ह्रस्व–दीर्घ सिकौं बरिलै...

गणेश राई

काठमाडौँ — नेपाली भाषा नेपालको राष्ट्रभाषा हो । नेपालका १ सय २५ जातजातिको सम्पर्क भाषा र सरकारी कामकाजको भाषा पनि यही हो । यो देवनागरी लिपिमा लेखिन्छ । व्याकरणअनुसार नेपालीमा ह्रस्व र दीर्घ लेख्ने नियम छन् ।

यो नियम घोक्दा विद्यार्थीलाई दिक्द लाग्छ । तर, त्यही नियमलाई गीतमार्फत प्रस्तुत गर्दा सबैले रूचाउँछन् भन्ने हालैमात्र बजारमा सार्वजनिक एउटा तीज गीतले प्रमाणित गरेको छ । युटयुबमा सजिलै हेर्न सकिने यो गीतको सुरुमै एक छात्रा सुरिलो आवाजमा उद्घोषण गर्दै भन्छिन्– आदरणीय गुरुवर्ग तथा साथीहरू !

शंखमूलस्थित अवेरनेस इन्टरनेसनल एकेडेमी (एआईए) स्कुलको साहित्यिक क्लबद्वारा आयोजित तीज गीत तथा नृत्यको कार्यक्रमको क्रममा अब हाम्रो प्रस्तुतिको पालो रहेको छ । हामी हाम्रै समादरणीय गुरु विमल घिमिरेज्यूद्वारा ह्रस्व–दीर्घका नियम पढाउँदा सिकाउनुभएको गीतलाई नै यहाँ पस्किन गइरहेका छौं । स्विकार्नुहोस्–

त्यत्ति भन्न भ्याउँदै तीजको बरिलै भाकाको बाजा बज्न थाल्छ । नृत्यका निम्ति स्टेजमा छात्राहरू विद्यालय पोसाकमै प्रस्तुत हुन्छन् । दर्शकदीर्घामा एकातर्फ कलेजी रातो रंगको युनिफर्ममा म्यामहरू लस्करै बस्नुभएको छ । अर्कोतर्फ सर्ट, पाइन्ट, टाईमा सजिएका गुरुहरू र उतातर्फ विद्यार्थी साथीहरू सबैको थपडी बज्न थाल्छ । मादल र हार्मोनियम तालमा तीजको भाका गाउँन थाल्छन् । झयाप्पझयाप्प थपडी बज्छ!

साधारण नियम यो सुरुको र बीचको
ह्रस्व हुन्छ अन्तिमको दीर्घ बरिलै
हात्ती, स्वामी, खसी, सम्धी चारवटा अपवाद
पुलिङ्गी नाम आए, ह्रस्व घुमाऊ हात
अन्त्यमा ‘इक’ आए सबै ह्रस्व देखिदेऊ
‘निर्भीक’, ‘प्रतीक’ अलग्गै हुन् यिनलाई छाडिदेऊ
ति, धि, नि, पि, वि, ष्टि आएमा अन्त्यमा
ह्रस्व बनाऊ यस्ता शब्द तत्सम् भएमा
सर्वनाम, विशेषण, पेसा, जात, भरीलाई
क्रियापदको अन्तिममा दीर्घ बरिलै
अन्त्यमा ‘ही’ आएमा सबै दीर्घ लेखिदेऊ
‘चाहिँ’ मात्रै अपवाद हो यसलाई छाडिदेऊ
अनीय, ईय, ईन, शील जस्ता प्रत्यय
बीचको ईकार दीर्घ अवश्य

छात्राले एकल स्वरमा गाइरहेका बेला साथीहरू उनलाई साथ दिन्छन्, दोहोर्‍याए गाउन । छमछमी नाच्छन् दुई संगी । त्यति नै खेर अरू संगी उठ्दै नाच्छन् । तीन छात्र साथी नाच्दै आउँछन् । छात्रा दुई अलप हुन्छन् । छात्रपछि फेरि छात्रा नै नाच्छन् । गीतको अन्तिम लयतिर सर, म्याम सबै छमछमी नाच्छन् । संगीतमय चार मिनेट १२ सेकेन्ड यसरी नै सकिन्छ । यसमा कक्षा १० की छात्रा शारदा पराजुलीको मुख्य स्वरमा अन्य ११ साथीहरूको सामूहिक गायन छ । म्युजिक नेपालमा रेकर्ड भएको यो गीत युटयुबमा शुक्रबार साँझसम्ममा ३ लाख ५ हजार जनाले हेरिसकेका छन् । तीज सकिएपछि पनि ह्रस्व–दीर्घका नियम सिक्न चाहने जोसुकैका लागि यो जहिल्यै उपयोगी हुने देखिन्छ ।

यो गीतलाई लिएर युटयुबमा सयौं कमेन्ट छन् । तीमध्ये केही यस्ता छन् । ‘एकदमै जानकारीमूलक गीत लेख्नुभएछ । एकदमै सजिलो तरिकाले विद्यार्थी भाइबहिनीहरूलाई बुझाउने हेतुले लेख्नुभएको यो गीत वर्षांै वर्षसम्म पनि उत्तिकै लाभदायक हुनेछ ।’

अर्को कमेन्ट छ– ‘नेपाली भाषा व्याकरणको केही खण्डलाई सजिलै सिकाउने अत्यन्त उदाहरणीय र प्रेरणादायी सृजना । यो गीत कालजयी हुनेछ । साथै यसले तीजको मौलिक गायन शैलीलाई समेत समाजको तल्लो तहमा पुर्‍याउनेछ ।’

राम शर्माले लेखेका छन्, ‘अबचाहिँ हाम्रा भाइबहिनी छोराछोरीलाई नेपाली व्याकरण बुझ्न सजिलो हुने भो, यो शिक्षामूलक तीजको गीतबाट ।’व्याकरणका नियम सिकाउने यो तीज गीत शिक्षक विमल घिमिरेले तयार पारेका हुन् । ‘विद्यार्थीलाई व्याकरणको नियम पढ्दा, पढाउँदा दिक्दार नहोस् भनेर यी हरफ गायनमार्फत कण्ठ पार्न लगाएको हुँ,’ दुई दशकदेखि नेपाली विषय पढाउँदै आएका घिमिरेले भने, ‘सबैले गाउँदा साँच्चै मीठो सुनियो । अनि फेसबुकमा राख्ने भनेर अभ्यास गराएँ । अन्तिममा म्युजिक नेपालले नै राम्रो मानेर रेकर्ड गरायो । कक्षा कोठामा सीमित थियो, अब संसारभरि पुग्दा ज्यादै खुसी लागेको छ ।’

Yamaha

प्रकाशित : भाद्र २४, २०७५ ०८:५२
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

खोसियो विद्यार्थीकाे खाजा

१३ लाख बालबालिका प्रभावित
अरू ऐनमा व्यवस्था भएकाले हटाइएको हो : शिक्षामन्त्री
सरकार शिक्षामा लगानीबाट पन्छिन खोज्यो : शिक्षाविद्
गणेश राई

काठमाडौँ — २०६७ सालदेखि प्राथमिक तहका विद्यार्थीलाई दिइँदै आएको दिवाखाजा कार्यक्रम मन्त्रिपरिषद्ले कटौती गर्ने निर्णय गरेपछि १३ लाख बालबालिका प्रभावित हुने भएका छन् ।

रुपन्देहीको शान्ति नमुना माविका विद्यार्थी दिवा खाजा खाँदै । फाइल तस्बिर

२०५२ देखि चलिरहेको राष्ट्रसंघीय विश्व खाद्य कार्यक्रम (डब्लुएफपी) को सहयोगमा चलिरहेको शिक्षाका लागि खाद्य परियोजना पनि प्रभावित हुने भएको छ । यो कार्यक्रमअन्तर्गत २ लाख ६० हजार बालबालिकाले दिवाखाजा पाउँदै आएका छन् ।

संविधानले प्राथमिक शिक्षालाई अनिवार्य र माध्यमिकलाई नि:शुल्क गरेलगत्तै सरकारले दिवाखाजा कार्यक्रम कटौती गरेको हो । ठूलो संख्यामा विद्यालयबाहिर रहेका विद्यार्थीलाई स्कुलमा तान्न र टिकाइराख्न दिवाखाजाको व्यवस्था गरिएको थियो ।

पिछडिएका र मानव विकास सूचकांकमा पछि परेका जिल्लाका बालबालिकालाई पोषणयुक्त खानाको मात्रामा समेत सहयोग पुर्‍याउने भनेर दिवाखाजा कार्यक्रम सुरु गरिएको थियो । तर, अनिवार्य तथा नि:शुल्क शिक्षासम्बन्धी व्यवस्था गर्न बनेको विधेयकको मस्यौदाबाट दिवाखाजा कार्यक्रम हटाइएको छ ।

शिक्षा मन्त्रालयले बनाएको मस्यौदामा पोसाक र दिवाखाजा व्यवस्था गरिए पनि मन्त्रिपरिषद्ले यी दुवै सुविधा हटाई संसद्मा विधेयक पेस गरेको हो । ‘पहुँच नहुने वर्गका निम्ति दिवाखाजा र त्यसमा पनि नगद नै उपलब्ध गराउँदा बढी प्रभावकारी हुने भएकाले नयाँ मोडेल सुरु गरिएको हो,’ शिक्षा तथा मानव स्रोत विकास केन्द्रका महानिर्देशक बाबुराम पौडेलले भने, ‘कानुनमा हटाइँदा कार्यक्रम निरन्तर राख्न बाधा पुग्छ ।’

शिक्षामन्त्री गिरिराजमणि पोखरेलले मौलिक हकलगायतका ऐनमा यस्ता सुविधा राखिएकाले सरकारले हटाएको बताए । ‘यो सरकारले लोककल्याणकारी मोडेलबाट समाजवादी मोडेलतर्फ जाने नीति लिएको छ,’ पोखरेलले भने, ‘विद्यालय शिक्षामा बालबालिकाको मौलिक हकसँग अरू ऐन पनि गाँसिएकाले दिवाखाजा कटौतीमा परेको हो । हामी कति गर्न सक्छौं, क्रमश: गर्दै जानेछौं ।’

विधेयकमाथि संसद्मा छलफल सुरु भएको छ । नगद मोडेलका निम्ति यस आर्थिक वर्षमा ३ अर्ब ५६ करोड ७६ लाख ९४ हजार रुपैयाँ विनियोजन भएको छ ।

दिवाखाजाको रकमबारे स्थानीय सरकार (नगरपालिका र गाउँपालिका) ले विद्यालय अनुगमन तथा वितरण गर्ने व्यवस्था गरिएको छ । शिक्षा मन्त्रालयका प्रवक्ता वैकुण्ठ अर्यालका अनुसार मन्त्रिपरिषद् कार्यालयले खाद्य र रोजगारीको हकलाई मौलिक हकअन्तर्गत राखिएको भन्दै शिक्षा विधेयक मस्यौदाबाट बालबालिकाका निम्ति दिवाखाजा, पोसाक, स्टेसनरीलगायत कार्यक्रम मन्त्रिपरिषद्ले कटौती गरिएको बताएको छ ।

शिक्षाविद् मनप्रसाद वाग्ले यसलाई सरकार शिक्षामा लगानीबाट पछि हटेको रूपमा लिन्छन् । ‘नि:शुल्क शिक्षा लागू गर्ने अधिकांश मुलुकमा विद्यार्थी टिकाइराख्न ‘दिवाखाजा’ अनिवार्य छ । हाम्रो सरकार शिक्षामा लगानीबाट पन्छिन चाहेको देखिन्छ,’ वाग्ले भन्छन्, ‘विद्यालय शुल्क, पाठ्यपुस्तक, स्टेसनरी, दिवाखाजा, पोसाक र स्वास्थ्यको हेरचाहको व्यवस्था भएपछि मात्र नि:शुल्क शिक्षा हुनसक्छ ।’

हाल ३१ जिल्लामा नगद मोडलमा प्राथमिक तहका विद्यार्थीलाई दिवाखाजा दिइँदै आएको छ । यस आर्थिक वर्षका लागि पनि यो कार्यक्रम चालु छ । नगद मोडलअन्तर्गत कर्णालीका ५ जिल्लामा दिनको २० रुपैयाँका दरले १ सय २० दिनको र अन्य २६ जिल्लामा दिनको १५ रुपैयाँका दरले अभिभावकलाई पैसा दिने गरिएको छ ।

११ जिल्लामा डब्लुएफपीको शिक्षाका लागि खाद्य परियोजनाअन्तर्गत पिठोको हलुवा दिने गरिएकोमा गत वर्षदेखि पोषणयुक्त चामल दिने गरिएको छ । यस्तै १० जिल्लाका अल्पसंख्यकलाई आंशिक रूपमा दैनिक १५ रुपैयाँ दिने गरिएको छ ।

देशभर २३ लाख बालबालिका शिशुदेखि ५ कक्षासम्म पढछन् । मानव विकास सूचकांकमा शून्य दशमलब ४७ प्रतिशतभन्दा पछाडि परेका ३१ जिल्लामा शिक्षाका लागि खाद्य कार्यक्रमअन्तर्गत नगद मोडेलमा दिवाखाजा चलाइएको हो ।

ओखलढुंगा, धनुषा, महोत्तरी, सर्लाही, सिन्धुली, रामेछाप, दोलखा, नुवाकोट, रौतहट, पर्सा, गुल्मी र सल्यान यसै वर्ष यस कार्यक्रममा थपिएका हुन् । यसमा अभिभावकले एकमुष्ट रकम पाउँछन्, खाजाको व्यवस्था आफैंले गर्नुपर्छ ।

प्रकाशित : भाद्र २१, २०७५ ०७:२०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT