउँछन् । जनाना पंक्तिले ढाकाको चौबन्दी, सारी/गुन्यू, निधारमा शिरबन्दी, नाकमा ढुंग्री, बुलाकी, कानमा यार्लिङ र घाँटीमा कण्ठ लगाएर सजिन्छन् । पहिरनले समुदाय झल्काएको छ । गहना र पोसाकमा सजिएपछि फोटो खिच्न कार्यक्रममा आगन्तुकहरूबीच प्रतिस्पर्धा नै चल्छ ।

bimalnews@gmail.com

प्रकाशित : चैत्र २२, २०७५ १२:०८
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

जापानीको गाऊँ सिकाइ

माधव अर्याल

काठमाडौँ — जापानको सुविधा सम्पन्न क्याम्पसमा पढ्ने विद्यार्थी हुन्, साइतो सोया  । उनलाई नेपाली परिवेश खुब मन पर्छ  ।

दुई वर्षअघि पनि उनी नेपाल आएकी थिइन् । पाल्पाको दुर्गम निस्दी गाउँपालिकाको मित्याल भीरपानीमा साता बढी श्रमदान गरेर फर्किएको अनुभव बेग्लै छ । उनी पुनः यही गाउँ आएकी छन् । दुई वर्षअघि उनले यहाँको विद्यालय भवन निर्माणमा मदान गरेकी थिइन् ।


‘मलाई नेपालको ग्रामीण परिवेश खुब मन पर्‍यो,’ उनले प्रतिक्रिया दिइन्, ‘यस्तो आनन्द लाग्यो कि म के कुरा गरूँ खोइ ?’ उनी मगर भाषा सिक्दै छिन् । जाप्च (मीठो) छ । छो (भात) खान्छु । छा (नुन) दिनुस् । यस्ता शब्द उनलाई बोल्न पनि आउँछ । जापानका विभिन्न सहरमा अध्ययनरत उनीजस्ता ३५ जनाको टोली मित्यालको भीरपानीमा १० दिनसम्म श्रमदान गरेर फर्कियो । ११ वटा घरमा उनीहरूले गोबर ग्यासका लागि खाल्डा खने ।


खान्साई युनिभर्सिटीका विद्यार्थी इमाइसी ताकुयाले नेपाली रहनसहन, संस्कृति बुझ्न मन पराउने बताए । उनले भने, ‘पहिला आउँदा विद्यालय बनाएका थियौं, अहिले गोबर ग्यासका लागि श्रमदान गरियो ।’ हातमा ठेउला उठेको देखाउँदै उनले थपे, ‘यस्तो अनुभव जापानमा कहिल्यै गर्न पाइँदैन ।’ उनले क्याम्पसमा गएर साथीहरूलाई सुनाउँदा यहाँ गरेका दुःख सबै बिर्सने बताए । उनलाई नेपाली समाजको सामाजिक कामको व्यावहारिक अनुभव गर्न पाएकामा खुसी लाग्छ । ‘यस्तो काम गर्न पाउँदा हातमा उठेका घाउ पनि सञ्चो भएजस्तो लाग्छ,’ उनले भने, ‘अहिले हामी सबै जना धेरै खुसी छौं ।’


पाल्पा सदरमुकाम तानसेनबाट चार घण्टाको सडक यात्रामा यो गाउँ पुगिन्छ । जापानबाट गाउँ सिक्न आएका विद्यार्थी १० दिन रहे । यहाँ पानीको दुःख छ । पानी बोकेर झन्डै आधा घण्टा ओरालो र एक घण्टा उकालो बाटो हिड्नुपर्छ । जापानी युवाहरूले यहाँ बसुन्जेल स्थानीयलाई पानी बोक्न पनि सघाए । बिहानै उठेर नुहाउन र धुनका लागि धारामा पुग्ने उनीहरू रमाउँदै फर्किन्थे । मगर बस्तीमा उनीहरू केटाकेटी, बूढाबूढी, अधबैंसेसँग खुबै रमाए । साँझ–बिहान समूहमा खाना पकाउँथे । आफै भाँडा माझ्थे । जापानको सुख र सुविधामा हुर्केका साइतो सोयाले भनिन्, ‘मलाई निकै रमाइलो लागेको छ । यस्तो जापानमा देख्न पाइँदैन ।’


उनीहरू घाँस काट्न पनि पछि परेनन् । दाउरा बोके । उनीहरूको लक्ष्य भनेको ११ वटा गोबर ग्यास प्लान्ट बनाउन सहयोग गर्नु हो । ‘म दुई वर्षअघि पनि यही गाउँमा आएको थिएँ,’ विद्यार्थी सोयाले भनिन्, ‘पहिला दुई कोठाको विद्यालय भवन बनाएर गयौं । अहिले गोबर ग्यास प्लान्ट निर्माण गर्‍र्यौं ।’ दिउँसो १० बजेदेखि ५ बजेसम्म गोबर ग्यासका लागि खाल्डा खनेका थिए । प्रत्येक घरलाई गोबर ग्यासका लागि १५ हजार रुपैयाँ पनि दिने घोषणा गरे । ‘जापानमा यस्तो काम हामीले कहिल्यै गरेका थिएनौं,’ अर्की विद्यार्थी मिसिमा रिहोकोले भनिन्, ‘हामीलाई कलेजमा गएर साथीहरूसँग अनुभव साट्दा निकै खुसी लाग्छ ।’


जापानमा यस्तो काम र यसरी बसाइ दैवीप्रकोप आउँदा मात्र हुने अनुभव विद्यार्थीको छ । अभिभावकबाट टाढा रहेर कलेज पढ्ने गरेको उल्लेख गर्दै मिसिमाले भनिन्, ‘कलेज पढ्दै काम गरिन्छ ।’ उनीहरूले आफूहरूले खान लगेका सामग्री स्थानीयलाई दिने र स्थानीय खाना खाने पनि गरे । ‘भुटेको मकै, कोदोको रोटी अनि मोही जाप्च लाग्यो,’ रिहोकोले भनिन्, ‘यस्तो रमाइलो जापानमा हुँदैन । त्यसैले हामी खुसी छौं ।’ नेपाली समाज, संस्कृति, भाषासँग उनीहरू रमाए । उनीहरू स्वयम्सेवी विद्यार्थीहरूको संस्था इभुसामार्फत आएका हुन् ।


इभुसाका प्रतिनिधि सुतोमु यामाजाकीका अनुसार प्रत्येक दुई वर्षमा यसरी विद्यार्थीलाई विभिन्न देशमा लगेर त्यहाँको संस्कृति, रहनसहन सिकाउने गरिन्छ । ‘हामीले समाजसेवा गर्न र गाउँ सिक्न जान सूचना आह्वान गर्छौं,’ उनले भने, ‘त्यसपछि सहभागी हुन चाहनेहरू आउँछन् ।’ समाजसेवा र गाउँले रहनसहनमा घुलमेल हुने वातावरण सिर्जना गर्न विद्यार्थी ल्याउने गरेको उल्लेख गर्दै उनले भने, ‘खानेपानी योजना, सिँचाइ कुलो, विद्यालय भवन, गोबर ग्यासलगायतमा श्रमदान र नगदसमेत सहयोग गर्ने गर्छन् ।’ जापानको सहरमा बसेर यस्तो गाउँको परिवेश सिक्न नपाइने पनि उनले बताए । किताबको सिकाइ र खाली समयमा काम गर्ने उनीहरू काम र पढाइ सँगै गर्छन् ।


‘हामीले नेपाली दुर्गमको समाज बुझेका छौं,’ यसअघि पनि आएकी विद्यार्थी फुकुत सोताले भने, ‘मगर भाषासँगै रहनसहन अध्ययन गरेका छौं ।’ उनीहरू केही समय यहाँको संस्कृति, वेशभूषा, रहनसहनमा समेत छलफल गर्ने र रमाउने गरेका छन् । जापानका कक्षाकोठा र सहरमा सीमित हुँदा केही नबुझेको उनले बताए । तर यहाँ आइसकेपछि समाज बुझेको उनले बताइन् । नयाँ ठाउँ, परिवेश नयाँ, समाज नयाँ भए पनि कसरी घुलमेल हुने भन्ने सिकेको उनले बताए ।


जीवनमा आइपर्ने समस्यासमेत कसरी समाधान गर्ने भन्ने विषयमा ज्ञान लिइन्छ । रमाइलो गर्ने, खानपिन, रहनसहन, गाउँको परिवेश बुझाउन सहयोग पुगेको स्थानीय गोरखनाथ आधारभूत विद्यालयका शिक्षक पूर्णबहादुर सोमैले बताए । घरबास बस्ने र परिवारलाई काममा सघाउनसमेत खोज्ने जापानका विद्यार्थी धेरै मिजासिला भएको स्थानीय ताराबहादुर थापाले बताए । उनका अनुसार जापानका विद्यार्थीहरू कुनै पनि कुराको विषयमा सकारात्मक मात्र विश्लेषण गर्ने गर्छन् । जिल्लामा ओकेबाजेको नामले चर्चित जापानी नागरिक काजुमासा काकिमी २५ वर्षयता समाजसेवामा सक्रिय छन् । उनकै सल्लाहनुसार जापानी स्वयम्सेवक र सहयोग यहाँ आऊने गरेको छ ।

madhabaryal1@gmail.com

प्रकाशित : चैत्र २२, २०७५ १२:०७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT