थरीथरीका गहना

आरके अदीप्त गिरी

नाकमा– बुलाकी, शिरमा– शिरबन्दी, कानमा– ढुङ्ग्री, गलामा– गलबन्दी । देशको पूर्वदेखि पश्चिमसम्म र हिमालदेखि तराईसम्मै यस्ता गरगहना लगाउने प्रचलन छ । गरगहनाहरूमा महिलाहरू निकै खुल्छन् । यो महिलाहरूको सौन्दर्य चिनारी पनि हो । नेपाली समाजमा गहना लगाउने परम्परा निकै पुरानो मानिन्छ ।

विशेषगरी हाम्रा गाउँघरहरूमा प्रचलित ढुङ्ग्री, बुलाकी, फुली, नौगेडी, शिरबन्दी, कल्ली, गलबन्दीलगायतका गरगहनाहरूको प्रचलन र सौन्दर्य विशेष छ ।
नेपाली समाजमा गरगहनाको ठूलो महत्त्व छ । त्यसमा पुरानो शैलीका परम्परगत गहनाहरूको त झनै ठूलो महत्त्व देखिन्छ । तिनै पुराना गरगहनाहरू हिजोआज अस्तित्व संकटमा छन् । नयाँ पुस्ताले पुराना शैलीका गहनाहरू लाउन छाड्दै वा बिर्संदै जाँदा परम्परागत गरगहनाहरू लोप हुँदै गएका हुन् ।
०००

पछिल्लो समयमा आधुनिकतासँगै नयाँ पुस्तामा आएको परिवर्तित फेसन ‘ट्रेन्ड’ ले पनि यस्ता गरगहनाहरूको परिचय संकटमा परेको छ । नयाँ–नयाँ फेसन ट्रेन्ड, देशी–विदेशी टेलिभिजन च्यानलहरूको प्रभाव, सुनको महँगी आदि लगायतका समस्याले गर्दा पनि पुरानो संरचनाका गहनाहरू नयाँ पुस्ताले लाउन छाडेको बूढा–पाकाहरूको कथन छ । सबै जाति समुदायका गरगहनाको आ–आफ्नै रूप–आकार र तिनीहरूको सामाजिक सौन्दर्य पनि फरक–फरक र विशिष्ट छ । जति देश सुन्दर छ त्यति सुन्दर छन् हाम्रा गरगहनाहरूका स्वरूप र सौन्दर्य ढाँचा पनि । हामीले बाहिरी अरूको नक्कल गर्दा पनि हाम्रो गहनाहरू जत्तिको सौन्दर्य कहीं कतै देखिँदैन । गहनाको सामाजिक सौन्दर्य फूल र फूलबारी जत्तिकै अन्योन्याश्रित छ ।
आज देशको विकास उन्नतिले परम्परागत गहनाहरू केही ओझेल परे पनि फेरि पुरानै नक्कल र सौन्दर्य पछ्याउनेमा आफू विश्वस्त भएको संस्कृतिविद् तुलसी दिवस बताउँछन् । ‘नेपाल सबै जातको फूलबारी हो । अलग–अलग जात समुदायको परिचय, संस्कृति र परम्परा फरक–फरक भएझैं जातिपिच्छे हाम्रा गहनाको ढाँचा र आकार पनि फरक–फरक छ,’ उनी भन्छन् । आधुनिकता र नयाँ विश्वमा देखिएका प्रचलनहरूले पुराना गहनाहरू बिस्तारै विस्तापित हुँदै गए पनि समाज परिवर्तनशील भएकाले उहिल्यैदेखि हुर्किएको यो परम्परा कहिल्यै नहराउने उनको ठहर छ ।
मेची–महाकाली, तराई–पहाड–हिमाल सबै स्थानका महिलाहरूले आफ्नो परम्परामा चल्दै आएका गहनाहरू नै लगाउने गरेको देखिन्छ । यो परम्परा जातिपिच्छे फरक–फरक छ ।
लेखक तथा समाजअध्यता शौरभ भने नेपाली महिलाहरूको विशिष्टता गहनाहरूमा मौलिक रूपमा झल्कने बताउँछन् । उनका अनुसार नेपालका विभिन्न जातिहरू राई, लिम्बु, नेवार, तामाङ, गुरुङ, मगर, सुनुवार, बाहुन, क्षत्री, ठकुरी, दनुवार, थारू, भोटे आदि–आदि जाति समुदायको आ–आफ्नै आकार र ढाँचाका गहनाको स्वरूप छ । र, परम्परागत रूपमा हुर्के बढेको गहना पहिरिने परिपाटी पनि समाज व्यवस्थासँगसँगै हुर्कदै गएको उनले बताए ।
०००

यी तस्बिरमा प्रस्तुत महिला अनुहारहरू त आंशिक उदाहरण मात्रै हुन्, जसले नेपाली समाजमा गहना पहिरिने परम्पराको प्रतिकात्मक अर्थ बोल्न सक्लान् ! तर, अरू असाधारण गहना सौन्दर्य भने हाम्रो समाजभित्रै लुकेको छ । जो खोजको विषय बन्न सक्छ !

प्रकाशित : मंसिर ४, २०७४ १४:५४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

ह्विलचियरबाटै संसद छिर्ने धोको

‘अपांगलाई अवसर दिनुपर्छ’
अगन्धर तिवारी

पर्वत — सुदूरदक्षिणको टकलाक गाउँ । यहाँबाट सदरमुकाम कुश्मासम्म आउन स्याङ्जा, कास्की हुँदै दिनभरको सडक यात्रा छिचोल्नुपर्छ । त्यही गाउँका एक अपांग ह्विलचियरबाट प्रदेशसभाको संसद् छिर्ने तयारीमा छन् । पैयुँ गाउँपालिका–१ का ४८ वर्षीय रुक्मागत न्यौपानेको कम्मरमुनिको भाग चल्दैन । पोलियो रोगका कारण ३ वर्षको उमेरमै कम्मरमुनिको भाग नचलेपछि उतिबेलादेखि नै ह्विलचियरकै भरमा छन् उनी ।

सुदूरदक्षिणको टकलाक गाउँ । यहाँबाट सदरमुकाम कुश्मासम्म आउन स्याङ्जा, कास्की हुँदै दिनभरको सडक यात्रा छिचोल्नुपर्छ । त्यही गाउँका एक अपांग ह्विलचियरबाट प्रदेशसभाको संसद् छिर्ने तयारीमा छन् ।

पैयुँ गाउँपालिका–१ का ४८ वर्षीय रुक्मागत न्यौपानेको कम्मरमुनिको भाग चल्दैन । पोलियो रोगका कारण ३ वर्षको उमेरमै कम्मरमुनिको भाग नचलेपछि उतिबेलादेखि नै ह्विलचियरकै भरमा छन् उनी । २०३० को दशकमा गाउँमा अहिलेजस्तो सडकको परिकल्पनासम्म थिएन । अर्को गाउँसम्म पुग्ने पैदल बाटोसमेत भरपर्दो थिएन । त्यस्तो अवस्थामा घिसँ्रदै पोखरा पुगेर कानुनमा स्नातकसम्मको अध्ययन सकेका न्यौपाने शारीरिक रूपमा अशक्त भए पनि मानसिक रूपमा अब्बल मानिन्छन् ।

उनै न्यौपानेलाई आगामी यही २१ मंसिरमा हुने प्रदेश र प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचनमा माओवादी केन्द्रले प्रदेश नम्बर ४ को समानुपातिक उम्मेदवार सूचीमा राखेको छ । संविधानअनुसार एउटा प्रदेशमा एक अपांग सदस्य अनिवार्य हुन्छ । प्रत्यक्ष निर्वाचनमा अपांग भएका व्यक्तिको उम्मेदवारी नपरेका कारण आफू समानुपातिक सदस्यमा पर्नेमा न्यौपाने आशावादी छन् । सदरमुकामका हरेक कार्यक्रममा दुई दिन लगाएर भए पनि ह्विलचियरसँग सहभागिता जनाउँदै आएका न्यौपाने २०५४ को जिल्लासभाका सदस्य हुन् । उनी २०५४ मा तत्कालीन राष्ट्रिय जनमोर्चाको तर्फबाट जिविस सदस्यमा निर्वाचित भएका थिए ।

सदरमुकामबाट १६ कोश टाढाको टकलाकबाट डोकोमा बोकिएर नियमित जिविस बैठकमा सहभागी भएका उनी हिजोआज सदरमुकाममा हुने हरेक कार्यक्रममा ह्विलचियरमै देखिन्छन् । गाउँसम्म सडक सञ्जाल भएपछि ४ वर्षयता उनी ह्विलचियरमा सदरमुकाम आउजाउ गर्न थालेका हुन् । प्रदेश संसद्मा पुगेर मुलुकभरका ३ प्रतिशत अपांगका पक्षमा एक्लै लड्ने उनको धोको छ । ‘अहिले हामीजस्ता अपांगले यात्रा गर्ने सवारी छैन, बस्ने होटल, शौचालय, सरकारी भवन कुनै पनि अपांगमैत्री छैनन्,’ न्यौपानेले भने, ‘बजेट विनियोजनदेखि हिँड्ने बाटोसम्म अपांगमैत्री हुनुपर्छ । अब त्यसको नेतृत्व प्रदेश ४ ले गर्नुपर्छ ।’

समग्र समाज, वर्ग, लिंग, जातजातिका कुरा गर्ने राजनीतिक दल र नेतृत्वले ३ देखि ५ प्रतिशत जनसंख्या रहेको अपांगताका विषयमा एक शब्द पनि सम्बोधन नगर्दा दु:ख लागेको बताउँछन् । ‘म कानुनको विद्यार्थी पनि भएकाले कानुनमै अपांगमैत्री समाजको निर्माण गर्न आवश्यक छ । त्यो कुरामा मुलुकका सबै प्रदेशलाई जिम्मेवार बनाइनुपर्छ । अपांगताका विविधताजस्तै उनीहरूका समस्यामा पनि विविधता छ । त्यो राज्यका हरेक निकायले बुझ्नुपर्‍यो,’ न्यौपानेले भने ।

अपांगताको क्षमताअनुसारको उद्यमशीलता र रोजगारीको ग्यारेन्टी राज्यले गर्नुपर्ने उनको तर्क छ । ‘अहिलेसम्म अपांगता भएकालाई दयाभावले हेर्ने शिवाय अरू केही हुनसकेको छैन । अब उनीहरूको क्षमता पनि राज्यले उपयोग गर्न सक्नुपर्छ । अपांगका परिवारको शैक्षिक, सामाजिक व्यवस्थापन गर्ने जिम्मेवारी पनि राज्यले गर्नुपर्‍यो । बजेट पनि अपांगमैत्री हुनुपर्छ,’ न्यौपानेले भने ।

प्रकाशित : मंसिर ४, २०७४ १४:५४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT