खेल्दै सिक्दै

राजाराम पौडेल

काठमाडौँ — हाम्रो मुलुकका सबै बालबालिकाको दैनिकी एउटै छैन । बाबा आमा र परिवारका सदस्य दैनिक गुजारा चलाउन मजदुरीमा जुट्नुपर्ने बाध्यताका कारण खाने, खेल्ने, पढ्ने, रमाउने उमेरका बालबालिकाले त्यस्तो अवसर पाउँदैनन् । अवसर नपाएका कारण उनीहरूको व्यक्तित्व, नेतृत्व र आनीबानीको राम्रो विकास हुन पाउँदैन ।

यस्तो अवस्था आउन नदिन केही व्यक्ति र संस्था छन् जसले अवसर नपाएका बालबालिका र तिनका अभिभावकको सपना साकार बनाउन काम गर्छन् । पोखरामा ‘मैत्री संघ’ र सिद्धि सेतुली स्मृति प्रतिष्ठानले संयुक्त रूपमा मैत्री शिक्षा समूह सञ्चालन गरेका छन् । यहाँ आएर कैयौं बाबुनानीले आफ्नो सपना साकार पार्न मिहिनेत गरिरहेका छन् ।

उनीहरू हरेक बिहान ७ बजे पोखराको नदीपुर नारायणस्थान मन्दिरसँगैको मैत्री संघको भवनमा जम्मा हुन्छन् । हातैमा वा झोलामा किताब–कापी बोकेर मनमा विभिन्न सपना खेलाउँदै त्यहाँ पुग्छन् । सुरुको १० मिनेट योग–ध्यानमा सहभागी हुन्छन् । सक्दो मन एकाग्र बनाउने प्रयास गर्छन् । त्यसपछि स्कुलमा दिइएको गृहकार्य गर्न व्यस्त हुन्छन् । घरमा पढ्ने वातावरण नभएका बालबालिको पढाइ सहज बनाउन शिक्षकको पनि व्यवस्था गरिएको छ ।

बिहान दुई घण्टा यहाँ बिताएपछि बालबालिका घर फर्कन्छन् । शनिबार भने यहाँ अलि लामो समय बस्छन् । पढाइका अलावा खेल्ने, पेन्टिङ सिक्ने, नाच्ने, गाउने, कथा सुन्ने गर्छन् । यी सबै गतिविधि गर्न पाउँदा उनीहरू निकै रमाउँछन् । यहाँ आइपुग्ने बालबालिका ५ देखि १४ वर्षसम्मका हुन्छन् । बाँकी पढ्न पृष्ठ “ख” पल्टाऊ उनीहरू खास गरी सेती नदी किनारामा गिट्टी कुट्ने र बालुवा उठाउने कामबाट दैनिक गुजारा चलाउँदै आएका मजदुरका छोराछोरी हुन् । केही निम्न आय भएका परिवारका बालबालिका पनि हुन्छन् ।

यहाँ आउने बालबालिकालाई सदाचारका कुरा सिकाइन्छ । के सही के गलत छुट्टयाउन सक्ने क्षमता बढाइन्छ । के गर्न हुन्छ, के गर्न हुन्न भन्ने आनीबानीका कुरा पनि बुझाइन्छ । समूहमा बसेर अध्ययन गर्दा उनीहरू बढी घुलमिल हुन पुग्छन् । आफूले सिकेका कुरा परिवारमा पुगेर अभिभावकलाई समेत सिकाउँछन् । महिनाको एकपल्ट अभिभावकलाई समेत बोलाइन्छ । उनीहरूलाई बालबालिकाको अगाडि के गर्नुहुन्छ, के गर्नु हँुदैन भन्ने कुरा बताइन्छ । यसो गर्दा यी बालबालिकाको परिवारिक वातावरणमा समेत सुधार आउन थालेको छ । उनीहरूको दैनिकीमा सकारात्मक परिवर्तन आउन थालेका छन् ।

यस्तो सुविधा सुरुमा २०५३ सालमा कोपिलढुंगा सेतो गुराँस संस्थाले उपलब्ध गराएको थियो । पछि मैत्री संघ पोखरा र सिद्धि सेतुली स्मृति प्रतिष्ठानले संयुक्त रूपमा सञ्चालन गरेका हुन् । अहिले यहाँ झन्डै ५० बालबालिका नियमित आउने गरेका छन् । कहिले त ८० जनासम्म बालबालिका आउने गरेको प्रतिष्ठानका संस्थापक संरक्षक विश्व शाक्यले जनाए । ‘उनीहरू नर्सरीदेखि १० कक्षासम्म अध्ययन गर्नेहरू हुन्छन्,’ शाक्यले भने, ‘कतिपय स्कुल नै नगएका विद्यार्थी पनि आउँछन् । कतिले चाहिँ यहाँ आएर पढेपछि राम्रा स्कुलमा नाम निकालेका छन् । लगातार १० वर्षसम्म मैत्री शिक्षा समूहमा बसेर पढ्नेहरू पनि छन् ।’ यहाँ आउने बालबालिकालाई विद्यालयमा अध्ययन सामग्री पनि उपलब्ध गराइन्छ ।

Yamaha

Esewa Pasal

प्रकाशित : जेष्ठ २०, २०७५ ०८:४१
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

टिफिन

कथा
कुम्भराज राई

काठमाडौँ — ‘मामु मलाई आज टिफिनमा के ल्याइदिनुहुन्छ ?’ समर्पणले स्कुल जाने बेला आमालाई सोधे । ‘तिमीलाई मन पर्ने खाजा अण्डा, रोटी र स्याउ ल्याइदिन्छु नि, है ।’ समर्पणले मक्ख पर्दै टाउको हल्लाए । मुख मिठयाउँदै उनले हात हल्लाए, ‘बाई मामु सी यु ।’ उनले दाहिने हातको हत्केला चुमेर देखाउँदै आमालाई मायाको संकेत गरे । उसकी मामु पनि छोराको माया देखेर मक्ख पर्नुभयो ।

समर्पण यसैपालि नर्सरीमा भर्ना भएका हुन् । उनी सुरुसुरुमा स्कुल जान मानिरहेका थिएनन् । टिफिनको मीठो खाजा र स्कुलको साइकल, पिङजस्ता खेलौनाले उनलाई बिस्तारै बानी पार्‍यो । अहिले उनी साथीहरूसँग झयाम्मिएका छन् । स्कुल जाने बेला भएपछि हतारिन्छन् । साथीभाइ भेट्ने हतारोले उनका पाइलाहरू छिटछिटो चल्ने गर्छन् । टिफिन पनि भयो । मामुले ल्याइदिनुभएको टिफिन बक्स खोलेर समर्पण बेन्चमा मात्र के बसेका थिए, उनको अघिल्तिर खाजाको टिफिन बक्स खोलेर अरू साथीहरू पनि बसिहाले । उनले देखे, ‘निहाङको खाजामा त फ्रुटी पनि रैछ । सुम्निमाकी मामुले त रोटी पनि पठाइदिनुभएछ ।’ अनि उनले मनमनै सोचे, ‘मेरो खाजा चै नमीठो, साथीहरूका मामुले कति मीठो मीठो पठाइदिएको ।’

आफ्नो खाजा नचाखीकनै उनले निहाङसँग फ्रुटी मागे । तर निहाङले दिएनन् । निकै जिद्दी र सहनै नसक्ने स्वभावका समर्पणले निहाङको फ्रुटी खोसेर पिइहाले । निहाङले खोस्न खोजे पनि सकेनन् । त्यसपछि निहाङले मिसलाई सुनाए । मिसले समर्पणलाई सम्झाउनुभयो । तर समर्पणले पटक्कै मान्दै नमानी निहाङको फ्रुटी स्वाट्टै पारिदिए । त्यसपछि मिसहरूले समर्पणको खाजा निहाङलाई खाऊ भनेर दिनुभयो तर निहाङले पटक्कै मानेनन् ।

समर्पणले प्राय: यस्तै बानी दोहोर्‍याएपछि मिसहरू पनि दिक्क भइसक्नुभएको थियो । उहाँहरूले समर्पणकी मामुलाई यो कुरा सुनाउनुभयो । स्कुलबाट फर्केर होमवर्क गरिसकेपछि समर्पण कार्टुन हेर्दै थिए । त्यतिखेरै बिजुलीको लाइन झयाप्पै गयो । यही मौका छोपेर मामुले समर्पणलाई काखमा राखेर सोध्नुभयो, ‘आज के–के पढयौ स्कुलमा ?’ समर्पणले आफूले पढेको कुराहरू सुनाउँदै गए । विस्तारै मामुले अरूको खाजा खाइदिएको प्रसंग कोटयाउनुभयो । समर्पणले आफूलाई अरूको खाजा मन परेको कुरा बताए । ‘जहिले पनि आफ्नो मात्र खाजा खानुपर्छ । अरूको खोस्नुहुन्न,’ मामुले सम्झाउँदै भन्नुभयो, ‘यदि मन मिल्ने साथीको खाजा मन परिहाल्यो भने, आफ्नो खाजा पनि साथीलाई मन पर्‍यो भने सल्लाह गरेर बाँडेर खानुपर्छ है ।’ समर्पणले मामुका कुरा सुनी मात्र रहे ।

अर्को दिन समर्पणलाई मामुले त्यसैगरी टिफिनको समयमा खाजा लगिदिनुभयो । तर समर्पण आज साथीहरूको हूलमा बसेनन् । अलि पर एक्लै बसेर कुपुकुपु आफ्नो खाजा मात्र खाइरहे । सबै साथीहरू र मिसले उनलाई हेरिरहनुभएको थियो । कसैले केही भन्न सकेनन् । कतिपय साथीहरूले कानमा खुसुखुसु समर्पणको कुरा काटे । तर उनी जिद्दी र झगडालु स्वभावको भएकाले सुन्ने गरी केही भनेनन् ।

लगातार केही दिनदेखि उनले उस्तै किसिमले अरूभन्दा पर बसेर खाजा खान थाले । एक दिन निहाङ पनि समर्पणको नजिकै गएर टिफिन बक्स खोलेर बसे । उनको टिफिनमा पुरी तरकारी थियो । उनले टिफिन खोलेर सुरुमै एउटा पुरी समर्पणलाई दिए । तर समर्पणले वास्ता गरेनन् । ‘समर्पण यो पुरी लेऊ न, तिमीलाई मैले दिएको क्या ।’ निहाङले मुख खोले, ‘नरिसाऊ न मेरो खाजा तिम्ले खाँदा केही हुन्न त, म तिम्रो साथी हो नि ।’

समर्पण एकछिन केही बोलेनन् । त्यसपछि निहाङतिर फर्किँदै भने, ‘त्यसो भए यो अण्डा दिन्छु तिम्लाई तिमी पनि खाऊ है,’ निहाङले सहमति जनाउँदै टाउको हल्लाए । त्यसपछि निहाङले दिएको पुरी समर्पणले र समर्पणले दिएको अण्डा निहाङले खाए । ‘आहा कत्ति मीठो ।’ दुवैले मनमनै सोचे । एक अर्कालाई हेरे र मुसुक्क हाँसे । यो सबै गतिविधि उनका साथीहरूले खासै वास्ता गरेनन् । भोलिपल्ट पनि त्यसैगरी उनीहरूले आ–आफ्नो खाजा बाँडेर खाए । सँगै बसेर उनीहरूले खाजा बाँडेर खाएको देखेपछि अरू साथीहरूले मीठो मानेर घुटुक्क थुक निले । एकअर्कामा मुखामुख गरे । त्यतिखेरै सुम्निमाले भनिन्, ‘हामी पनि खाजा बाँडेर खाऊँ न ।’ सबैले एकै स्वरमा, ‘हुन्छ’ भने । त्यसपछि एकअर्कामा मिल्ने साथीहरूबीचमा बाँडेर खाए । एउटा साथीले अर्को साथीको खाजा खाँदा मीठो भएजस्तो लाग्यो ।

खाजा खाने बेला नियालिरहनुभएका मिस भने छक्क पर्नुभयो । सधंै खाजामा झगडा गर्ने समर्पण साथीहरूसँग रमाउँदै मीठो मानेर खाजा बाँडीबाँडी खाइरहेका थिए । निहाङ, सुम्निमा लगायतका साथीहरू पनि रमाइरहेका थिए । कसैले झगडा गरिरहेकै थिएनन् । यस्तो दृश्य देखिसकेपछि मिसहरू खुसी हुनुभयो । भोलिपल्ट टिफिन ल्याइदिने क्रममा समर्पणको मामुले मिसलाई सोध्नुभयो, ‘समर्पणले आफ्नै खाजा खाँदै छ कि अरूको खोसिराको छ, हिजोआज ?’ मिसले सबै यथार्थ बताइदिनुभयो । समर्पणकी मामुले पनि मिसलाई सम्झाउँदै भन्नुभयो, ‘केटाकेटीहरूको बानी आफ्नोभन्दा अरूको मीठो मान्ने, आफ्नोभन्दा अरूकै राम्रो देख्ने हुन्छ । त्यसैले उनीहरूमा यस्तो स्वभाव अन्त्य नभएसम्म बाँडेर खाने, मिलेर बस्ने बानी सिकाउनुपर्छ नि ।’

मिसलाई समेत समर्पणकी मामुको कुरा चित्त बुझ्यो । त्यतिखेर यता नर्सरीका केटाकेटीहरू भने मिलेर खुसीसाथ खाजा खाइरहेका थिए । सुरुमा खोसेर खानेहरू पछि मागेर खाने भए । हुँदाहुँदै अहिले कसैले नमागे पनि आफंैले बाँडेर खाइरहेका थिए ।

प्रकाशित : जेष्ठ १३, २०७५ ०९:१६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT