‘नेपाललाई हजारौं वर्ष केले टिकायो ?’

संविधानविद् विपिन अधिकारी काठमाडौं विश्वविद्यालय, स्कुल अफ लका डिन हुन् । उनले ‘नेपालका खस जाति’ सहित कानुन र संविधानसम्बन्धी झन्डै दुई दर्जन पुस्तकको लेखन तथा सम्पादन गरेका छन् ।
कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौं — दयारामभक्त माथेमाको ‘अनुभव र अनुभूति’, रेवतीरमण खनालको ‘अनुभूति र अभिव्यक्ति’ गोपाल खनालको ‘भूराजनीति’, भोजराज घिमिरेको ‘मोडहरूमा म’, कुलचन्द्र गौतमको ‘लस्ट इन ट्रान्जिसन’ र एन्ड्रयु डफको ‘सिक्किम : रेक्विम फर अ हिमालयन किङडम’ मैले पछिल्लो समय पढेका पुस्तकहरू हुन् । यी सबै सूचनामूलक छन् ।

माथेमाले पुस्तकमा १९९७ देखि २०१६ सम्म र त्यसपछिको समयबारे आफ्नो हिसाबले चर्चा गरेका छन् । यो किताबले नेपालको संवेदनशील समयका बारेमा राजा त्रिभुवनको दृष्टिकोण दिन्छ । लेखकले राजाहरूबारे इमानदार प्रस्तुति दिएका छन् । सिक्किमसम्बन्धी किताब धेरै जानकारीमूलक छ । सिक्किम विलयपछि आएको सुनन्ददत्त रायको ‘स्म्यास एन्ड ग्रयाब’ भन्दा यो पुस्तक निकै राम्रो छ । डफको पुस्तकमा भारतको दृष्टिकोण मात्र छैन । भारतले कसरी कदम चाल्यो भन्ने भन्दा पनि अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिको परिप्रेक्ष्यमा सिक्किम विलय कसरी भयो भन्ने चर्चा छ यसमा ।

रेवतीरमणलाई म विद्यार्थीकालदेखि चिन्थें । त्यसैले उनको पुस्तक देख्नेबित्तिकै किनें । दरबारलाई धेरै भित्रदेखि चिनेको मान्छेको पुस्तकबाट मैले धेरै अपेक्षा गरेको थिएँ । तर त्यस्तो केही पाइनँ । पुस्तकले मेरो उत्सुकता केही पनि मेटेन । केही सूचना मात्र दियो । 
कानुनदेखि विकाससम्म
संवैधानिक कानुन, प्रजातान्त्रिक प्रक्रिया, कानुन सुधार, मानव अधिकारलगायतका विषय म बढी पढ्छु, कानुनको शिक्षक भएकाले । भलै यी सार्वजनिक चाखका विषय नहुन सक्छन् । यस अलावा नेपालको इतिहास, राजनीति, कूटनीति, विकास र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध अनि नेपाल र विश्वका समसामयिक मामिलामा मेरो रुचि छ । सन् १९५० भन्दा अघि लेखिएका नेपालसम्बन्धी पुस्तकप्रति मेरो विशेष चाख छ । हाम्रो देशसम्बन्धी आधारभूत किताब मलाई सधैं मन पर्छ । करिब चार दर्जन यस्ता पुस्तकको त मैले समीक्षा नै गरेको छु । व्यावसायिकभन्दा पनि मेरो रुचिका हिसाबले हो यो । 
मेरो अध्ययनको अर्को विषय बीपी हो । उनीसम्बन्धी भेटेजति पढ्छु । उनीबारे आउने राम्रा–नराम्रा जति पनि दृष्टिकोण छन्, ती सबै जान्न चाहन्छु । अनि, त्यसबारे आफ्नो दृष्टिकोण राख्न मन पर्छ मलाई । मेरा दृष्टिमा बीपी नेपालको पुनर्जागरणका प्रतीक हुन् । मैले बीपीको जीवन अनि उनको लोकतन्त्र, राष्ट्रियता र राष्ट्रिय मेलमिलापसम्बन्धी धारणाबाट निकै सिकेको छु ।
सार्वजनिक नीति र सुरक्षाको विषयमा पनि मेरो चासो छ । पछिल्लो समय चीनको ‘वान बेल्ट, वान रोड’ बारे भेटेजति सामग्री पढिरहेको छु । वर्तमान नेपालको चुनौती, नेपाल–भारतसम्बन्ध र नेपाल–चीन सम्बन्ध बताउने पुस्तक पनि मेरो छनोटमा पर्छन् । 
विद्यार्थी जीवनमा साहित्य 
सिरहाको बस्तीपुरमा जन्मिएँ/हुर्किएँ । त्यहाँ समता पुस्तकालय थियो । गाउँभरिका मान्छे दसैंमा आउँदा पुस्तक बटुलेर ल्याएका हुन्थें र त्यो पुस्तकालयलाई दिन्थें । मेरो सुरुवाती पुस्तक–अध्ययन त्यहीँ भयो । नेपाली साहित्य पढियो त्यति बेला । ‘पन्ध्रतारा र नेपाली साहित्य’ त्यति बेलै पढेको हुँ । क्याम्पस पढ्दा नेपाली र अंग्रेजी साहित्यका क्लासिक पुस्तकहरू पढें । तर त्यसयता साहित्य पढ्न ठप्पजस्तै भयो ।
सानोमा पढेका कुराले रुचि जगायो । पछि अध्ययन आवश्यकता बन्न थाल्यो । अनि राम्रो के हो, नराम्रो के हो भन्ने दृष्टिकोण बनाउन जानियो । पहिले बीपीको ‘सुम्निामा’ बुझिएको थिएन । जीवन के हो, सुख के हो, दु:ख के हो, सन्ताप के हो भन्ने बीपीको दृष्टिकोण सबै भेटिन्छ अहिले पढ्दा । कलेज पढ्दा लुई फिसरले लेखेको गान्धीको जीवनी निकै मन परेको थियो । बट्रान्डका रसेलका पुस्तक र उनको जीवनी मैले त्यति नै बेला पढेको हँु । उनको ‘अनपपुलर एसे’ ले मलाई छोएको थियो । राजनीति, दर्शनशास्त्र, आधुनिकता, बौद्धिकताजस्ता विषयहरूको अभूतपूर्व विश्लेषण छ यो निबन्ध संग्रहमा ।
बीपी मेरा स्रोत
अहिले त पुस्तक खोज्न इन्टरनेटले सजिलो बनाएको छ । तर पहिले तरिका अर्कै थियो । मैले जयप्रकाशबारे पढें, बीपीले उनको चर्चा गरेकाले । मिनु मसानीलाई मैले सायद पढ्दैनथे होला, यदि बीपीले नाम नलिएका भए । बीपीले नै नाम लिएकाले डुरान्टको ‘स्टोरी अफ सिभिलाइजेसन’ निकै खोजियो तर पाइएन । यसका भोलमहरू मोटामोटा र महँगा छन् । पछि मात्र भेटियो । अहिले त राम्रा पुस्तक आउँदा बिक्रेताले फोन नै गर्छन् । पहिले समय थियो, किताब पाइँदैनथ्यो अहिले किताब पाइन्छ समय छैन ।
माइकल पोर्टरलाई पछ्याउँछु 
अहिले म हार्वर्ड विश्वविद्यालयका प्राध्यापक माइकल पोर्टरलाई महत्त्व दिन्छु । यी अर्थशास्त्रीले लेखे–बोलका कुरा म खोजी–खोजी हेर्छु । कुनै देशले कसरी प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता विकास गर्नुपर्छ भनेर उनले लेख्ने बोल्ने गरेका छन् ।
अब ‘लक्जरी रिडिङ’ भन्दा पनि यसको प्रयोग पनि होस् भन्ने चाहन्छु । ‘वान बेल्ट एन्ड वान रोड’ लाई मैले गम्भीरतापूर्वक नियालिरहेको त्यही भएर हो । नेपाल सरकारले यसको सन्दर्भमा कतै गल्ती गरिहाल्यो भने झ्याप्प समाउन सकियोस् भनेर । किनकि नेपालमा त्यसको विशेषज्ञ छैनन् ।
हेन्री किसिन्जरको ‘अन चाइना’ मलाई मन परेको पुस्तकमध्ये पर्छ । चीनबारे मैले निकै किताब पढें तर यो नपढेको भए मेरो चीन बुझाइ कमजोर नै हुन्थ्यो । तर यसमा नेपालबारे उल्लेखै छैन । किनेकै दिन इन्डेक्समा नेपाल खोजेको थिएँ तर भेटिनँ । नक्सामा भने रहेछ, त्यतिले नै चित्त बुझाएँ । त्यसबारे समीक्षा नै लेखें, ‘छिमेकी मुलुक नेपाल चीनको महत्त्वपूर्ण विषय हो, ऐतिहासिक कालदेखि नै । तर यसबारे लेखिएन ।’ सुखद संयोग π किसिन्जरको अर्को पुस्तकमा हाम्रो देशबारे एक अनुच्छेद परेको छ— नेपाल कसरी आफ्नो डिप्लोमेसीका बलमा टिकेको छ भनेर ।
हड्सनले गुन लगाए
नेपालबारे लेखिएका कति राम्रा पुस्तक हामीले पढिरहेका छैनौं । ब्रायन हड्सनले लेखेका चिठीपत्र निकै उपयोगी छन् । हड्सन नभएको भए हामी कति अध्ययन सामग्रीको स्रोतसम्म पुग्नै सक्दैनथ्यौं । उनले सूची नलेखिएदिएको भए नेपालमा कुन–कुन बुद्धिस्ट पुस्तक छन् भन्ने पनि थाहा हुँदैनथ्यो । आर मित्राको पुस्तक मैले उनीबाटै थाहा पाएर पढेको हुँ ।
लेख्नु त रेग्मीको जसरी
नेपालको इतिहास या अंग्रेजले आफ्नो ‘कोलोनियल पावर’ का दृष्टिकोणले लेखे, या भारतीयले लेखे, नेपाललाई आफ्नो नियन्त्रणमा राख्नुपर्छ भन्ने हेतुले । अन्य पश्चिमाहरूले पर्यटक भएर लेखे । कोही तीर्थयात्री, कोही जासुस र कोही चिकित्सक भएर आउँदा लेखे । अनि हाम्रा इतिहासकारहरूले जति पनि लेखे, सबै आफ्नो हिसाबले लेखे । बाबुराम आचार्य जो ‘लिडिग हिस्टोरियन’ हुन्, उनले आफ्ना स्रोतका सूचनाहरूका आधारमा लेखे । त्यसमा अरूले के भन्छन्, त्यसको तुलनात्मक महत्त्व कति छ भन्ने आधारमा उनले हेरेजस्तो लाग्दैन । तर, महेशचन्द्र रेग्मीले लेखेको भूमि र प्रशासनसम्बन्धी पुस्तक बेजोड छ । अन्तर्राष्ट्रिय परिवेश बुझेर र त्यस परिप्रेक्ष्यमा नेपाल के हो भन्ने चिनेर लेखे उनले । आजसम्म जग्गाजमिनसम्बन्धी नेपालमा जे–जे प्रकाशित छन्, ती सबैमा कि उनकै सन्दर्भ दिएर लेखिएको छ कि चोरेर । रेग्मीले जसरी पुस्तक लेखियो भने झूटा कुरा आउँदैन । अहिले तराईबारे जे लेखनी आइरहेका छन्, ती सही होइनन्् । पहिचानको राजनीतिले बेहाल गरिदिएको छ देशलाई । देशलाई ‘सस्टेन’ गर्ने हजारांै वर्षका राजनीतिक आधारहरू के थिए भनेर पुस्तक लेखिएका छैनन् । यस्ता कुराहरू समावेश पुस्तकको खाँचो छ ।
रोजको त्यो ‘ब्रह्मवाक्य’
विदेशी भईकन पनि लियो ओ रोजले जति लेखे, निकै राम्रा लेखे । भुवनलाल जोशीसँग मिलेर लेखेको उनको पुस्तक ‘डेमोक्रेटिक इनोभेसन्स् इन नेपाल’ राजा महेन्द्र र बीपीलाई संयुक्त रूपमा समर्पण गरिएको छ । नेपाल निर्माता यी दुवै व्यक्ति हुनुपर्छ भन्ने अभिव्यक्ति उनले त्यस समर्पणबाट दिएका छन् । मेरा लागि, लियो ओ रोजले त्यति लेख्नु ब्रह्मवाक्य हो । नेपालका कुनै पनि राजनीतिशास्त्रीले त्यसरी लेख्न सके ? उनीहरू कि त राजाको अन्धभक्त भए कि बीपीको । दुवै जनाका बारेमा प्रयाप्त चाख राखेर लेखिदिएको भए बीपीको लाइन धेरै बलियो हुन्थ्यो । आज बीपीको लाइन समाप्त भयो, अहिले नेपाल यस्तो विकट घडीमा उभिएको छ कि, नेताहरू मुलुकको हित केमा हुन्छ पनि भन्न सक्दैनन् ।
लियो ओ रोजले नेपाललाई एसियाली सन्दर्भमा एउटा ‘टेस्ट केस’ मा रूपमा लेखेका हुन् । यहाँ बसी अध्ययन गरेर विश्वसनीय स्रोतका आधारमा लेखेका हुन् । अरूजस्तो दुई चार दिन पाहुना भएर लेखेका होइनन् । त्यस्तै फादर स्टिलर पनि विश्वसनीय लेखक हुन् । 
यसको मतलब यो होइन कि ‘फ्लाई बाई नाइट कन्सल्ट्यान्ट’ ले लेखेका कुरालाई ‘डिस्क्रेडिट’ गरिहाल्नुपर्छ । खासमा उनीहरूले दिएको ‘डेटा’ लाई लिने हो तर धारणा अपनाउने होइन । जस्तो भनूँ— पृथ्वीनारायाण शाहले एकीकरणको लडाइँ कसरी लडे भन्ने ऐतिहासिक ग्रन्थ अभाव छ । कसैले लेखेको छैन । फादर रुबाटोले जे लेखे, त्यो किताब पनि होइन एउटा संस्मरणात्मक निबन्ध हो, बेतियाको चर्चलाई बुझाएको । पृथ्वीनारायण शाहले देश निकाला गरेको एउटा पीडितले रिसाएर लेखेको किताब कस्तो हुन्छ ? उनले जथाभावी लेखेका छन् । दुर्भाग्य π पश्चिमाहरूले यसलाई विश्वसनीय प्रमाणका रूपमा लिइदिए । २४ घण्टाभित्र देश छोड भनेर लगारिएकाले कसरी निष्पक्ष लेख्न सक्छ ? म उनले भनेको कुरालाई ‘डिस्रिगार्ड’ गर्दिनँ तर, त्यसलाई केवल ‘डेटा’ का रूपमा मात्र लिन्छु । उनले आफूलाई पृथ्वीनारायणले खेदेको मात्र देखे । मैले त पृथ्वीनारायणलाई दसवटा रूपबाट हेरेको छु । पृथ्वी नारायणलाई मुल्यांकन गर्दा ‘होलिस्टिक’ हुनुपर्छ । लडाइँमा पनि सिद्धान्त हुन्छ । ठूलो ‘कज’ चाहिन्छ । बिना ‘गुड कज’ खुकुरी बोकेकै भरमा नेपाल एकीकरण भएको होइन । खुकुरी बोक्ने शासकले पनि जनताको वैद्यता खोज्छ । यस्ता कुरा इतिहासकारले लेखेनन् भनेर विश्लेषकले जे पनि ग्रहण गर्न मिल्दैन ।
बेलिनको पुस्तक र पृथ्वीनारायण
अमेरिकीहरूले क्रान्ति किन गरे भनेर बर्नार्ड बेलिन भन्ने दिग्गज इतिहासकारले ‘इडियोलोजिकल अरिजिन्स अफ अमेरिकन रिभोलुसन’ भन्ने किताब लेखे । उनले यसमा अमेरिकी क्रान्तिको सैद्धान्तिक पक्ष के थिए भनेर केलाए । यो पढेपछि दिमागमा स्वाट्ट पस्छ— नेपाल एकीकरणको पनि इडियोलोजिकल अरिजिन के हो ? बीपीले केही चर्चा गरेका छन्, ‘राजस्व आर्जन बढाऊँ, तिब्बत र भारततिरका नाकालाई आफ्नो अधीनमा बनाई मल्ल जत्तिकै अर्थ आर्जन गरूँ भनेर एकीकरण गरे । तर देशलाई एकीकरण गर्ने मानसिक आधार थिएन ।’ मान्छेहरूले यसलाई बढी बुझे । मैले भने बीपीले जति मात्र बुझेको छु ।
बेलिनले क्रान्तिमा देउता खोज्नु हँुदैन भनेका छन् । उनले जेम्स मडिसन, जेफर्सन, वासिङ्टन, जोन एडम्स बारेमा के रहेछ भनेर कोट्याएर हेरेका छन् । फिलाडेल्फियामा भाग लिएका १३ वटा राज्यबारे खोतलेका छन् । शब्द मात्र नहेर, त्यसको पछाडिको भाव बुझ भनेका छन् । त्यो पुस्तक पढेपछि मलाई लाग्यो पृथ्वीनाराणणको एकीकरण अभियान पनि राजस्वका लागि मात्र थिएन । 
        (कुराकानीमा आधारित)

अधिकारीले नाम लिएका १५ पुस्तक
द्ध ‘पुरानो मुलुकी ऐन’ (विसं १९१०)
द्ध योगी नरहरिनाथको ‘पृथ्वीनारयण शाहका दिव्य उपदेश’
द्ध बाबुराम आचार्यको ‘श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वीनारयण शाहको संक्षिप्त जीवनी’ (२०२४)
द्ध महेशचन्द्र रेग्मीको ‘अ स्टडी इन नेपाली इकोनोमिक हिस्ट्री’
द्ध भुवनलाल जोशी र लियो इ रोजको ‘डेमोक्रेटिक इनोभेसन्स् इन नेपाल’
द्ध लियो इ रोज र जे टी स्कल्जको ‘नेपाल, प्रोफाइल अफ अ हिमालयन किङडम’
द्ध लुडविङ एफ स्टिलरको ‘द साइलेन्ट क्राई : द पिपल अफ नेपाल’
द्ध एम एस स्लुसेरको ‘नेपाल मण्डला : अ कल्चरल स्टडी अफ द काठमान्डु भ्याली’
द्ध आर मित्रको ‘द संस्कृत बुद्धिस्ट लिटरेचर अफ नेपाल’
द्ध ए होफरको ‘द कास्ट हाइरार्की एन्ड द स्टेट इन नेपाल’
द्ध बट्रान्ड रसेलको ‘अनपपुलर एसेज’
द्ध लुइस फिसरको ‘द लाइफ अफ महात्मा गान्धी’
द्ध बर्नार्ड बेलिनको ‘द इडियोलोजिकल अरिजिन्स अफ अमेरिकन रिभोलुसन’
द्ध नान्सी फ्राइडेको ‘माई मदर माइसेल्फ’
द्ध म्याक्सिम गोर्कीको ‘द मदर

प्रकाशित : पुस २, २०७३ १०:११
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पटनामा टिपेका टिप्पणीहरू

बसन्त बस्नेत

सात सालको क्रान्तिका बेला नेपाली कांग्रेसले भारतको पटनामा केन्द्रीय कार्यालय राखेको थियो । सशस्त्र लडाइँका सूचना आदानप्रदान गर्ने आन्तरिक सञ्चार सञ्जाल ‘गुप्त बेतार केन्द्र’ का अपरेटर पटनामै बस्थे ।

सात सालको क्रान्तिमा वीरगति पाउनेहरूमध्ये बिहारका कुलदीप झा पनि एक थिए । पछि गएर भारतका प्रख्यात साहित्यकार बन्न पुगेका बिहार, औरही हिगनाका फणीश्वरनाथ रेणु बीपी कोइरालाको आह्वानमा बन्दुक बोकेर लडाइँमा होमिएका थिए ।

त्यस बेला भर्खरै खुलेको नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीका नेताहरूले संगठन निर्माण तथा पार्टी पाठ्यसामग्री प्रकाशनको आधारभूमि पटनालाई बनाएका थिए । सन् १९४२ को ब्रिटिस राजविरोधी आन्दोलनमा लखेटिएका समाजवादी नेता जयप्रकाश नारायण र राममनोहर लोहिया पटनाबाट भाग्दै नेपाल आए । सप्तरीको हनुमान नगरमा थुनिएका उनीहरूलाई स्थानीय जनताले जेल तोडेर भगाइदिएका थिए । पञ्चायतकालमा सुशील कोइराला र चक्रप्रसाद बास्तोला भागलपुर जेलमा बसे । २०३० सालमा कांग्रेसले अपहरण गरेको विमान फारबिसगन्जमा उतारिएको थियो ।
शताब्दी लामो जहानियाँ राणाशाही हटाउँदै आधुनिक नेपालको दैलो खोल्ने नेपालको राजनीतिक परिवर्तनमा सीमाञ्चल बिहार र उत्तरप्रदेशका नागरिक अगुवा, अनि जनता साथी रहे । काठमाडौं र नयाँ दिल्लीका संस्थापनहरूबीच संविधानको विषयलाई लिएर डेढ वर्षयता तिक्त सम्बन्ध अझै सुधार भइनसक्दा हाल बिहारको राजधानी रहेको पटना सहरले अघिल्लो साता एक कार्यक्रम गरी पुरानो इतिहास सम्झायो । अनि दुवैतिरको केन्द्रबाट चल्ने राज्य–राज्यको सम्बन्धभन्दा पहिले स्थानीय स्तरका जनता–जनताबीचको घनिष्ठ नाता जोडिइसकेको विगत दोहोर्‍यायो । नेपाल र भारतबीच अक्सर रोटी बेटीको सम्बन्ध चर्चामा आउने गर्छ । पटनाका बौद्धिकहरूले भने नेपालसँग क्रान्तिको सम्बन्ध रहेकोमा जोड दिए । अनि नयाँ पुस्ताले त्यो इतिहास बिर्सदै गएकोमा चिन्ता पनि जाहेर गरे । 
पटना विश्वविद्यालय कलेजका पूर्वप्रिन्सिपल अर्थशास्त्री नवलकिशोर चौधरीले आफ्नो सक्रियतामा केही वर्षअघि ‘बीपी कोइराला सेन्टर फर नेपाल स्टडिज्’ खोले । हालसम्म पटना कलेजकै सेरोफेरोमा सञ्चालित उक्त सेन्टरलाई अब व्यापक दायरामा ल्याउने प्रयासका रूपमा ‘नेपालमा २००७ सालको प्रजातान्त्रिक क्रान्ति र पटना’ शीर्षकको दुईदिने अन्तक्र्रिया कार्यक्रम आयोजना गरेका हुन् । दुई देशका केही राजनीतिकर्मी, बौद्धिक, सञ्चारकर्मी अनि प्राध्यापकहरूको त्यो सम्मेलनमा ७२ वर्षीय चौधरी यसरी प्रभावी भए कि, त्यो एक प्रकारले ‘वन म्यान सो’ जस्तै थियो । विद्वान् प्रँध्यापक चौधरी कतिसम्म एकसुरे रहेछन् भने, कार्यक्रम चलाउँदा चलाउँदै ड्यासनेर आएका टीभी पत्रकारलाई अन्तर्वार्ता पो दिन थाले ।
‘अब म यसअघिको सत्र समाप्त भएको घोषणा गर्छु र नयाँ सत्र सुरु भएको घोषणा गर्छु,’ एकल जीवनका सात दशक काटेका सन्त प्राध्यापक बीचैमा माइक्रोफोन कब्जा गर्थे, अनि हिन्दीमा हँसाउँथे, ‘र, यस सत्रको अध्यक्षता म आफैं गर्नेछु । अघिसम्म त म सीके लाल साहबको कार्यवाहक अध्यक्ष मात्रै थिएँ । नराम्रो नमान्नुहोला, मैले बीच–बीचमा जसको समय काटें अनि अर्को वक्तालाई समय दिएँ, ती सबै मैले होइन, लाल साहबको तर्फबाट गरेको थिएँ ।’ नेपालबाट बीपी कोइराला मेमोरियल लेक्चर दिन गएका बौद्धिक लाल भने पक्क परे— त्यस्तो निर्देशन त आफूले दिएको थिइनँ ।
चौधरीले आफू बिहारको वामपन्थी भएको भन्दै साहित्यकार रेणुका रचनावली पढेपछि बीपीप्रति असीम श्रद्धा उर्लेको बताए । अनि पछिल्लो पुस्ताले महात्मा गान्धी, जयप्रकाश नारायण, बीपीजस्ता मनीषीलाई उपेक्षा गरेको देखेर केही गरिहाल्ने मनसुबा पूरा गर्न सेन्टर खोलेको प्रस्टयाए । ‘पहिले त सेन्टर विश्वविद्यालयभित्रै थियो, तर त्यसरी नै चलाइरहँदा ‘ब्युरोक्रेटिक सेट अप’ मा जाला भनेर समाजमा लैजान खोजेको हो,’ चौधरीले भने, ‘अहिलेसम्म बीपी सेन्टरका लागि कसैबाट वित्तीय सहयोग लिएको छैन, यसलाई समाजले नै आफ्नो जिम्मामा राख्नुपर्छ ।’
अनि थपे, ‘बीपी सेन्टरको काम बीपीका मूर्तिहरू बनाउँदै हिँड्नु, बीपीवाणी सुनाउँदै हिँड्नु होइन, यो त एक अर्काको भावना बुझ्ने हिजोको संस्कृतिको निरन्तरता मात्रै हो ।’
पटना : बीपीको दोस्रो घर
महात्मा गान्धीको भव्य संग्रहालय छेवैमा खुला चउरको बीचमा बीपीको भव्य सालिक ‘जय नेपाल’ गरिरहेको छ । पटनालाई बीपीले आफ्नो दोस्रो घर भन्ने गरेका थिए । राजनीतिका सुरुवाती दिनहरूमै उनी पटनाबाट उदाएका समाजवादी नेता जयप्रकाश नारायणको गहिरो सान्निध्यमा पुग्न पाएका थिए । पछिसम्मै पटना आउजाउ गर्दा उनैसँग हुन्थे बीपी । ‘फेरि सुन्दरीजल’ पुस्तकको पहिलो डायरीमा बीपीले लेखेका छन्, ‘आरएनएसीको विमान चढेर पटनाबाट काठमाडौं विमानस्थल आइपुग्यौं । परिवारका सदस्य र जयप्रकाशजी हामीलाई बिदाइ गर्न आएका थिए । हामीमध्ये धेरैका आँखा रसाएका थिए । मप्रति देखाइएको यत्रो ठूलो स्नेहले मेरो मनलाई साह्रै छोयो । अघिल्लो दिन पटना आइपुगेदेखि नै थुप्रै मित्र र शुभच्छुकहरू मलाई भेट्न आइरहेका थिए । काठमाडौं पुगेपछि मेरो भविष्य अनिश्चित र चिन्ताजनक हुन्छ भन्ने कुरा थाहा पाएर उनीहरू चिन्तित थिए ।’ (२०३३ पुस १६)
रेणुको पुस्तक ‘नेपाली क्रान्ति कथा’ को भूमिकामा बीपीले हिन्दीमै लेखेका छन्, ‘आठ वर्षको निरन्तर आत्मनिर्वासनपछि म १९७६ डिसेम्बर (२०३३ पुस) मा काठमाडौं फर्कने (मेलमिलापको नीति लिएर) कार्यक्रम थियो । रेणु पटनाको स्थानीय अस्पतालमा उपचाररत थिए । भोलिपल्ट बिहानै काठमाडौं फर्कने भएकाले म जसरी पनि राति नै रेणुलाई भेट्न चाहन्थें । डाक्टरका अनुसार निको नहुने रोगले हाडछाला मात्रै रहेका रेणु उठे, मेरो पाउ छोए । अनि भने, ‘बिरामी भएकाले तपार्इंको संघर्षलाई साथ दिन सकिनँ । छिटै निको भएपछि सारनाथ गएर सुशीला भाउजूको सेवा गर्नेछु ।’
तिनै रेणुले त्यसअघि नै बीपीको उपन्यास नरेन्द्र दाइको हिन्दी अनुवाद गरे । अनि रामवृक्ष बेनीपुरीले त्यसताका सम्पादन गर्ने हिमालय पत्रिकामा बीपीका रचना रेणुले लगेर छपाउथे । बिहारका समाजवादी चिन्तक बेनीपुरीको सम्पादनमा पटनाबाट त्यसअघि जनता साप्ताहिक प्रकाशित हुन्थ्यो । पत्रिकाको ‘नेपालकी चिठी’ स्तम्भमा राणाविरोधी पत्रहरू छापिन्थे । भारतीय पत्रिकाले नेपाली राज्यविरुद्ध अभियान चलाएको भन्दै राणाहरूले अंगेजलाई प्रतिबन्ध लगाउन आग्रह गरे । अंग्रेज शासकले बेनीपुरीलाई एक वर्ष गिरफ्तार गरे, अनि पत्रिका नै बन्द गराए । यिनै बेनीपुरीबारे बीपीले आत्मवृत्तान्तमा पनि वर्णन गरेका छन् । हेर्दाखेरि केही मित्रहरूको मित्रको कथा लाग्ने यो समयखण्डले नेपाल र पटनाका नागरिकको राजनीतिक भाइचारालाई प्रतिनिधित्व गरेको थियो ।
बीपीको सालिक उठाउने यो पटना सहरमा तर कांग्रेसजन मात्रै भेटिँदैनथे । नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीका एक संस्थापक निरञ्जनगोविन्द वैद्यले वामपन्थी पुस्तकहरू पटनाका छापाखानामा छाप्थे । अनि कम्युनिस्ट पार्टीका कतिपय बैठकहरू कोलकाता, गोरखपुर र बनारससँगै पटनामा पनि आयोजना हुने गर्थे । पत्रकार चन्द्रकिशोरले भने, ‘एमालेका दुई नेताहरूसग म केही वर्षअघि पटना आएको थिएँ । राजकमल प्रकाशनगृहमा पुस्तक चहार्दै गर्दा एक युवती आइन् र एक नेताको खुट्टा छोइन् । उनले भनिन्, ‘अंकल तपाईं ईश्वर पोखरेल होइन, तपाईं पहिले म सानो छदा हाम्रो घरमा छ महिनासम्म बस्नुभएको थियो । मलाई चिन्नुभयो ?’
ती नेताले आफू पोखरेल नभए पनि एउटै कमिटीको नेता भएको बताए । अनि उनको अभिवादन पोखरेललाई सुनाइदिने वाचा गरे । 
सञ्जय थापाको उपनामबाट थुप्रै पुस्तक लेखेका एमाले नेता प्रदीप नेपालको मुक्त आकाशको खोजीमा पुस्तक नख्खु जेलब्रेकपछि भारतमा उन्मुक्ति लिएका क्षणहरूमा टुंगिएको छ । मोहनविक्रम सिंह, मोदनाथ प्रश्रित, मदन भण्डारीलगायत थुप्रै नेताले भारतमा लामो अवधि आश्रय लिएका छन् । माओवादी उपल्लो नेतृत्वले त जनयुद्धको आधाभन्दा बढी अवधि पटना, सिलिगुढी, कानपुर, गुढगाउँजस्ता ठाउँमा बिताएको थियो ।
पछिल्लो अवधि राष्ट्रवादी लाइन समातेको एमालेलाई आलोचकहरूले दक्षिणपन्थी अतिराष्ट्रवादबाट ग्रस्त रहेको भनी आरोप लगाउँदै आएका छन् । एमालेको पूर्वरूप माले स्वयंले भारतीय क्षेत्रका जनताबाट ठूलै सहयोग र समर्थन पाएको भए पनि हाल उक्त विगत बिर्सेर जनता–जनताबीचको सम्बन्ध उपेक्षा गरेको पटनाका केही शुभेच्छुकले टिप्पणी गरे । ‘दशगजा क्षेत्र दुई देशबीच सीमा छुट्याउने ठाउँ हो, तर यसलाई प्राविधिक ढंगले मात्रै बुझियो भने यथार्थबोध हुँदैन,’ एक पत्रकारले कुराकानीका क्रममा भने, ‘नाकाबन्दीका बेला म रक्सौल वीरगन्ज जाँदा गाडी चलेका थिएनन्, तर सर्वसाधारणले निर्बाध सामान लगिरहेका थिए । एमालेका नेताहरू लामो समय तराई मधेसमा बसेर पनि यो यथार्थ किन मनन गर्नुहुन्न ?’
जवाफ दिनलाई एमाले वा माओवादीका नेता भने त्यहा उपलब्ध थिएनन् । आयोजकले निम्ता नगरेको हो कि उनीहरू नगएका हुन्, बुझ्न सकिएन ।
‘अरू देशझैं नेपाल–भारत सम्बन्ध औपचारिक तहमा सीमित छैन, तर राजनीतिक खटपटले यी सम्बन्धहरूका काफी दरार उत्पन्न गरिदियो,’ विश्वविद्यालयका पूर्वकुलपति प्रोफेसर रामजी सिंहले भने, ‘इतिहास भने अहिले चर्चा गरिएजस्तो चिसो मात्रै छैन, भारतको स्वतन्त्रता संग्राममा नेपालीले लडेका छन् । नेपालको क्रान्तिमा भारतीयहरू सहिद भएका छन् ।’
उसो भए दुई देशबीच एक, दुईपल्ट होइन, किन वारम्बार असमझदारी उत्पन्न भएको त ?
‘बीपीले नै भन्नुभएको थियो, बिग ब्रदर एटिट्युड होइन, एक अर्काको सम्प्रभुतालाई समान आदर गर्ने परम्परता बसाल्नुपर्‍यो, हो त्यसैको कमी भएकाले खटपट परेको हो,’ सिंहले भने ।
बाल्यकालको लामो अवधि पटनामा बिताएकी पूर्वउपसभामुख कांग्रेस नेतृ चित्रलेखा यादव सेमिनारमा मुख्य अतिथि बनेर आइपुगेकी थिइन् । उनले पटनामा सानो छदाका सम्झनाहरू भावुक हुँदै सुनाइन् । दुई देश जोड्ने सम्बन्धका सेतुहरू इतिहासमा अनेक भेटिए पनि हिजोआज त्यस्ता पात्रहरूको कमी भएको बताइन् । युरोप अमेरिका जान बरु सजिलो हँुदै गए पनि खुला सिमाना भएको भारत आउन नेपालीलाई परेको कठिनाइ राख्दै उनले थपिन्, ‘सम्बन्धमा झन्झट पैदा गर्ने कुराहरू घट्दै जानुपर्ने हो, तर थपिँदै गएका छन् ।’
सद्भावना पार्टीका नेता लक्ष्मणलाल कर्णले त अझै थपेर पटनावासीलाई सम्बोधन गर्दै सोधे, ‘तपाईंहरूले बीपीले नेतृत्व गरेको क्रान्तिलाई मन फुकाएर सघाउनुभयो, तर त्यसपछि किन त्यो सहयोग टुट्यो ?’ मधेसवादी नेताहरू मोहम्मद लालबाबु राउत, जितेन्द्र सोनल, कृष्ण सिंहले पनि यसै तर्कलाई सघाए । कांग्रेस नेता अजय चौरसिया, अजय द्विवेदीले मधेसकै मुद्दा सम्बोधन गर्न संविधान संशोधन प्रयास भइरहेको भन्दै सहभागीलाई आश्वस्त पार्न खोजेका थिए । त्रिविका राजनीतिशास्त्री धनप्रसाद पण्डित, अर्थशास्त्री सुष्मा तिवारीले सात सालयताको सम्बन्धका उतारचढावहरूबारे आफ्ना धारणाहरू राखेका थिए । 
सद्भावना नेता कर्णले त्यसो भने पनि पोहोर वीरगन्जमा नाकाबन्दीको बेला सीमापारि रक्सौलमा स्थानीय भारतीय व्यापारीले हप्तौंसम्म खाना खुवाएर मधेसी प्रदर्शनकारीलाई सहयोग गरेका थिए । त्यस बेला सीमा क्षेत्रमा भएका गतिविधिहरू हालसम्म अस्पष्ट र विवादित छन् । नेपाललाई एकातिर खुला सीमाको सहज लाभ छ, अर्कातिर त्यही खुलापन नेपालका लागि समस्याको सर्जक बनिदिन्छ । मधेसका क्षेत्रमा मात्रै होइन, भारतसग जोडिएका नेपालका पहाडी क्षेत्रका बासिन्दाको पनि साझा पीडा छ— सीमाञ्चलमा ।
गान्धी म्युजियमका डाइरेक्टर डा. रजी अहमद, समाजवादी नेता अरुण दास, सुस्मिता गोस्वामी, प्राध्यापक महेन्द्रनारायण कर्ण, रत्नेश्वर मिश्रलगायतले धारणा राखे । उनीहरूको सार थियो, ‘नेपाललाई हेर्ने दिल्ली र पटनाको नजर एउटै होइन, अब राजनीतिक संस्थापन र कर्मचारीतन्त्रबाट मात्रै यो सम्बन्धलाई परिभाषित गर्न खोजियो भने अपूरो र गलत हुन जानेछ ।’
अहमदले त कतिसम्म भने भने, ‘दिल्लीले नेपाललाई शासकीय आँखाबाट हेर्छ, तर पटनाले बन्धुत्वको आँखाले । नेपालसग हामी जति नजिक छौं, त्यति त दिल्ली पनि छैन ।’
सीमाञ्चलको सम्बन्ध
‘सिमाना क्षेत्रका जनताको संवेदनशीलता कस्तो हुन्छ भन्नेबारे दिल्ली र काठमाडौं दुवै संवेदनशील छैनन्, त्यसैले अब सम्बन्ध राजधानीहरूबाट होइन, गाउँबाट उठाउनुपर्छ,’ हिन्दुस्तान हिन्दी दैनिकका राजनीतिक सम्पादक विनोद बन्धुले पटनास्थित निवासमा नेपालबाट गएका केही पत्रकारसँग कुरा गर्दै भने, ‘केन्द्रमा बस्ने केही नेता र केही कुण्ठित कर्मचारीले आफ्नो आकांक्षा लाद्न खोज्दा जनताले धेरै दु:ख पाए । मिडिया पनि सत्यतथ्य रिपोर्टिङ गर्ने मामिलामा अलिकति बहकिएको छ ।’ यसो भन्दै उनले वर्षायाममा कोसीको बाढी आउँदा भारतीय मिडिया कसरी रिपोर्ट गर्छन् भन्ने उदाहरण दिए । उनले भने, ‘नेपालले सप्तकोसीको पानी भारततिर छोडिदियो भनेर सबै मिडियामा आउँछ, नेपालले चाहिँ त्यो पानी कहाँ लैजाओस् ?’
राजनीतिक सम्पादक बन्धु पछिल्लो राजनीतिक घटनाक्रमबारे जानकार नहुने कुरै भएन । संविधान जारी गर्ने बेला काठमाडौंमा भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीका विशेष दूत जयशंकरको भ्रमण गलत भएको उनले बताए । अनि भारतीय शैलीलाई थपथाप गरी नेपालमा राजनीतिक वर्गले सिर्जना गरेको मनोवैज्ञानिक त्रासको लाभबारे पनि चर्चा गरे । ‘समस्या पक्कै छ, तर कसले सिर्जना गरेको हो ? भारतको मात्रै कुरा नगरौं, नेपालको संविधान जारी हुँदा संयुक्त राष्ट्रसंघ, अमेरिका, बेलायत, युरोपेली युनियन आदिले पनि समर्थन गरेका छैनन्,’ समस्याको समाधान नेपाली नेतृत्वमै रहेको सम्झाउँदै उनले थपे, ‘नेपालको मूल समस्या आन्तरिक कारणले उत्पन्न भएको हो । त्यसलाई अरूतिर पन्छाएर समाधान गर्न सकिँदैन ।’
मुख्य वक्ता लालले लेक्चर सुरु गर्दै दुई देशका जनताको भावनालाई दिल्ली र काठमाडौंले सही ढंगले प्रतिनिधित्व गर्न चुकेको टिप्पणी गरे । नेपालमा ‘राष्ट्रवादी लहर’ पछिल्ला दिनमा उठे पनि ‘राष्ट्रियताको भावना’ ले मात्रै मर्काहरू सम्बोधन गर्न सक्ने उनको भनाइ थियो । ‘नेपालमा सबै नागरिक एकसाथ नेपालीय कसरी हुन सक्छन् भन्ने बहस चलिरहेको छ, हामी नेसन् स्टेटबाट स्टेट नेसन् बन्नुपर्छ भन्ने प्रस्ताव राखिरहेका छौं,’ उनले सोधे, ‘बीपीले हाँकेको २००७ को क्रान्तिमा तपाईंहरूको ठूलो योगदान थियो, त्यो प्रजातन्त्रकै परिकल्पनाबारे अब फेरि सोच्नुपर्ने भयो । तपाईंहरू पछिल्लो अवधि नेपालमा मधेसीले चलाएको प्रजातान्त्रिक क्रान्तिबारे किन बोलिराख्नुभएको छैन ?’ लालले रोटीबेटीको सम्बन्धबारे जति चर्चा गरे पनि हुर्कंदै जाँदा रक्तसम्बन्ध भन्दा आवश्यकताले निर्माण भएका अन्य सम्बन्धहरू बढी घनिष्ठ हुन सक्ने भन्दै अब दुई देशका जनताबीच हार्दिकताको खोजी गर्न अपिल गरे ।
भारतीय बुद्धिजीवीहरूले भने नेपालको पछिल्लो विकासक्रमबारे आफूहरू जानकार रहेको भन्दै मधेसको मुद्दा राजनीतिको नाभिमा प्रवेश गरेको टिप्पणी गरे । संविधानले मधेसीलाई नागरिकता र प्रतिनिधित्वमा विभेद गरेको उनीहरूको तर्क थियो । ‘नेपालका वामपन्थी पार्टीले बुझेकै छैनन् वर्गस्वार्थ र जातिस्वार्थमा के फरकपना र समानता छ,’ आफ्नै खर्चमा श्यामश्वेत लघुपत्रिका ‘फिलहाल’ चलाइरहेकी वामपन्थी प्रीति सिन्हाले यो पंक्तिकारसँग भनिन्, ‘म नेपालका घटनाक्रमलाई एकदमै नजिकबाट नियालिरहेकी छु । मधेसीको समस्या उपेक्षा गरेर आजको मितिमा नेपाल अगाडि जानै सक्दैन । मधेस आजको नेपालमा उत्पीडित जाति र वर्ग हो । म दर्जनौं दृष्टान्त दिन सक्छु ।’
पटना भ्रमणको ठूलो लाभ के भयो भने, क्रमश: बिलाउँदै गएका जयप्रकाश नारायणका समाजवादी अनुयायीहरू भेटिँदै गए । तीमध्ये केहीको त म घरमै पुगें । उनीहरूको जीवनशैली, लवाइखुवाइ, रहनसहन हेरें । पहुँचवाला पदहरूमा पुगेर पनि अति सामान्य जीवनशैलीमा अविचल उनीहरू देख्दा नेपालका समाजवादी र साम्यवादीको रातारात बदलिएको वर्गीय हैसियतका दृश्यावली मानसपटलमा दगुरे । 
गंगा नदीको किनारमा निर्मित विश्वविद्यालय गेस्टहाउसबाट हामी विभिन्न नेता, बौद्धिक तथा नागरिक भेट्न निस्किरहन्थ्यौं । तीमध्ये एउटा रोचक भेट थियो सत्तारूढ भारतीय जनता पार्टीका वरिष्ठ नेता सञ्जय पासवानसितको । अटल विहारी वाजपेयीका बेला मानव संसाधनमन्त्री रहेका यी दलित नेता पासवान कुनै बेला नक्सलवादी कम्युनिस्ट पो रहेछन् । उनको निवासमा डिनरका लागि निम्त्याइएका हामी नेपालीहरूले सोध्यौं, ‘कट्टर कम्युनिस्टबाट उस्तै कट्टर हिन्दुवादी भाजपा ? वैचारिक रूपमा कसरी एड्जस्ट हुनुभयो ?’
पटना विश्वविद्यालयका एसोसिएट प्रोफेसर हुँदै राजनीतिमा हाम फालेका नेता पासवानले भने, ‘दोस्रो बिहे गरेपछि कान्छी पत्नीसँग कसरी एड्जस्ट हुनुपर्ने हुन्छ ? त्यसरी ।’
धर्मनिरपेक्ष बीपी र जयप्रकाशका अनुयायीहरूको व्याख्यानबाट सुरु हाम्रो पटना यात्रा हिन्दुवादी दलित नेता सञ्जय पासवानका तर्कहरूमा गएर टुंगियो । तीन दिनयताको बाक्लो तुवाँलो पन्छाउँदै छेवैको गंगा नदी चौथो बिहान आँखा अघिल्तिर खुल्न आयो ।

प्रकाशित : पुस २, २०७३ १०:१०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्