जनजीवनको आँखीझ्याल

सुदर्शन घिमिरे

पत्रकार मोहन मैनालीको यो पुस्तक उच्च पहाडी जीवनशैली चिहाउने एउटा गतिलो आँखीझ्यालका रुपमा आएको छ ।

पहाड, कुना कन्दरा, घुम्ने मानिस त धेरै हुन्छन् । कोही सोखले घुम्ने हुन्छन् त कोही कामले । तर यस्ता बिरलै मानिस हुन्छन्, जसले त्यस्ता यात्राको बारेमा कलम चलाउँछन् । पत्रकार मोहन मैनालीले भने झन्डै डेढ दशकअघिको गोरखाको उत्तरी हिमाली क्षेत्रको यात्रा संस्मरणको पुस्तक प्रकाशित गरेका छन्- 'उपल्लो थलो ।'
वातावरण पत्रकार समूहलेे जनस्तरमा सकारात्मक प्रभाव र परिवर्तन ल्याउने खालका खोजमूलक सामग्रीहरू समाविष्ट गरेर नेपाल टेलिभिजनमार्फत 'आँखीझ्याल' नामक भिडियो म्यागेजिन प्रसारण गर्दथ्यो । छापा पत्रकारिताबाट खारिएर टेलिभिजन पत्रकारितातिर पनि खुट्टा हालेका मैनालीलाई यही भिडियो म्यागेजिनले उत्तरी गोरखाको भ्रमणको मेलोमेसो मिलाइदिएको हो ।
'उपल्लो थलो'मा मूलतः उत्तरी गोरखाको जनजीवनलाई समेटिएको भए पनि समग्र उच्च पहाडी र हिमाली जनजीवनको आँखीझ्यालको रूपमा यसलाई लिन सकिन्छ । किनभने नेपालको राजनीतिक नक्साभित्रको हिमाली र उच्च पहाडी जनजीवनका पीडा, दुःख र परिवेश पुस्तकको भूमिकामा पत्रकार हस्त गुरुङले भनेझैं मध्ययुगीन नै छन् । पुस्तक पढ्दै जाँदा थाहा हुन्छ, हाम्रो राज्ययन्त्र कति निष्प्रभावी छ, शिक्षा क्षेत्र कति रुग्ण अवस्थामा छ, जनजीवन कति दुरूह र कष्टकर छ, दुई छाक खान र एक सरो लाउन कति धेरै दुःख कष्ट झेल्नुपर्छ । र, अन्तरकुन्तरमा थोरै मात्र संवदेना भएका पाठकका आँखा रसाउन बेरै लाग्दैनन् । पढ्दै जाँदा पाठकलाई यो पनि छर्लङ्ग हुन्छ कि जनताको दुहाई दिएर कहिल्यै नथाक्ने हाम्रो राजनीतिक नेतृत्वले यथार्थमा जनताको न्यूनतम आवश्यकताप्रति कति उपेक्षा गर्दारहेछन् । पुस्तकमा यस्ता विष्यमकारी दृष्टान्तहरू बग्रेल्ती भेटिन्छन्, जसले पाठकलाई राजनीतिक नेतृत्वप्रति आक्रोश मात्र पैदा गर्दैन, 'आफैँ केही गर्न अग्रसर हुनुपर्छ' भन्ने भाव पनि जगाउँछ ।
बितेको १५ वर्षदेखि नेपालमा कुनै एउटा कुराको निरन्तर चर्चा भएको छ भने त्यो हो, माओवादी । माओवादीले हिंसात्मक गतिविधि सुरु गर्नुअघि नै लेखकले उत्तरी गोरखाको यात्रा प्रारम्भ गरेको भए पनि दोहर्‍याएर २०५९ सालमा जादा सिंगो देशलाई छपक्क छोपेको थियो । त्यसैले पुस्तकमा माओवादी हिंसाको प्रतिध्वनि र कम्पन थोरै भए पनि सुन्न सकिन्छ । त्यस बखत जुन शक्ति र पार्टीले अन्याय र अत्याचार भयो, विकास भएन भनेर बन्दुक बोकेको थियो, कालान्तरमा त्यही पार्टी आज सत्तामा आइपुगेको छ । संयोगवश गोरखाकै ग्रामीण बस्तीमा हुर्के बढेका व्यक्ति -बाबुराम भट्टराई) ले सरकारको नेतृत्व गरेका छन् र पनि उत्तरी भेगमा बसोबास गोरखालीहरूको जीवनमा आज पनि मौलिक परिवर्तन आउन सकेको छैन ।
त्यसो त पुस्तक निराशाभावले भरिएको छ भन्नेचाहिँ किमार्थ होइन । यात्रा वृत्तान्त भएकाले यात्रामा जे भोगिए, देखिए त्यसमध्ये लेखकलाई छोएका र पाठकले थाहा पाउन सान्दर्भिक छ भन्ने ठानेका कुरा मात्र यस पुस्तकमा लिपिबद्ध भएका छन् । यात्राका दौरान देखिएका मनमोहक दृश्यहरूको अक्षरमार्फत रसस्वादन गर्ने अवसर पनि उत्तिकै पाइन्छ । पढ्दै जाँदा 'म पनि त्यो ठाउँमा पुग्न पाएको भए..' भन्ने भाव कैयन ठाउँमा उब्जन्छ, सायद यसलाई पनि लेखकीय सफलतासित जोडेर हेर्दा अन्यथा ठहरिँदैन । र, पुस्तक पढिसक्दा हरेक पाठक 'एकपटक त घुम्न जानै पर्ने ठाउँ हो है' भन्ने निष्कर्षमा पुग्छ । पुस्तक रसिलो छ । कसिलो छ । नेपाली जनजीवनमाथि नेपालीले लेखेका यति जीवन्त पुस्तक सायदै होलान् ।
नेपाल र नेपाली जनजीवन बारेको यात्रा वृत्तान्त अक्सर नेपाल घुम्न आएका विदेशीले मात्र लेख्ने गरेका थिए । भिन्न भौगोलिक, सामाजिक र सांस्कृतिक परिवेशबाट आएका मानिसले नेपाली जनजीवन र संस्कृतिलाई नौलो अनुभूत गर्नु अस्वाभाविक होइन । तर अब बिस्तारै नेपालीहरूले पनि कलम चलाउन थालेका छन्, जुन खुसीको कुरा हो । यसले हामीलाई नयाँ तरिकाले सोच्न मद्दत गर्दछ । प्रसिद्ध विद्वान् डा. हर्क गुरुङको यस्तै यात्रा वृत्तान्त -मैले देखेको नेपाल) प्रकाशमा आउँदा नेपाली समाज र जनजीवनलाई बुझ्ने सन्दर्भमा महत्त्वपूर्ण सामग्रीको उपमा मिलेको थियो । मैनालीको यस पुस्तक नेपाली जनजीवनको अध्ययन र चिन्तन गर्नेहरूका लागि मौलिक सामग्री सिद्ध हुनसक्छ । त्यस दृष्टिले यस पुस्तकको गरिमा र महत्त्व आउने दिनहरूमा अझ बढ्न सक्ने देखिन्छ ।
पंक्तिकारको दृष्टिमा यो पुस्तक ती राजनीतिक नेता/कार्यकर्ताहरूका लागि बहुमूल्य रत्न हो, जसले राजनीति जनताका लागि हो भन्छन् । तिनलाई यसले राजनीतिको चलन चल्तीको अर्थ र परिभाषा कति फिका छ भन्ने वोध दिन्छ र जनताको जीवनमा दिगो र अग्रगामी सुधारमा जोडिएर मात्र राजनीतिको अर्थ खोज्न प्रेरित गर्दछ । र, ती राजनीतिक नेता/कार्यकर्ता र प्रशासकका लागि यो पुस्तक ऐना हो, जसले आफ्नो पद, कुर्सी र पैसा र दुनो सोझ्याउनु नै सबथोक हो भन्ने भन्ने बुझेका छन् । विकासविद् र योजनकारहरूका लागि पनि यो पुस्तक एउटा त्यस्तो सन्दर्भ सामग्री बन्न सक्छ, जसले गाउँको विकासको परम्परागत मोडलमा पुनर्विचार गर्ने सोच पैदा गरिदिन्छ ।
पुस्तकले लेखनीमा समेत नयाँ आयाम थपिदिएको छ । यो पुस्तकमा न साहित्यको कल्पनाशीलताको गन्ध भेटिन्छ, न त पत्रकारिताको टर्रोपना । पुस्तकको रचनागर्भ लेख्ने सन्दर्भमा मैनालीले भनेका पनि छन्, 'पत्रकारिताका सिलसिलामा भेला गरेका र भोगेका तर पत्रकारितामार्फत व्यक्त गर्न नसकेका जानकारी र अनुभव व्यक्त गर्ने जमर्को गरेको छु । ..पत्रकारले दैनिक रिपोर्टिङ र साहित्यका बीचको यस्तो एउटा ठिमाहा विधाको सहारा लिनुपर्छ जसमा काल्पनिक कुराको गन्ध नआओस् र टर्रोपनाको मात्रा पनि हदैसम्म घटेको होस् ।' मैनालीको यस प्रयासबाट नेपाली पत्रकारिता जगत्ले पनि प्रशस्त लाभ उठाउन सक्छ । मोफलस र राजधानी दुवैतिर गरी नेपाली मिडियामा पत्रकारितालाई मूल पेसा बनाएर क्रियाशील भइरहेका मानिसहरूको संख्या हजारभन्दा माथि छ, जो नित्य समाचारकै खेतीपातीमा संलग्न रहिरहन्छन् । तिनले समाचार लेखनको क्रममा अभिव्यक्त गर्न नपाएका तर उपयोगी सूचना, जानकारी, दस्ताबेजसमेतलाई समेटेर मनालीले झैं पुस्तकहरू लेख्न सक्छन् ।
अप्रासाङ्गकि र असान्दर्भिक कुरामा एक अक्षर पनि खर्चन हच्कने र सम्पादनका क्रममा निमर्मतापूर्वक कैंची चलाउन पछि नहट्ने स्वभावका मैनालीले आफनै अनुभूतिहरूमाथि पनि अति नै कैंची चलाएको भान हुन्छ । सायद उनले निजी अनुभूतिको अर्थ त्यति देखेनन् । तर यथार्थमा यो पुस्तकमा उनले जति बढी अनुभूतिहरू मिसाउन सक्थे, उति नै बढी यो पुस्तक चित्ताकर्षक हुन्थ्यो । सायद यसले पुस्तकको गरिमा पनि बढाउनै मद्दत गथ्र्यो । त्यसैगरी, च्याप्टरै पिच्छे कम्तीमा एउटा तस्बिर पनि समाविष्ट गर्न पाएको भए पुस्तक योभन्दा अझै शक्तिशाली बन्ने थियो । यसले अवश्य पनि पुस्तकको आकार केही बढाउँथ्यो । तर त्यसले पाठकलाई न्याय नै गर्दथ्यो, अन्याय गर्दैनथ्यो । बरु मानसरोवरको यात्रासम्बन्धी विवरणलाई यहाँबाट हटाएर छुट्टै पुस्तकको रूप दिएको भए हुन्थ्यो ।
उपल्लो थलो
लेखक : मोहन मैनाली
प्रकाशक : जगदम्बा प्रकाशन
मूल्य : ३००


प्रकाशित : पुस १४, २०६९ १५:५३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

नियतिको फेरो समाएर

लामो समयदेखि थाँती रहेका राजनीतिक मुद्दा र जनताका आंकाक्षाका बीचको नमिलेको हिसाबलाई साहित्यमा उतार्ने क्रमको एउटा कडीका रुपमा यो उपन्यास आएको छ ।

लामो समयदेखि नेपालमा भएका राजनीतिक सामाजिक आन्दोलन, तिनले उठाएका राजनीतिक-आर्थिक-सामाजिक मुद्दाहरू र विभिन्न समुदायका आकांक्षाहरू मिसिएर भएको २०६२/०६३ को जनआन्दोलनले ती मुद्दा र आकांक्षाहरूलाई स्थापित गर्‍यो । ती मुद्दा र आकांक्षाहरूलाई सम्बोधन गर्न २०६४ को अन्त्यमा निर्वाचित संविधानसभा आफ्नो काम पूरा नगरी २०६९ मा विघटन भयो । संविधानसभामार्फत संविधान बनाउने नेपालीको आकांक्षा ६ दशकपछि बनेको संविधानसभाले पनि पूरा गर्न सकेन । नेपाली समाजको विविधताको प्रतिविम्बन भएको संविधानसभा ठूला दलका ठूला नेताको 'राष्ट्रिय सहमति'को चक्रमा असफल भयो । आन्दोलनको लागि जनताले राजनीतिक दललाई साथ दिने, आन्दोलन सफल हुने, सत्तामा पुगेपछि आन्दोलको बेला उठेका मुद्दाहरूलाई संस्थागत गर्न र व्यवहारमा उतार्न राजनीतिक दल असफल रहने र आन्दोलनको रापताप घट्दै जाँदा जनताका अधिकार खोसिने, यो शृङ्खला नेपालमा २००७ सालदेखि नै सुरु हुन्छ र हरेक राजनीतिक परिवर्तनपछि यो दोहोरिएको छ । पटक पटकको राजनीतिक दलको असफलताले नेपालको संकट बढ्दै गएको छ ।
संविधासभा विघटन भएको ४ महिनापछि शारदा शर्माको उपन्यास 'ताप' प्रकाशन भएको छ । 'ताप' उपन्यासले नेपालमा पटक पटक राजनीतिक दलहरू किन असफल भइरहेका छन् भन्ने प्रश्नको प्रस्टीकरण दिन खोजको छ । समाजले भोगेको सफलता/असफलताका कारणको खोजी प्राज्ञिक र रचनात्मक दुवै फाँटका विभिन्न विधामा भिन्न कोणबाट हुने क्रममा 'ताप' थपिएको छ ।
'ताप' आमा छोरी- चन्दि्रका र सुजाता- दुई पुस्ताको कथामा बुनिएको छ । चन्दि्रका र सुजाताको कथामा आउने उतारचढाव देखाउन अन्य पात्रहरू आएका छन् । सुजाता अहिलेको अङ्ग्रेजी स्कुल जेनेरेसनकी केटी । आफूले चाहेको पाएर, कुनै अभाव नभई हुर्केकी । समाजमा हुने सानातिना समस्या सामाना गर्न पनि उसलाई गाह्रै पर्छ ।
राणाकालमा सत्तामा भएको परिवार चन्दि्रकाका हजुरबा खेदिएर देहरादुन पुग्छन्, छोरीले धेरै पढ्न हुन्न भन्ने पारिवारिक मान्यता भएको परिवार भए पनि उच्च शिक्षाका लागि चन्दि्रका बेलायत पुग्छे । पढ्न त्यहाँ पुगेको सामान्य परिवारको युवकसँग प्रेम विवाह गरेर नेपाल आउँछे । यहाँ पतिसँग कुरा नमिलेपछि छुट्टन्िछे र छोरी लिएर हुर्काउने पढाउने गर्छे । सोच्छे छोरीका लागि मैले 'संसारलाई अस्वीकार' गरें । माओवादी विद्रोह र संकटकालको बीचमा त्यही छोरी एक रात बेपत्ता हुन्छे । सेनाको उच्च ओहोदामा नातेदार भएर पनि उसले छोरी खोज्न सक्तिनँ । उपन्यासकारले कथाका लागि बुनेका घटनाहरू संयोगहरूको शृङ्खलाको रूपमा आएका छन् । शारदा शर्माले घटनाहरू उन्दा संयोगहरूलाई प्राथमिकता दिनको कारण उपन्यास पढिसक्दा प्रस्टिन्छ । शारदाको धारणा उनका पात्रको मुखबाट निस्किएझैं लाग्छ । एक ठाउँमा चन्दि्रका भन्छे, 'सायद नियति भनेको यही होला । सबैले आफ्नो प्रारब्ध भोग्नैपर्छ होला ।'
अमेरिकाबाट बौद्ध दर्शनमा उच्च शिक्ष्ाा हासिल गरेर फर्केर कुनै गैरसरकारी संस्थामा जागिरे भएकी सुजाता क्याम्पसमा सँगै पढेको साथीसँग डिस्कोबाट घर र्फकंदै गर्दा सुरक्ष्ााकर्मीको चेकिङमा पक्राउ पर्छे । यातनाको पराकाष्ठा, सुरक्षाकर्मीको सामूहिक बलात्कार र मानसिक उपचारपछि बौद्ध गुम्बामा पुग्छे । बौद्ध गुम्बामा महिलालाई प्रबज्या लिन पनि गाह्रो हुने प्रसंग राखेर लेखकले महिलालाई अहिलेसम्म प्राप्त नभएको महास्थवीर पद सुजाताले छोटै समयमा पाउन सम्भव भएको बनाएकी छन् । तर त्यसको विश्वसनीयता स्थापित छैन । यसरी सुजातासँग जोडिएका घटनाहरू पनि शारदाले संयोगहरूले डोर्‍याएकी छन्, सुजाताको नियति स्थापित गर्न ।
चन्दि्रका र सुजाताको जीवन नियतिले डोर्‍याएको कथा बनाएर 'ताप'ले हामीले बेहोरेको विगत हाम्रो नियति हो त्यसैले 'सबैले आफ्नो प्रारब्ध भोग्नैपर्छ' भन्ने कुरामा जोड दिन्छ । 'ताप'मार्फत् शारदा शर्माले- विगत ६ दशकको नेपाली राजनीतिको असफलता पनि नेपालीको नियति हो, यो भोग्नैपथ्र्यो भन्छिन् । नियतिलाई बल पुर्‍याउन बेला बेला पात्रले त्यस्तै खालका संवाद बोल्छन् । एक ठाउँमा चन्दि्रका भन्छे, 'बेलायत बस्छु भनेकी मान्छे नेपाल आएँ, मुलुक बनाउनुपर्छ भनेर नेपाल आएको प्रभाकर -लोग्ने) भने सधैंको लागि बिदेसियो ।'
'ताप'मा मुक्ति र परासर कुँवर दुई पात्र आएका छन्, जसको राजनीतिसित सम्बन्ध जोडिएको छ । परासर कुँवर पञ्चायतकालमा खेलकुद परिषद्मा हलिमुहाली गरेको पात्र, पछि राजाको प्रत्यक्ष शासनमा मन्त्री बन्छ । परासरको चरित्रमार्फत त्यो राजनीतिको चरित्र देखाउन खोजिएको छ । सेनाले बाबुको हत्या गरेपछि माओवादीमा लागेको मुक्ति पात्रको चित्रण गर्ने क्रममा उपन्यासकारले माओवादी विद्रोहको बारेमा टिप्पणी गर्न भ्याएकी छन् । यी पात्रमार्फत उनले कथालाई नेपालको राजनीतिक विकासक्रमसँग पनि जोड्न खोजेकी छन् । परासरले पञ्चायतकाल जोड्छ भने मुक्तिले माओवादी विद्रोहको काललाई जोड्छ । कथाको मुख्य चुरोका घटना संकटकालको वरिपरि घटेका छन् । नेपालमा संकटकाल अगाडि र पछाडि घटेका घटनाले राजनीतिलाई एउटा दिशामा अगाडि बढाए ।
विभिन्न शीर्षकहरू दिइएको उपन्यासका खण्डमा पात्रको नाममा पनि खण्डको शीर्षक परेका छन् । ती खण्ड तीनै पात्रको मुखबाट घटना वर्णनको शैली अपनाइएको छ । यसरी विभिन्न पात्रको दृष्टिबाट कथा भनिएको छ । चन्दि्रका महारानी खण्डमा चन्दि्रकाले आफ्नो घटना बयान गर्छिन् । जुद्धशमशेरको पालादेखि पछिल्लो सङ्कटकाल पछाडिसम्म तन्किएको कथा र घटनाक्रमका समयक्रम मिल्दैनन् । '२०१२ साल जेठ पूणिर्माका दिन जन्मेकी हु रे म' भन्ने चन्दि्रकाका बाबुआमाको बिहे भने २०१३ सालमा भनिएको छ । चन्दि्रकाको दाजु 'प्रजातन्त्रको उदय' भएको वर्ष २००७ सालमा जन्मन्छ । समयक्रमको यस्तो गन्जागोल संकटकाल लागेको भनिएको समयका घटनामा पनि भएको छ । एउटै घटना कतै भर्खर संकटकाल लागेको बेला घटेको अनुभव हुन्छ भने कतै राजाको प्रत्यक्ष शासन सुरु भएको बेला भन्ने भान पर्छ ।
कविता, कथा र निबन्धमा नाम बनाएकी शारदा शर्माको 'ताप' पहिलो उपन्यास हो । उपन्यासमा बौद्ध दर्शन तथा ध्यानसँग सम्बन्धित विभिन्न प्रसंग र गुम्बाभित्र प्रयोग हुने शब्दावलीले लेखकको अध्यात्मतर्फको अध्ययनलाई बताउँछ । 'ताप'का चन्दि्रका र सुजाता दुई पुस्ताका यी आमा छोरीको दृष्टिकोणमा पुस्तान्तर छ । त्यसकारण उनीहरू एकअर्काका विपरीत देखिन्छन् । तर दुवै आमा छोरी जीवनमा संकट आएपछि संकटको सामना गर्नुको साटो सांसारिकतादेखि टाढा भाग्छन् । उनीहरू दुवैका लागि मनको शान्तिको खोजी संकटको समाधान बन्छ । सुजाता एक प्रसंगमा भन्छे, 'जीवनमा पुनरुक्ति सिवाय कहीं कतै केही नयाँपन बाँकी छैन । ....यही पट्यारलाग्दो निरन्तरको द्वन्द्वमा च्यापिइरहनलाई बाँच्नुपर्ने हो ?' अर्को प्रसंगमा चन्दि्रका स्वतन्त्रताको बारेमा भन्छे, 'मान्छे स्वतन्त्र छैन सुजाता । हामी स्वतन्त्रताको भ्रममा मात्र छौं ।...निर्बन्ध स्वतन्त्रताको अुनुभूति भनेको त मृत्यु मात्रै हो । '
हाम्रो विगतलाई नियतिवादको जिम्मा लगाउँदा इतिहासलाई कर्ता, कारण, परिणामको विश्लेषणमा बुझ्नुभन्दा सजिलो त हुन्छ नै । निणर्ायक शक्ति भएर पनि असफल भएका राजनीतिक दलहरूलाई असफलताको प्रस्टीकरण दिन अझ सहज हुन्छ । नियतिको नाममा स्थापित भएका आफ्ना मुद्दा र आकांक्षालाई बिर्सन मानिसहरू तयार होलान् त ?
ताप
विधा : उपन्यास
लेखक : शारदा शर्मा
प्रकाशक : सांगि्रला बुक्स
मूल्य : रू, ३४५ ।-

प्रकाशित : पुस १४, २०६९ १५:५१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्