पढाइ कि सिकाइ ?

निबन्ध

‘बाबु ∕ स्कुल जाने होइन ? छिटो तयारी गर ।’ ‘नानी, किताबकापी लिएर आऊ त । यहाँ बसेर पढ, होमवर्क गर ।’ हो, प्राय: अभिभावकको मुखबाट यस्तै शब्द सुन्न पाइन्छ । उनीहरू आफ्ना सन्तानलाई जतिसक्दो चाँडो स्कुलमा एड्मिसन गर्न चाहन्छन् । आफ्नै नजिक बसेर सधैं गृहकार्य गरिरहोस्, पुस्तक पढिरहोस् भन्ने चाहन्छन् ।

कतिपयले त आफ्ना बच्चालाई विद्यालयको पढाइ राम्रो होओस् भनेर टयुसन क्लास, कोचिङ तथा एक्स्ट्रा क्लास गर्न पठाइदिन्छन् । तर बालबालिकाहरू चाहन्छन्– धेरै खेल, थोरै पढाइ । यो त स्वाभाविक नै हो ।
बाबुआमाले आफ्ना सन्तानको जीवन समृद्ध र सुखमय बनोस् भनी शिक्षित बनाउन उसलाई स्कुलमा भर्ना गरिदिन्छन् । ती बालबालिकाहरूलाई सधैं चार पर्खाल र छतको बीचमा दिनभर थुनिएर बस्दा, पढिरहँदा दिक्क लाग्न थाल्छ । त्यसैमा पनि पढाइ केही कमजोर भएमा, परीक्षामा कम अंक ल्याएमा अभिभावकको गाली, थप्पड, डन्डा, धम्की ....अनेकौं छन् साधन र विधिहरू । साथै, शिक्षकको पनि उही तरिका । बिचरा बालक ∕ के गरोस् त उसले । 
विद्यालयको दिनभरको पढाइको तनावले गर्दा ऊ घर आउनेबित्तिकै झोला फयाँक्छ र खेल्न जान्छ या आराम गर्न खोज्छ । तर बाबुआमाले एउटै कुरा मात्र रटिरहन्छन् : पढाइ, पढाइ अनि पढाइ । अभिभावकको यो रटाइ स्वाभाविक नै हो । किनकि धनभन्दा विद्या ठूलो, तरबारभन्दा कलम बलियो, सन्तानलाई सम्पत्ति होइन, शिक्षा.... अनेकौं छन् कारणहरू । आफ्नो सन्तान हर्दम परीक्षामा प्रथम भएको देख्न चाहन्छन् । बालबालिका विद्यालयबाट छुट्टी भएर आएपछि प्राय: ‘आज केके पढयौ ?’ भनेर सोधिन्छ तर ‘के सिक्यौ’ भनेर विरलै सोध्ने गरिन्छ । 
विद्यालयमा बालबालिकालाई होमवर्क गर्न लगाइन्छ, जतिसक्दो धेरै, उसलाई पढाइमा व्यस्त राख्नका लागि । तर यसले बालकालिकामा डिप्रेसनको समस्या बढ्दै जान्छ । उनीहरूमा तनाव र थकान बढ्छ । अनुहारको चमक मलिनतामा परिणत हुन्छ । बालबालिकाको रुचि प्राय: खेलतर्फ नै हुन्छ । धेरै गृहकार्य हुँदा उनीहरूले खेल्ने, मनोरञ्जन गर्न समय नै नपाउने वा एकदमै कम पाउने हुन सक्छ । होमवर्क नगरे शिक्षक र बाबुआमाको औषधि तयार नै हुन्छ, मात्र खुवाउन बाँकी रहन्छ । यस्तै तनावले गर्दा उसको मानसिक, शारीरिक क्षमता कमजोर हुँदै जान्छ । सिर्जनात्मक एवं रचनात्मक क्षमता विकास हुन सक्दैन । उसमा नकारात्मक संवेग (रिस, डाहा, ईष्र्या) उत्पन्न हुन थाल्छ । 
‘शिक्षा’ यो एउटा यस्तो शब्द हो, जसलाई हामी प्राय: संकुचित रूपमा सोच्छौं । शिक्षालाई विद्यालयमा हुने पढाइका रूपमा मात्र बुझ्छौं । तर व्यापक रूपमा अर्थ लगाउँदा ‘शिक्षा भनेको व्यक्तिमा अन्तरनिहित प्रतिभालाई प्रस्फुटन गरी व्यक्तित्व विकास गर्नु हो ।’ यसअन्तर्गत विद्यालयमा हुने पढाइका साथमा विभिन्न अतिरिक्त क्रियाकलापहरू पनि पर्छन्, जसले बालबालिकाको सर्वाङ्गीण विकासमा मद्दत पुर्‍याउँछ । शिक्षा पुस्तक पढेर मात्र होइन, अनुभवबाट पनि पाइन्छ । शिक्षा सिकाइ हो । शिक्षा अनुभव हो । बालबालिकालाई विद्यालय तथा पुस्तकको ज्ञान र पढाइ पनि जरुरी हुन्छ । तर यसो भन्दैमा बालबालिकालाई किताबी किरो मात्र बनाउनु हुँदैन । सिकाइ व्यापक हुन्छ, यसको कुनै सीमा हुँदैन । सिकाइ जीवनभर चलिरहन्छ । 
विद्यार्थीलाई किताब घोक्न लगाउने होइन, बुझेर स्मरण गर्न सक्ने क्षमता विकास गराउनुपर्छ । परीक्षामा सधैं पहिलो हुनु जरुरी छैन । जरुरी छ त मात्र सिकाइ । अहिलेको प्रविधियुक्त युगमा सबै व्यक्तिको सूचना तथा सञ्चार प्रविधिसँग पहुँच हुनुपर्छ । विद्यार्थीले वैज्ञानिक आविष्कार र उपकरणहरूको अधिकतम प्रयोग गर्न पाउनुपर्छ । विद्यालयमा पढाइका साथै खेलकुदलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिइनुपर्छ । घर परिवारबाटै बालबालिकाको सम्मान गरिनुपर्छ । अभिभावकले बालबालिकाको रुचि, इच्छा तथा आवश्यकता बुझिदिनुपर्छ । उनीहरूका विचार तथा सुझाव सुनिदिनुपर्छ । 
अभिभावकले समय र परिस्थितिअनुसार आफ्ना सन्तानको गुरु, अभिभावक, पथप्रदर्शक, साथी, प्रतिस्पर्धीको भूमिका निर्वाह गर्न सक्नुपर्छ । बालबालिकालाई विभिन्न मानसिक तथा शारीरिक खेलहरूमा सहभागी गराउनुपर्छ । समय–समयमा बालबालिकालाई विभिन्न ठाउँमा घुमाउन लैजानुपर्छ । यसबाट उनीहरूले मनोरञ्जन र ताजगी महसुस गर्छन् । उनीहरूले विभिन्न ज्ञान, जानकारी प्राप्त गर्छन् । उनीहरूले अनुभव बटुल्ने मौका पाउँछन् । भ्रमणबाट उनीहरूले पुस्तकको सीमित दायराभित्र मात्र नरही व्यापक रूपमा सिक्ने अवसर पाउँछन् । यसबाट उनीहरूको ज्ञान एवं सिकाइ स्थायी प्रकृतिको र दिगो हुन्छ । साथै उनीहरूले विभिन्न सीप सिक्ने अवसर पाउँछन् । वैज्ञानिक आविष्कार तथा प्रविधिको प्रयोग गरेर पनि धेरै कुरा सिक्न सक्छन् । 
बालबालिकालाई सधैं हात समाएर हिँडाउने मात्र नभई कहिलेकाहीँ एक्लै दौडन पनि दिनुपर्छ । अर्थात् बालबालिकालाई सधैं आफ्नै निर्देशनअनुसार काम नगराई कहिलेकाहीँ आफैंले सिर्जना गरेर, रचना गरेर काम गर्न दिनुपर्छ । बालबालिकाले सही काम गरिरहेको भए कहिल्यै रोक्नु हुँदैन । अन्तत: बालबालिकाको किताबी पढाइका साथमा अन्य ज्ञान, सीपको सिकाइमा पनि उत्तिकै ध्यान र धन खर्चिनुपर्ने हुन्छ अभिभावक र शिक्षकले ।
-सुल्तान सिद्दिकी, कक्षा : १०
जनजागृति माध्यमिक विद्यालय, बाग्लुङ

 

प्रकाशित : कार्तिक १९, २०७४ ०९:५८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

र्‍याग गर्‍यौ कि ?

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौं — के तिमी कसैलाई जिस्काउने वा गिज्याउने गर्छौ ? गर्छौ भने यो बानी सुधारिहाल । यस्तो गर्दा गिज्याउनेलाई एकैछिन मनोरञ्जन त हुन्छ, तर जसलाई जिस्क्याइएको हो ऊ अत्यन्तै दु:खी र हिनताबोधको सिकार हुन पुग्छ ।

व्यक्तिगत रमाइलोका लागि गरिने यो कार्यले पीडितमा नराकात्मक प्रभाव पार्ने गर्छ । ठटयौलो पारामा ठूलाबाट सानाका लागि गरिने यी कार्य शैक्षिक संस्थाहरूमा नराम्रो तरिकाले फस्टाउँदै गएको छ । विद्यालयहरूमा सिनियरले जुनियरलाई गिज्याउने वा मजाक गर्ने घटनाले दु:खद मोड लिएकोबारे समयसमयमा हामीले सुन्ने गरेकै छौं । 

तिमीहरूमध्ये कतिलाई स्कुलमा ठूला कक्षाका दाइ–दिदी या आफ्नै साथीले गिज्याएका छन् होला । अरूले सुन्ने र देख्ने गरी जिस्काएको कसलाई पो मनपर्छ र ? कलेज 
वा विश्वविद्यालयमा सिनियर विद्यार्थीबाट जुनियरलाई गरिने यस्तो कार्यलाई ‘र्‍यागिङ’ भनिन्छ । यसको सुरुवात बेरुत र एथेन्सबाट भएको मानिन्छ । सेना र अंग्रेजी पब्लिक स्कुलमा यसलाई परम्पराको एउटा हिस्साकै रूपमा मानिएको थियो । आफूभन्दा 
जुनियरलाई अनुशासनमा राख्न या आफूले भनेको मनाउनकै लागि यस्तो गरिन्थ्यो । युरोपेली मुलुकमा भने १५ औं शताब्दीमा यो सुरु भएको मानिन्छ । पछि अमेरिका हुँदै अन्य मुलुकमा समेत यो फैलियो । विकसित मुलुकमा ‘र्‍यागिङ’ गर्ने चलन केही हदसम्म कम हँुदै गएको छ । तर दक्षिण एसियाली मुलुकमा भने यो तीव्र रूपमा बढ्दो छ । सिनियर्सद्वारा जुनियर्समाथि गरिने कुनै पनि व्यवहारले बालबालिकामाथि नराम्रो छाप र प्रभाव पर्छ । नेपाल, बंगलादेश, श्रीलंका, भारतजस्ता विकासशील मुलुकमा यो कार्यलाई बालबालिकाको उत्पीडनसँग जोडेर हेर्न थालिएको छ ।
प्राय: गिज्याउने काम ठूलाले सानालाई गर्छन् । यसो गर्नु एक प्रकारको बद्मासी नै हो । यसले सिनियर्स र जुनियर्सबीचको मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध बिगार्छ । यसले कलिलो मस्तिष्कमा अपमान र उत्पीडन महसुस गराउँछ । अति भयो भने व्यक्तित्व विकासमै नकारात्मक प्रभाव पार्छ । कुनै पनि व्यक्तिलाई मानसिक र शारीरिक रूपमा कष्ट पुर्‍याउने, चिढाउने, गिज्याउने वा उत्पीडनको सिकार बनाउने कदम तत्काल रोकिएन भने यो झन् बढ्दै जान्छ । यसको सबैभन्दा बढी प्रभाव मनौवैज्ञानिक नै हो । कुनै कुनै घटनामा त बालबालिकाले आत्महत्या गर्ने अवस्थासमेत आउन सक्छ । सानालाई जिस्क्याउँदा उनीहरूको मानसिक सन्तुलन प्रभावित हुन सक्छ । यसले व्यक्तिमा तनाव सिर्जना गर्छ । बालबालिकामा त झनै धेरै खालका नकारात्मक भावना उत्पन्न गराउँछ । 
तनावको प्रकृति र त्यसको हानिकारक प्रतिक्रियाबारे जानकार भएको अवस्थामा हामी त्यसबाट टाढा बस्न सक्छौं । र्‍यागिङ प्राय: विद्यार्थी–विद्यार्थीबीच अझ बढी हुन्छ । चर्को र्‍यागिङले अपमानित महसुस गर्ने, समूह या सार्वजनिक स्थलमा जानै डराउने अवस्था आउन सक्छ । यस्तोमा परेका बालबालिकामा एक्लो बस्ने, कम बोल्नेजस्ता लक्षण देखा पर्न सक्छन् । त्यसैले कसैले जिस्क्यायो, होच्याएको वा अपमान गर्‍यो भने तिमीले तत्काल कक्षाशिक्षक, विद्यालय प्रशासन वा अभिभावकलाई भनेर त्यसको समाधान खोज्नुपर्छ । 
(साइन्सडाइरेक्ट अनलाइनमा प्रकाशित ‘प्रोसेडिया’ जर्नलको रिपोर्टमा आधारित) 
 
व्यावहारिक समस्या:
  • लागूपदार्थको दुव्र्यसनमा लाग्न सक्ने 
  • जिद्दी व्यवहार देखाउने
  • घुमक्कड जीवनशैली बन्ने 
  • आक्रामक व्यवहार देखाउने 
  • तनावपूर्ण अनुभवहरूको प्रतिक्रिया जनाउने 
  • पारस्परिक सम्बन्ध बिग्रने
 
मनोवैज्ञानिक समस्या :
  • तनावको प्रतिक्रियास्वरूप चिन्ता बढ्ने 
  • व्यक्तिको क्षमता र प्रदर्शनको स्तर प्रभावित हुने 
  • आत्मसम्मान र आत्मविश्वास घट्ने  
  • रिसाउने, झर्किने 
  • नराम्रो सपना देख्ने 
  • कुनै पनि काम गर्न मन नलाग्ने
  • व्यवहार परिवर्तन हुने  
  • एकाग्रता र ध्यान केन्द्रित गर्न समस्या हुने 
  • कम आत्मसन्तोष मिल्ने 
  • बिर्सिने समस्या आउने 
  • गलत निर्णयहरू गर्न मन लाग्ने
 
 
 
शारीरिक समस्या :
  • रिंगाटा लाग्ने 
  • टाउको दुख्ने 
  • रक्तचाप बढ्ने 
  • निद्रा नलाग्ने 
  • मुटुको धड्कन बढ्ने 
  • एलर्जी देखिन सक्ने 
  • सास फेर्न गाह्रो हुने 

प्रकाशित : कार्तिक १९, २०७४ ०९:५८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT