मुण्ड–मुण्ड वधूशिक्षा

विमर्श
हामी प्रेम र वात्सल्य पनि लेख्न चाहन्छौं तर कम्तीमा समाज र संस्कृति त्यो विन्दुमा पुगोस् जहाँ पुरुष र महिलाका लागि एकै अर्थले घाम उदाउँछ । समान महत्त्वले फूल फुल्छ ।
सरिता तिवारी

१८७१ सालमा जन्मिएका ‘आदिकवि’ भानुभक्त आचार्यले आदर्श बुहारी र पत्नीका लक्षण बयान गर्दै एक विशेष रचना लेखे— ‘वधूशिक्षा’ । आफूले लेखेको ३३ श्लोके काव्यको कालान्तरसम्म झन्–झन् चर्चा होला भन्ने पूर्वानुमान हुन्थ्यो भने कविले यस विषयमा महाकाव्यै लेख्दा हुन् ।

भलै, यसको समय र यसअघिका सन्त कविद्वारा लिखित छुवाछुत र सतीप्रथाविरोधी कविताको समय ध्यानपूर्वक हेर्दा आचार्य ‘जहाँ नपहुँचे रवि, वहाँ पहुँचे कवि’ जस्तो परिभाषामा कहाँनेर अटाउलान् ? प्रश्न अस्वाभाविक छैन । तर हाललाई उनको यो रचनाले बोकेको समयचेतलाई थाती राखौं । त्यसभित्रको ‘कन्टेन्ट’ का आजसम्म तन्किने शृंखलाहरूको मात्र कुरा गरौं । ऊबेला उनले आदर्श महिला कस्ती हुनुपर्छ भन्ने गजबको काव्यिक ‘निर्देशिका’ तयार पारे । विधि, राजनीति र समाजव्यवस्थाका अधिकांश उक्ति र नियम श्लोकमै प्रचलित रहेको संस्कृत परम्पराबाट प्रभावित कवि जो थिए । उनले श्लोकमै भने, ‘यसरी उठबस गर, यसरी पति, सासू, ससुरालगायत पाहुनाको समेत सेवा गर । सबैलाई रिझाऊ । नहाँस । सुस्तरी बोल । प्रतिकार त गर्दै नगर । लोग्ने बाँचुन्जेल असीम, अहर्निश पतिसेवा गर । मरेपछि उसको लाससँगै सती जाऊ । यही नै तिम्रो ‘परम धर्म’ हो ।’

यो भानुभक्तको मात्र होइन, तत्कालीन संस्थापनको ‘जबर्जस्त’ कथ्य थियो । उनका अन्य रचना हेर्दा पनि भानुभक्त संस्थापनको चेतना फड्किने दुस्साहसका धनी कवि थिए भन्ने लाग्दैन । उनी समाजका बहुसंख्यक मानिसभन्दा अलग हुन नसक्नुका कारणबारे पनि खोजबिन गर्न नसकिने होइन । यसरी गरिने अनुसन्धानमा भानुभक्तका ‘दोष’ कति वैयक्तिक, कति संस्कारजन्य र कति तत्कालीन समाज–राजनीतिजन्य भन्ने कुरा आउँछन् । तर समयान्तरमा शासकीय सदिच्छाले उनको गलामा ‘आदिकवि’ नामको माल्यार्पण गरिदियो । उनको आदिकवित्वका नाममा राज्ययन्त्रका भौतिक र सांस्कृतिक लगानीहरू भएका छन् । तीन वर्षअघि मात्र बडो धुमधामसँग सरकारी संयन्त्रकै सक्रियतामा मोटो धनराशि लगाएर भानुभक्त द्विशतवार्षिकी मनाइयो, वर्षैभरि । रमाइलो कुरा के भयो भने यस छेकोमा राज्यद्वारा ‘पत्याइएका’ सयौं कवि–लेखकले भानुभक्तका नामको पदक फेला पारे । यथा काम तथा सम्मानले साहित्य ‘धन्य’ भयो । 
नेपाली कविताका ‘पितामह’ नै भएपछि उनले बोलेका वा लेखेका कुराबारे जिज्ञासा त उठ्छ नै । उनका अवदान र कमजोरीहरूको बारम्बार मूल्याङ्कन हुन्छ नै । यही क्रममा उनका अरू कृतिसँगै विशेष गरी ‘वधूशिक्षा’ पटक–पटक कठघरामा उभिन्छ । कसैले विशेष शोध र अनुसन्धान गरेर आफ्नो मत टुङ्ग्याइसके पनि बहसमा पूर्णविराम लाग्दैन । अन्य–अन्य मतहरू आउने क्रम जारी रहन्छ । यसरी आउने फरकमतहरूबाट सामयिक बहस चलिरहन्छ ।
जमानाले नयाँ जामा फेरिसक्यो । यसका रङ्ग र शैलीहरू फेरिए । भाषामा पनि ढप र ढाँचा नयाँ–नयाँ आए । तर कथ्यका ध्वनि फेरिएनन् । अब आएर सीधैसीधै र दुरुस्तै वधूशिक्षा लेख्ने कविले कुटाइ खान्छ । सती जाने आग्रह गरे त कानुनले कठालो समाइहाल्छ । तर आश्चर्य नमाने हुन्छ, आज पनि बकाइदा ‘वधूशिक्षा’ लेखिन्छ । यो ‘शिक्षा’ को नाम, यसका बिम्ब र अलङ्कार भने बिल्कुलै आधुनिक छन् । गोष्ठी र कन्सर्टहरूमा कविता सुन्न पुग्नुस् । प्रखर ‘अत्याधुनिक’ चेतको ‘कम्युनिकेटिभ’ भनिएको कवि हात मल्लार्दै बडो भावुक मुद्रामा भन्छ, ‘म जिउँदो हुनुको प्रमाण तिम्रो सिउँदोमा मुस्कुराउँछ प्रिये  !’ रोचक कुरो यहाँनेर छ, सनातन राजतन्त्रप्रेमीदेखि गणतान्त्रिकसम्म अधिकांशको ‘प्रिय’ यही कवि हुन्छ । अब भानुभक्तको कवित्वमा त्यो शक्ति छ या उनले समर्थन गरेको वैचारिक सत्तामा, भानुभक्तका नव–नव ‘क्लोन’ हरू नेपाली कवितामा स्थापित भएकै छन्  ! तर जसरी भानुभक्तको वधूशिक्षाबारे चर्चा गरिन्छ, त्यसको आलोचना गरिन्छ, क्लोन भानुभक्तहरूका ‘वधूशिक्षा’ को आलोचना लगभग गरिँदैन । 
***

Yamaha

ए मेरी चम्पाकी फूलजस्ती चेली
तिमीलाई घरबाट लिन आइ’रचन् 
तयार छ सोलीडोली साइत गर भोलि
सम्झेर काम गर मेरो बोली

गीत यसरी थालिन्थ्यो । जब–जब तीज आउँथ्यो आमाको ‘सिग्नेचर भ्वाइस’ मा यो गीत असंख्यपल्ट सुनिन्थ्यो । गीतमा ‘लिडिङ्’ आमाको आवाजले गथ्र्यो र उहाँको स्वरले अरूका स्वरहरूलाई ‘अधीनस्थ’ गरिरहेको हुन्थ्यो । यस अर्थले यो आमाको विशेष रुझान र रुचिको गीत थियो भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ । गीतका यसपछिका पंक्तिहरूमा बुहारीको शील, सह र परिपाठबारे प्रशस्त उपदेश हुन्थे । माइतीको इज्जत, आमद राख्नुपर्ने, बोलीको काइदा (सकेसम्म बोल्दै नबोल्ने, बोल्नै परे सारै मसिनु स्वरले बोल्नेलगायतका कुरा हुन्थे) पुर्‍याउनुपर्ने, खुरुखुरु घरका सबैको सेवा गर्नुपर्ने आदि परोक्ष रूपले आमाले हामीलाई सिकाउन चाहेका ‘पाठ’ र अर्ति हुँदा हुन् । यसो सम्झेर ल्याउँदा, यो त आमाले परम्परामा पाएको ‘वधूशिक्षा’ पो रहेछ । लडेर जुधेर आफ्नो हकको रक्षा गर्ने इतिहास रच्नुभएकी हाम्री आमा । न्यायका लागि जोकोहीसित भिड्न पछि नपर्ने आमा । उमेरैमा दुस्साहसहरूका सत्यकथा बुनेकी आमा  ! तर आमाले हरेक तीजमा नछुटाई गाउने गीतमध्ये यो पनि एउटा हुन्थ्यो । जसको अन्त्यतिर यस्तो पंक्ति छ :

गाउँघर रिझाए दयाले र मायाले
गुनले र ज्ञानले घर भिजाए । 

अरू त त्यस्तै हो अन्तिमका यी कुरा भने मेरो स्मृतिकोषमा कहिल्यै नमेटिने गरी बसेका रहेछन् । दया, माया, गुन र ज्ञान । यी कुरा वधूशिक्षा मात्र होइनन् मानवीय शिक्षा नै हुन् ।
आमाहरूले विरासतमा पाएको वधूशिक्षाको ‘उत्तरदान’ ले अधिकांश छोरी पुस्ता पितृसत्ताको अघोषित ‘अधिकृत’ का रूपमा तयार भैसकेको हुँदो रहेछ । कुरो कति गहिरो छ भने यसरी नारीकै मुखबाट भनाएर नारी वर्गलाई पुस्तौंपुस्ता आफ्नो ‘एजेन्ट’ बनाई नारीकै दासत्व र दुर्दशाको यो मायावी शिक्षा रच्ने रचनाकार भने कुनै अमूक पुरुष हुँदा रहेछन् । भानुभक्तजस्तै ।
आज पनि घरघरमा, समाजका विभिन्न क्षेत्रमा वधूशिक्षाको ‘करिकुलम’ जारी छ । मुलुकको शिक्षामा धेरैपटक पाठ्यक्रम सुधारका प्रयास गरिए । नयाँ र संशोधित ऐनहरू आए । राणाकालीन शिक्षादेखि गणतान्त्रिक चेतनाका नयाँ पाठहरूसम्म आइपुग्दा परिवर्तनका अनेक दृष्टान्त प्रकट भए । तर वधूशिक्षाको जरो नासिएन । देशका घघडान शिक्षाविद्हरू, राजनीतिकर्मी, अधिकार आन्दोलनका अगुवा, पत्रकार र लेखकहरूको ‘कत्रो’ प्रयास मुठीले माछो छोप्न खोजेजस्तो भएको छ । यसो हुने कारण के होला ? प्रस्ट छ, कुरा गर्नेहरू वचनमा जति प्रतिबद्ध हुन्छन् व्यवहारमा भएनन् । घरको चौघेरा नाघेपछि उदारताका नमुना बन्नेहरू आफ्नै घरभित्र चरम सामन्ती प्रवृत्तिमै यथावत् रहिरहे । जान्ने–बुझ्नेहरू अघि लागेर समाजको चेतना बदल्नुपर्नेमा उनीहरू स्वयम् गलत संस्कृतिका पक्षपोषक भइरहे । यसबीचमा वधूशिक्षाका भङ्गिमा त फेरिए तर सार फेरिएनन् । त्यसका आवरण बदलिए, ‘गुदी’ बदलिएनन् ।
समस्या त्यता मात्र छैन । यता पनि छ । हिजो आमाले बाईसौं दिनसम्म ‘नछुने’ बार्न लगाएर चोख्याउँदा आमालाई मनैमन गाली गर्नेहरू आज आफ्ना छोरीको पहिलो ‘छुई’ बार्न आफन्त र साथीभाइ गुहार्छन् । नभए घरका अँध्यारा कोठामा राखेर अबोध छोरीहरूलाई सूर्य र मर्द देख्न नहुने परम्परा सके पूरै नभए आंशिक भए पनि दोहोर्‍याउँछन् । भलै यसको निर्देशक पितृसत्ता हो तर घरभित्र अस्तित्वमा रहेको छुत र अछुतको विभेदकारी नियमलाई कडाइपूर्वक पालन गर्ने र गराउने कर्ता आमाहरू नै हुन् । अन्धविश्वासलाई कुल्चिएर यसविरुद्ध लड्ने साहस आमाहरूसँगै हुनुपर्छ । आजकी आमासित आजकै चेतना भइदिए पो छोरी पुस्ता सबल बन्दो हो । अनि पो भोलिको समाज नारी–पुरुषको साझा बन्ने बाटोमा हिँड्दो हो । तर अहँ, कोही तयार छैन । छोरीहरूलाई मान्छे बन्ने होइन कसैकी बुहारी र पत्नी बन्ने तालिम दिनमै आमाहरूलाई भ्याइनभ्याई छ । वरिपरि छरछिमेक हेर्‍यो । आफन्त र साथीहरू हेर्‍यो । किताबको माछा पो नखाने, खोलाको माछा त खान भैहाल्छ नि भन्ने छट्टु पुरेतको आहान याद आउँछ । 
यिनीहरू नै हुन् जो साउनको हरित ‘हरिलट्ठक’ दर्शनमा मुग्ध भएर आफ्नो चेतना त सखाप पार्छन् पार्छन् दुनियाँको सौन्दर्य र कुरूपता चिन्न बाँकी नै रहेका छोरीहरूलाई पनि त्यही पत्रु दर्शनको सिकार बनाउँछन् । अर्को छ, पुस–माघको स्वस्थानी दर्शन । जब–जब अखबारहरू रातैराता पेटिकोटधारी महिलाहरूले भरिएको साली नदीको तस्बिर छाप्छन्, ती मानिस होइनन् यो युगका महादासीजस्ता लाग्छन् । हजुरआमादेखि नातिनी पुस्ता सब ठेलमठेल गर्दै लागेका छन्  ! कस्तो ‘अन्ध’कामना हो त्यो जसले विभेदको चाङमाथि उभिएको त्यस्तो बकबास दर्शन चिन्दैन ? वर्षा र हिउँदका यी दुई संस्कार वधूशिक्षाकै सांस्कृतिक रूपक हुन् । यस्ता अनेक रूपक हामीकहाँ ज्युँदै छन्, पुस्ता दरपुस्ता गर्दै सरेका । नयाँ पुस्ताले समेत चपक्क आफूसँग टाँसेर बोक्दै हिँडेका ।
***

केही दिनअगाडिको कुरा हो । एउटा साहित्यिक संस्थाले भानुजयन्तीको अवसर पारेर एक प्रखर महिला कविको कृतिलाई पुरस्कृत गर्‍यो । निम्तारुमध्ये पंक्तिकार पनि त्यहाँ थिएँ । त्यसै बिहान एउटा स्टाटस छोडेकी थिएँ फेसबुकमा— ‘भानुभक्तको देवत्वकरण होइन उनीबारे मीमांसा गरौं । छलफल र बहस गरौं ।’ कार्यक्रमका सञ्चालकले सुरुमै यही सन्दर्भ जोडे । सामाजिक सञ्जालमा राखेको प्रस्ताव यहाँ ‘मेन्सन’ भएकोमा नयाँ र फरक कुरा पनि आउलान् भनेर म केही आश्वस्तजस्तो भएँ । भानुभक्त एउटा युग र कालखण्डको प्रतिनिधित्व गर्ने कवि मात्र होइनन् । उनी राज्यले पाठ्यक्रममा राखेर प्राथमिक तहदेखि विशेष रूपले पढाइरहेका ‘आदिकवि’ को सम्मान प्राप्त कवि हुन् । उनीमाथि निरपेक्ष भावले अबिर र फूलमाला मात्रै अर्पण होओस् भन्ने अपेक्षा सर्वथा हानिकारक छ । उनका कविताका कथ्यहरूमाथि विमर्श गर्ने आग्रहलाई कविको मानमर्दन नै ठान्ने जुन परिपाटी छ, त्यो त झन् डरलाग्दो लाग्छ । जब बहसलाई वर्जित गरेर ‘हस’ मात्रै बाँकी राखिन्छ, प्रश्नहरू खील बनेर बस्छन् । यसरी बन्ने खील अहिले सामान्य लागे पनि कालान्तरमा विस्फोटक हुन्छन् भन्ने बुझ्नु जरुरी छ ।
भानुजयन्ती । भानुभक्तको व्यक्तित्व र कृतित्वबारे ‘प्रकाश’ पार्ने कुरो त स्वाभाविक नै भइहाल्यो । विद्वान् वक्ताद्वारा वधूशिक्षालाई कविको समकालीन संस्कृति र मानसिकताको कसीमा राखेर आलोचना गर्नुपर्ने अपिलसँगै पुरुषलाई गाली गरेर मात्रै नारीवादी नहोइने परम्परित टिप्पणीबाहेक अरू कुरा आएनन् । वक्ताको रामायण तथा वधूशिक्षा महात्म्य र भर्खरै पुरस्कृत कविताकृतिका बीच भयानक विपर्यास गोचर थियो । जब पुरस्कृत कृतिका कवि पोडियममा उभिइन् उनका एक–एक शब्द हृदयतलको भुङ्ग्रोबाट छुटेका फिलुङ्गाजसरी निस्किए । सभाहल उनका शब्दसँगै एकाएक निस्तब्धजस्तो बनिदियो ।
समाजको संरचनामै विभेद र हिंसा छ भने ब्यवस्थाविरुद्ध बोल्नु कसरी नाजायज कुरा हुन्छ ? तर बोल्दा त्यसका सापेक्षिक तर्क र संवेदनासम्म पुग्ने चेष्टा कि उल्टै आरोप–प्रत्यारोपको उत्तेजना र हतारो देखाउने ? के यस्ता कुरा ‘विद्वान् वर्ग’ लाई सुहाउने कुरा हुन् ? ‘लौ यसले त पुरुषलाई गाली मात्र गरी  !’ छि:छि: हेर, बोल्ड हुने नाममा फोहोर र भद्दा शब्द कसरी प्रयोग गर्न सकेकी ?’, ‘कविताको नाममा ‘लाउड’ नारा लेखी  !’ जस्ता आरोप लगाउने मानिसहरू कतिचाहिँ तटस्थभावले कविता पढ्छन् ? किन उनीहरू तथाकथित पुरुषवादी चस्मा भिरेर कविता पढ्न अभिषप्त छन् ? सहनशीलता, सुशीलता र आज्ञापरायणता नै स्त्रीयोचित गुण हुन् भन्ने पुरुष अपेक्षा जब तोडिन्छ, कुनै नव भानुभक्त वधूशिक्षा बोकेर ‘नसिहत’ दिन आइपुग्नुमा आश्चर्य भएन । हाँसो त तब उठ्छ जब ‘यस्तै हो भने तेस्रो विश्वयुद्ध पुरुष र नारीका बीच हुनेवाला छ’ भन्ने भविष्यवाणी सुनिन्छ । शब्दकै बलले युद्धको मोहरी निम्त्याउने बहादुर भएछौं हामी उसो भए ?
‘...इतिहासमा कुनै दिन द्रौपदीको सारी तान्ने र मूकदर्शक भएर त्यो दृश्य हेर्ने निर्विवेकी पुरुष आज सभा, समारोह र मिडिया हरेक ठाउँमा हाम्रा सारी तान्न उद्यत छ । तपार्इंहरू हाम्रा सारी नतानिदिनुहोस् । हाम्रा कुराले उत्तेजित नहुनुहोस्, हामीले भनेका कुराको संवेदनासम्म पुग्नुहोस् ।...’ 
कविका यी अभिव्यक्ति भित्र–भित्र वधूशिक्षाकै आदर्शमा अड्किएर बाहिर उदारमना भएको स्वाङ गर्ने संस्थापन सत्तालाई सानोतिनो आग्रह होइन । हामी प्रेम र वात्सल्य पनि लेख्न चाहन्छौं तर कम्तीमा समाज र संस्कृति त्यो विन्दुमा पुगोस् जहाँ पुरुष र महिलाका लागि एकै अर्थले घाम उदाउँछ । समान महत्त्वले फूल फुल्छ ।... यी कुरा उपस्थितमध्ये कति पुरुषले ध्यानस्थ भएर गमे वा कतिले आफ्नो सोचमाथि आत्मसमीक्षा गरे ? थाहा छैन ।
सन २०१० मा बनेको एउटा घतलाग्दो फिल्म छ, ‘माई नेम इज खान’ । यसमा न्युयोर्कको ‘ट्विन्स टावर’ माथि भएको हमला (नाइन/इलाभेन) पछि अमेरिकामा बस्ने मुस्लिम समुदायले भोगेका त्रासदीलाई मार्मिक रूपले उनिएको छ । यहाँ ‘अटिजम’ (आफैंभित्र हराउने, आत्मकेन्द्री र आंशिक सुस्त मनस्थिति) को रोगीसमेत रहेको मुख्य पात्र रिजवान खान पटक–पटक एउटै संवाद दोहोर्‍याइरहन्छ, ‘माई नेम इज खान एन्ड आई एम नट ए टेरोरिस्ट  !’ यसो भन्नुपर्ने स्थिति किन आइपर्छ ? कथाको चुरो यहाँनेर छ । आज जब–जब कुनै महिला लेखकलाई पुरुषविरोधी मार्का लगाउने हतारो गरिन्छ तब–तब लेखेकै कारण र व्यवस्थाको विरोध गरेकै कारण हामीले अपराधीझैं बारम्बार भन्नुपर्ने हुन्छ— हामी पुरुषविरोधी होइनौं । हामी सिर्फ मानवतावादी हौं । तर चुपचाप र प्रतिक्रियाहीन भएर आफ्नो उद्धारक कुनै ‘मसिहा’ को आगमन पर्खेका दीनहीनचाहिँ होइनौं ।
मान्छे भएर सम्मानपूर्वक बाँच्ने ‘स्पेस’ हाम्रो हक हो । नबोली र नलेखी यो हक स्थापित गर्न सकिन्न । इतिहासले प्रमाणित गरेको छ, कसैको पनि हक कसैले किस्तीमा सजाएर टक्र्याइदिएको छैन । आफ्नो हकको लडाइँ लड्न आफैं सचेत हुने हो । आफैं प्रतिबद्ध हुने हो । लेख्नु र बोल्नु अधिकार स्थापनाको लडाइँका सबैभन्दा शान्तिपूर्ण तरिका हुन् । तर यसरी सोचिन्छ, मानौं ‘लेख्न दिएर’ हामीमाथि ठूलो कृपाको वर्षा भएको छ । र प्राप्त ‘अवसर’ मा त्यही त्यही कुरा मात्र लेख्नुपर्छ जुन तथाकथित आधुनिक वधूशिक्षामा ‘फिट’ हुन्छ । जब अभिव्यक्तिको अदालतमा उभिएर कुनै महिलाले स्थापित मानक भत्काउने चेष्टा गर्छे र आत्मशक्तिको ऐलान गर्छे, असहिष्णु पुरुष स्वर जुरुक्क उठेर बोलिहाल्छ ‘अब्जेक्सन माई लर्ड  !’ 
साहित्यमा र खुला बहसहरूमा यस्ता ‘अब्जेक्सन’ कैयौंपल्ट आइरहन्छन् र तिनलाई छिचोल्दै हिँड्नुपर्ने स्थिति छ । 
***

स्थान र सन्दर्भ उही । कार्यक्रम उही । सभाहल भर्खरै बोलेर बिसाएकी कविका आग्रह र तिनका कविताको ध्वनिले बडो सोचमग्न देखिन्थ्यो । त्यसपछि विशिष्ट अतिथिको पालो आयो । समाजसेवा र राजनीतिमा लामो समयदेखि क्रियाशील व्यक्तित्व । समानुपातिकतर्फबाट व्यवस्थापिका–संसद्का सदस्य मात्रै होइन, आयोजक संस्थाका अनवरत ‘दाता’ समेत । यो नाताले पनि मन्तव्य जोडिनु स्वाभाविक थियो । यी पाको उमेरकी महिलालाई यसअघि सुन्ने अवसर नजुरेकाले खुब उत्साहले कान ठाडा ठाडा भए । चित्त एकाग्र भयो । 
जब आवश्यकताभन्दा लामो यिनको मन्तव्य सकियो एउटा ठूलो भ्रमबाट बाहिर निस्किन पाएकोमा वक्ताप्रति धन्य भएँ । महिलाभित्रसमेत पितृसत्ता कसरी जिउँदो छ ? साक्षात्कार भयो । नवउन्मेषी, नवप्रसूत गणतन्त्रको सम्मानित संसद्का सदस्यको वाणीमा प्रतीकात्मक रूपले वधूशिक्षाका तिनै पंक्ति थिए जसले महिलालाई दासभन्दा माथिल्लो तहमा उक्लिन दिँदैनन्—
स्त्रीको धर्म पती, मती पनि पती मन्र्या बखत्को गति ।
बाँचुन्जेल सुखभोग् पनी बुझि लिँदा को दिन्छ त्यसले जति ।।
स्त्रीको धर्म पती जती त अरु थोक् देख्तैन मन्ले रति ।
यस लोक्मा परलोकमा सुख दिन्या सो हेर जान्छन् सति ।।३२।।

 
पालो सकेर बसेकी कविलाई लक्षित गर्दै उनले भनिन्, ‘हेर्नुस् जेसुकै भन्नुस्, जतिसुकै उफ्रिएर ठूल्ठूला कुरा गर्नुस् । लोग्ने जति विशिष्ट हाम्रो लागि अर्को कोही छैन । उसको सम्मान गर्नुस् । उसको भावनाको कदर गर्नुस् । म त हाउस (संसद्) बाट दिनको बार्‍ह बजे आऊँ या रातको बार्‍ह बजे । कहिल्यै उहाँलाई भात पकाउनुस् भन्दिनँ । उहाँ सोफामा पल्टिराखेको हुनुहुन्छ । अहँ, कस्तै भए पनि म यहाँले भात पकाएको हेर्न सक्दिनँ । म आफैं पकाउँछु । मलाई आफ्नो पतिको सेवा गर्दा अपूर्व आनन्द लाग्छ । सेवामै रमाउनुस् । र सुखी पारिवारिक जीवन बिताउनुस् ।’
वयले पनि हो कि चिन्तनको जरा नै जब्बर भएर हो, यत्तिका महिलाहरू पनि कठोर मर्दवादी हुँदा रहेछन् । राज्य र समाजको मूल स्वभावसँग दुरुस्त मिल्ने यो चरित्र हाम्रा महिला जनप्रतिनिधिभित्र पनि जबर्जस्त रहेछ । शक्तिशाली र बोल्ड देखिने महिलाहरूबाट समेत सुनिने यस्ता अभिव्यक्तिबाट बुझ्न सकिन्छ शक्ति, संरचनाको रसी खिच्ने निर्णायक ठाउँमा पुग्दा झन् कसरी उनीहरूले आत्मसमर्पण गरिदिन्छन्  ! जसका अभिव्यक्तिको विशेष अर्थ रहन्छ, जसको बोलीले समाजमा अलग्गै प्रभाव पार्न सक्छ, उनैले संस्थापनसँग सम्झौता गर्ने भएपछि सांस्कृतिक समताको सिङ्गो आन्दोलन कहाँ पुग्छ  ! अब संविधानको ‘मर्मअनुसार’ बन्दै गरेका नयाँ कानुनहरूको निर्माणमा यस्ता पश्चगामी माननीयको भूमिका कस्तो होला ? 
माया, ममता र वात्सल्य आमा जातिको स्वभाव हो तर माया र प्रेमको नाममा महिलाले मात्रै पग्लिएर मैनबत्तीझैं सिद्धिनुपर्छ भन्ने छ र ? अधिकार र आत्मसम्मानको रक्षा गर्नुपर्दा आफैं कमजोर र रित्तो हुनुपर्ने मायाको मोह हामीलाई किन हुने ? यसको खोजी गर्नु जरुरी छ । हामीले भावनाको नाम दिउँm वा समर्पण र त्यागको । परिवारलाई प्रेमले, सेवा र स्याहारले बाँध्ने सूत्रमा महिलाले मात्रै बलिदान गर्नुपर्ने हो भने यो सांस्कृतिक राजनीतिको छद्म रूप हो भन्ने कुरो हामीले बुझ्नुपर्छ । र यो छद्मताको पर्दा च्यात्न हामी नै प्रतिबद्ध हुनुपर्छ ।
परिवर्तनको बलिवेदी ख्यालख्याल होइन । सत्तरी वर्ष लामो लोकतान्त्रिक संघर्षमा असंख्य ज्ञात–अज्ञात महिलाहरूले परिवर्तनको सपना देख्दादेख्दै र त्यसको बहाबमा भिडभिड्दै आफूलाई बलिदान गरेका छन् । संसदीय प्रणालीको त्रासदी के हो भने राजनीतिक परिवर्तनको स्वाद लिने ठाउँमा विडम्बनावश परिवर्तित चेतनाप्रतिको अपनत्वबिनाका मानिसहरू नै उल्लेख्य संख्यामा पुग्छन् । जसले सामन्तवाद र पितृसत्ताविरुद्ध रगतपसिना बगाएर आन्दोलन गरेन उसलाई यस आन्दोलनका अवदानको चिन्ता किन हुन्थ्यो र ? न आजसम्मका उपलब्धि तुहिने पीर, न त्यसको ‘स्वामित्व’ मा गौरव ।
हजारौं बलिदानले प्राप्त परिवर्तनको यो मोडमा उभिएर पनि जब वधूशिक्षाकै पाठ दोहोर्‍याइरहिन्छ भने र यो पाठ ‘डिलिट’ गर्ने प्रभावकारी उपकरण खोजिँदैन भने, भन्नै पर्ने हुन्छ त्यस्तो चेतनालाई धिक्कार छ  ! कम्तीमा आफूलाई सचेत वर्ग भन्न रुचाउने मानिसहरू धिक्कारमुक्त होऊ्न् । 
अब भानुभक्तको भन्दा लोकतन्त्रको बार्दलीमा मौलाएका यी ‘क्लोन’ हरूको आलोचना बढ्ता जरुरी छ । 

 

प्रकाशित : श्रावण २१, २०७४ ०९:३५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

तपाईं कहाँनेर उभिने ?

सरिता तिवारी

सामान्यतया पुरुष पितृसत्ताको कारिन्दा हो । हेर्दा कार्यकारी देखिए पनि पुरुषसमेत यो सत्ताको जालोबाट मुक्त छैन । पितृसत्ता खासमा पुरुषविशेषको मात्र सत्ता होइन, पुलिंगकेन्द्री पारिवारिक र सांस्कृतिक राजनीतिको सत्ता हो ।

एउटा यस्तो व्यवस्था जहाँ ‘मर्दपन’ का आधारमा पुरुषका विशेषाधिकार, शक्ति र क्षमताको व्याख्या गरिन्छ । पारिवारिकदेखि सामाजिक र सांस्कृतिक मनोविज्ञानसम्म यही व्याख्याको विस्तार छ । कुनै बालक जन्मँदै शासक भएर जन्मन्न । धर्तीमा टेक्न नभ्याउँदै उसलाई पितृ–व्यवस्थाको उत्तराधिकारी बनाउने काम सुरु भैसक्छ । परिवार र समाजको मनोवैज्ञानिक दिक्षाले ऊ आफ्नो स्थान र हैसियत चिन्दै जान्छ र वयस्क हुन्जेलसम्ममा यो सत्ताको पहरेदार बनिसक्छ । पुरुष भन्नासाथ प्रचलित विम्ब यस्तरी निर्मित छन्, ती विम्बको बोझ बोक्न नसक्ने पुरुष ‘पौरुष’ को जाँचमा फेल हुन्छ । त्यो हो— आँटिलो, रवाफिलो, कमाउ र प्रभावशाली शासक अर्थात् ‘मर्द’ विम्ब । यसको जगमा आर्थिक विशेषाधिकार छ । सामाजिक अग्राधिकार छ । यिनै कुराले पुरुषमा उच्चता मनोग्रन्थिको बीज रोपिदिन्छन् । ‘आइमाई–केटाकेटी’ माथि शासन गर्ने प्राधिकारी बनाइदिन्छन् । समाजमा रवाफ र धाक स्थापित गर्ने प्रेरणा दिन्छन् । राज्यका निर्णायक अङ्गहरूमा पुग्ने सुगम मार्ग पनि खोलिदिन्छन् । यसरी हेर्दा पितृसत्ता पुरुषका लागि फापिलो देखिन्छ । तर पुरुष साथीहरू, के यसले तपाईंहरूलाई चाहिँ बलियो नै बनाइरहेको होला त ? तपार्इं यसभित्र आफ्नै मोडेलको ‘मानवीय’ जीवन बाँच्न मुक्त हुनुहुन्छ ?
आज पुरुषका पक्षबाट पितृसत्ताका विद्रुपता हेरौं ।

परिवारको पालक 
बालककालदेखि नै पुरुषमाथि परिवारले ठूलो अपेक्षाको भारी बोकाउँछ । बाउ, छोरो कहिले ठूलो होला र व्यवहारको नाम्लो उसको थाप्लामा सुम्पौंला भनेर कुर्छन् । आमा विवाह गर्ला, नाति नातिनाको मुख देखिएला, बुढेसकालमा सुखले पाल्ला भन्ने आशा गर्छिन् । नातेदार, इष्टमित्रका अपेक्षाका चाङ उस्तै हुन्छन् । आफूमुनिका भाइबैनाका रहरका उरुङ उति नै हुन्छन् । पद्धतिले तपाईंलाई आफ्नो परम्परा रक्षक र परिवारको ‘पालक’ का रूपमा हुर्काउँदै हुर्काउँदै उसको बनिबनाउ फ्रेममा ढालेरै छोड्छ । यसका लागि तपाईंले बयलझैं जोतिएर भए पनि अर्थोपार्जन गर्नुपर्छ । कामका क्षेत्र फरक होलान्, मालिकका वचन, लात र घुस्सा खाएर पनि टिक्नुपर्छ । चारैतिरबाट तपाईंमा लक्षित अनेकौं अपेक्षाहरूको जुुलुसले तपाईंभित्रका असंख्य सिर्जनशील सम्भावनाका कोपिला निमोठनामोठ पार्छन् । तपाईं सिर्फ पैसा छाप्ने मेसिन बन्न्नुहुन्छ । कमाउन, आर्जन गर्न नसक्दा परिवारदेखि इष्टमित्र र समाजले समेत तपाईंको हस्ती अस्वीकार गरिदिन्छ । पितृसत्ताको कानुनमा तपाईं निसर्त रूपले परिवारको पालक हो । तपाईंले ‘स्वास्नीको कमाइ’ खान हुँदैन । कारण, उसको कमाइ खान थालेपछि त परिवारमा उसको स्थान माथिल्लो हुन थाल्छ र तपाईं शासित हुनुपर्छ । यो कुरा तपाईंलाई त कथम् मञ्जुर होला तर वरिपरिको वातावरणले ‘जोइटिङ्ग्रे’ बिल्ला भिराइदिँदा तपार्इंको ‘मर्दानगी’ संकटमा पर्छ । यो संकट भोग्ने दुस्साहस (या उदारता) विरलै पुरुषमा हुन्छ । यसैकारण अवचेतनदेखि नै तपाईं आफ्नो रोब, शान र अविच्छिन्न शासन कायम राख्न हरबखत सतर्क भइरहनुहुन्छ ।
पितृसत्ताको सबभन्दा बलियो आधार अर्थतन्त्र हो । आर्थिक वर्चस्वको आधारमा यसले सांस्कृतिक वर्चस्वको प्रारूप तय गरेको छ । त्यसैअनुसार परिवारभित्र लिंगका आधारमा व्यक्तिको हैसियत र अग्राधिकार सुनिश्चित छ । यो दीक्षा जसरी समाजमा वा परिवारमा खाँदीखाँदी भरिएको छ तपाईंको मनमा त्योभन्दा बढी छ । आफ्नो उच्चता मनोग्रन्थि साबित गर्न आमा–बाबुका बुढ्यौली धोकोदेखि श्रीमतीका थरी–थरी सोख र बच्चाहरूका फर्माइस पूरा गर्दा तपाईं लत्तु पर्नुहुन्छ । बालबच्चाको शिक्षा र भविष्यको सुरक्षा पनि प्राथमिक नै भयो । साथीभाइको अगाडि निम्छरो हुने कुरा भएन । लोकाचार र चाडबाड पनि धान्नैपर्‍यो । यी सब कुराको पूर्ति गर्न सके त तपाईंको पौरुष साबित होला नभए यिनै कुराको कुण्ठाले भित्रभित्रै तपाईं खोक्रो भइसक्नुहुन्छ । होइन, जसरी पनि आर्जन गर्छु, जुन बाटोबाट भए पनि पैसो कमाउँछु भन्ने हो भने तपाईं भ्रष्ट, तस्कर वा दलाल बन्ने सम्भावना इन्कार गर्न सकिन्न । यी सबैका बीच तपाईंका अमूक इच्छा, रहर र रुमानी सपना कुन दिन खरानी भए ? पत्तो पाउनुहुन्न । यी कुनै पनि कुरामा न तपाईंको परिवारको दोष हुन्छ, न साथीभाइ, इष्टमित्रको न समाजको ।
तपाईंलाई चाहेर नचाहेर जीवनका सुन्दर सम्भावनादेखि पर भँड्खालोमा लगेर निरीह बनाइछोड्ने अरू कुनै चीज होइन, पितृसत्ता हो । यसको उत्तराधिकार बोक्ने हुँदा तपाईंको काँध गोरुको भन्दा गएगुज्रको भइसक्छ । यो फन्डा नबुझीकनै तपाईंको उमेर सिद्धिन्छ । सारा अपेक्षाहरूको कोलाहलभित्र अघोषित कैदी हुनुका दु:खले तपाईंलाई रुनु न हाँस्नु पारेको त थाहा पाउनुहुन्छ तर यसको वास्तविक कारण जान्नु हुन्न । किनभने पितृसत्ताबारे तपाईंले प्राप्त गरेको सूचना र ज्ञान एकोहोरो छ ।
रुचि र क्षमताको आधारमा परिवारका सदस्यबीच सहज रूपमा जिम्मेवारी बाँडफाँड हुँदा कुनै एक जनामा आर्जनको भार पर्दैन । ‘पौरुष’ को विम्बलाई पुरुषसँग मात्र टाँसेर नहेरी महिलातर्फ पनि ‘सिफ्ट’ गर्दा आफ्नो ‘हाइरार्की’ तोडिने डर जुन दिन त्याग्नुहुन्छ त्यो दिन वास्तवमै तपाईंको ‘मुक्ति दिवस’ हुनेछ । पौरुषको अर्थ कायिक बलसँग मात्र गाँसिन्न बौद्धिक वा अन्य सामथ्र्यसँग पनि जोडिन्छ । यसले पुरुष र महिला दुवैलाई सफल जीवन बाँच्न प्रेरित गर्छ । यसबाट कोही शासक र शासित हुनु पर्दैन । एकअर्काप्रतिको सम्मान र समर्पणको भावले जीवन सुन्दर बन्छ । तपाईं कुनै सिर्जनात्मक काम गर्दै हुनुहुन्छ भने आफूले कमाउन र सञ्चय गर्न नसकेको घडीमा पनि यही सम्मान र समर्पणले तपाईंलाई ऊर्जा दिइरहन्छ । तर जब तपाईं पत्नीको कमाइमा बाँच्नुलाई सनातन जोइटिङ्ग्रेपनको आख्यानसँग जोड्नुहुन्छ तपाईं आजीवन एक दु:खी प्राणी बन्नुहुन्छ । यसरी तपाईंलाई दु:खी बन्न अभिषप्त पार्ने चीज अरू केही होइन तपाईं आफैंभित्र जबर्जस्त रूपमा बाँचेको शिक्षा हो । यो ‘पालक’ विम्बलाई जति छिटो भत्काउनुहुन्छ र ससम्मान साझेदारीको भाव रोप्नुहुन्छ त्यति नै छिटो सुखी, सहृदयी पुरुष बन्नुहुन्छ ।

‘लउनी छोरो भ’र नि रुनहुन्च ?’ 
हाम्रा आहानमध्ये अधिकांश त महिला, दुर्बल र असहायप्रति हेपाहा खालका छन् भन्ने कुरो उखान टुक्काको हेक्का राख्नेलाई ज्ञात भएकै कुरा हो । तीमध्ये एउटा आश्चर्यलाग्दो आहान प्रचलित छ, ‘लोग्नेमान्छे रुन हँुदैन’ । रुने गुण त स्वास्नीमान्छेको मात्र हो भन्ने मान्यता बनाइएको छ । मर्दले रुन हुन्न ! भन्ने सुन्दासुन्दै एउटा बालक किशोर हुन्छ । युवा हुँदै प्रौढ बन्छ । कोही रोइहाले उसलाई कस्तो केटीजस्तो रहेछ भनेर गिज्याइन्छ । मानवीय संवेदना सबैसँग हुन्छ तर मानिसको रुवाइलाई पनि लिंगअनुसार निषेध वा सदर गर्ने मिथका कारण पुरुष रोएको दृश्य दुर्लभ हुन्छ । योगेश्वर अमात्यले यही आहान पक्रेर लेखिएका दानियल कार्थकका शब्द बडो मार्मिक रूपले गाएका छन् ।
भन्छन् लोग्नेमान्छे भएर रुन हुन्न रे
मर्दको छोरोले आँसु झार्न हुन्न रे
मन सबको उस्तै–उस्तै 
के नर नारी, को मर्द को नामर्द ?

यसरी मर्दले रुन हुन्न भन्ने कुरो किन स्थापित भयो ? रुन नहुने कारणचाहिँ के रहेछ ? आफ्नो प्रसिद्ध किताब ‘दुर्गद्वार पर दस्तक’ मा कवि कात्यायनी लेख्छिन्, ‘यो पुरुषप्रधान सामाजिक ढाँचामा व्याप्त संवेदनहीनता र निर्ममताको मानवद्रोही संस्कृतिको अभिव्यक्ति हो । शासकले रुन हँुदैन । रुँदा उसका कमजोरी बाहिर आउँछन् जसले उसको सत्ता कमजोर बनाउँछ र स्वास्नीमान्छेहरू ऊसित डराउन छोड्छन् ।’ उनी पुरुष सत्ताको स्वीकारका लागि यसलाई ‘शासक र शासित फ्रेम’ को जगमा उभिएको आहान भन्छिन् ।
प्राचीन र मध्ययुगमा राज्यका हट्टाकट्टा युवकहरू जति छानीछानी सैनिक संरचना बनाइन्थ्यो । राज्यको शक्ति भनेकै बलवान सिपाही हुन्थे । राज्य विस्तार वा सीमारक्षाका लागि प्रशस्त जनशक्ति चाहिन्थ्यो । त्यसैकारण पनि पुरुषलाई निर्मम र कठोर बनाउन उस्तै साँचोमा ढालिन्थ्यो । राजकुमारदेखि जनसामान्यसम्म सबै यही कुराले दीक्षित गराइन्थे । कालान्तर नाघ्यो । तर शत्रु पक्षमाथि निर्ममतापूर्वक आक्रमण गर्न र महिला र कमजोर वर्गमाथि शासन जमाउन निर्मित यो साँचो फेरिएको छैन । यसले छोरालाई निरंकुश, निर्मम व्यक्तिका रूपमा र छोरीलाई पितृसत्ता स्वीकार गर्ने, प्रतिकारको चेतना नपलाउने, पिन्चे र हीन पात्रका रूपमा विकसित गर्छ । हामीलाई यही सिकाइयो । त्यसैले महिलाले हृदय छल्केर बेफिक्री आउने हाँसो बलपूर्वक लुकाउँदै आए, पुरुषले मुटु फुट्ने गरी उम्लिएर आँखासम्म आउन खोज्ने आँसु पनि त्यसरी नै लुकाइरहे । हामीलाई हाँस्न र रुनसमेत निषिद्ध गर्ने यो पद्धतिलाई हामी किन निरन्तरता दिने ?
पुरुष मित्र, तपाईं मर्दले रुनु हुन्न भन्ने मिथ बोकेरै हुर्किनुभएको छ । कहिलेकाहीं त तपाईंलाई बेस्सरी रुन मन लाग्ला । छाती फुटाएर, भक्कानिएर रोऊँ हुन्छ होला । तर किन रुन सक्नुभएन ? तपार्इंले कहिल्यै आफैंसँग प्रश्न गर्नुभएको छ ? रुनु कमजोरी र काँतरताको प्रतीक मात्र हो र ? बरु यो त मनको विरेचन हो । पीडा र आर्तनादको निकास हो । औषधि विज्ञानले रुनुलाई मानसिक स्वास्थ्यको ओखती हो भनी प्रमाणित गरिसक्यो । रुवाइले व्यक्तिलाई गहिरो चोट, तनाव र निराशाबाट ‘रिलिज’ मात्र गर्दैन मानसिक पुनर्निर्माणसमेत गर्छ । रुवाइ असह्य संवेग र पीडाको सहज ‘आउटलेट’ हो । यसलाई जबर्जस्ती बन्द गर्दा मान्छे अरूप्रति मात्र होइन आफैंप्रति पनि क्रूर र निर्दयी बन्छ । आँसुले हृदय मात्र सफा गर्दैन आँखाका लागि ‘लुब्रिकेन्ट’ को समेत काम गर्छ भन्छ विज्ञान । पछिल्ला दिनहरूमा ‘क्राइङ थेरापी’ को प्रयोग र प्रचलन बढ्नु आँसुको शक्तिको स्वीकार्यता हो । तर जबसम्म तपाईंभित्र निर्मित शासक मनोवृत्तिको प्रेत बाहिर निस्कन्न तपाईं रोएर पनि विरेचित भइन्छ भन्ने अवस्थामा पुग्नु हुन्न । यसरी थोपरिएको आहानको ओभरडोजले तपाईंको ‘कथार्सिस’ प्रक्रियालाई तगारो लगाइदिएको छ । आउनुस्, मज्जाले हाँसौं, अघाउन्जेल रोऊँ र एकसाथ मिलेर पितृसत्ताको यो रूखो किल्ला तोडौँ । 

‘मर्दका दसवटी’
मर्द भन्ने शब्द आउनासाथ मलाई झट्ट दुइटा संवाद याद आउँछन् :
एक, ‘कि गरिछाड्यो कि मरिछाड्यो मर्दको इरादा...’
दुई, ‘मर्द को दर्द नहीं होता !’
पहिलोले भन्छ, मर्दले कल्पेपछि पुर्‍याएरै छोड्छ । दोस्रोले भन्छ, मर्दलाई दुख्दैन । या दु:खे पनि त्यसको आह ! ऊ दुनियाँलाई देखाउँदैन । देखाए नामर्द कहलिइन्छ । बेइज्जत हुन्छ । ‘मर्द’ भन्ने शब्दको ‘पुरुष’ वा भाले भन्दा अलग्गै अर्थ लाग्छ । खासमा यो प्रभुत्वको अवधारणा हो । उच्चता ग्रन्थिले भरिएको शासक धारणा हो । पुरुष जैविक रूपले भाले मानव हो तर ‘मर्द’ भालेसहित अरू धेरै कुरा हो । सत्ता र शक्तिको केन्द्र । निर्णयकर्ता वा आफूवरिपरिका सम्पूर्ण वातावरणको नियन्त्रक र सञ्चालक । जसको एक गर्जनले धरती थर्रर्रर होस् । जसको एक इसाराले हावाको दिशा नै बदलियोस् । जसका जँुगाको लयले ऊसँग ठोक्किनेको नियति तय गरोस् । जो साम, दाम, दण्ड, भेद सबै विद्या र नीतिमा यस्तो पोख्त होस् कि सबै अदनाजन उसको अगाडि झिँगा–कमिला लागुन् । नर र नारीबीचका अन्तरबारे जति पनि व्युत्पन्न (निर्मित) धारणा छन् तिनको स्रोत यही मर्द शब्दसँग गाँसिएको म देख्छु । पुरुष र महिलाका आ–आफ्नै जैविक विशिष्टता छन् । यिनलाई यौनिक र शारीरिक पहिचान भन्न सकिन्छ । तर मर्द शब्द पुरुषत्वसँग गाँसिएका यौनिक वा शारीरिक विशिष्टताभन्दा पर सांस्कृतिक र राजनीतिक निहितार्थमा जोडिन्छ । यसैबाट ‘मर्दपन’ का मिथ र सौन्दर्यशास्त्र बनेका हुन् भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ ।
‘मर्द’ पहिचानको धारणा पनि हो । मर्दका दसवटीजस्ता अति अपव्याख्याले तपार्इंलाई नैतिक मूल्य र प्रेमबिनाको असामान्य व्यक्ति बन्न उत्प्रेरित गर्छ । यसले पुरुषमा ‘भोगी’ र निरंकुश प्रवृत्ति रोप्न लाउ दिन्छ । कानुन, पारिवारिक व्यवस्थाका जटिलता र आर्थिकलगायतका कारणले पनि ‘मर्दका दसवटी’ जस्ता विशेषाधिकार अबको समयमा हुबहु लागू नहोलान् तर जति धेरै अत्याचार, व्यभिचार गर्‍यो, उति ‘मर्द’ होइने तर्कलाई विवेकको चस्मा लगाएर हेर्नुस् मर्दानगी सावित गर्दा पुरुष कुन रसातलमा खसेको हुन्छ ? के यो ‘मर्दानगी’ ले ऊ आजका र भोलिका छोरी, नातिनी पुस्ताको नजरमा सम्मानित भइरहन सक्छ ? कतिपय व्यक्ति मर्दपनको प्रदर्शनमा यति धुर्त हुन्छन्, तिनीहरू आफ्नो ओहोदा र गरिमा मात्र होइन मानवीय विवेक र न्यायका न्यूनतम मूल्य पनि बिर्सन्छन् । ‘मर्द’ बन्ने होडले तपाईंभित्रको मानवीय तन्तुको निरन्तर क्षति भइरहेको हुन्छ । तपाईंलाई असहिष्णु र स्वकेन्द्री मात्र होइन ‘कापुरुष’ समेत बनाइरहेको हुन्छ ।
मर्द शब्दको सही व्याख्या हुँदो हो भने जस्तै परिस्थितिमा पनि आफ्नो स्वाभिमान र नूर गिर्न नदिने मानवीय भावको विस्तार हँुदो हो । यसले त अरूमाथि शासन गर्ने, अरूलाई कर्‍याप्च्याप् पारेर भए पनि आफ्नो हँुदो मात्र गर्ने, यौनवृत्तिलाई पाशविकतातर्फ मोड्ने अमानवीय र अन्यायी व्याख्याको विस्तार गरिदिएको छ । यसले हरेक नयाँ पुस्तालाई कोमल र मानवोचित मूल्यतर्फ होइन बलात् र क्रूर व्यवहारतर्फ प्रेरित गरेको छ । यसरी ‘मर्दानगी’ आफैंमा एउटा शोषणको राजनीतिक दाउपेच हो जसको आडमा असंख्य अपराध र कुकृत्यहरू हुन्छन् । यसो गर्न प्रेरित गर्ने पितृसत्ताले तपाईंलाई यस्तो ‘स्लो पोइजन’ ख्वाइरहेको छ जसले सुस्तरी–सुस्तरी तपाईंभित्र मानवीय गरिमा र विवेकको दुश्मन हुर्काइरहेको छ ।

इतिहासको घुम्दो चक्रमा तपाईं
समयको पाङ्ग्रा स्थिर हुन्थ्यो भने इतिहास भन्ने धारणा नै जन्मिन्थेन । समय हिँड्छ र त्यसैका पाइलालाई हामी इतिहास भन्छौं । समयले भित्रभित्रै उसिनेर सिध्याउने ‘मौन’ मात्र जन्माउँदैन अकल्पनीय आवाजको मोहरी पनि जन्माउँछ । त्यसले स्वीकार मात्र लिएर हिँड्दैन, प्रतिकारको आँधी पनि बोक्छ । अब समय ‘बेश्या हुन्या हाँस्तछन्’ भन्ने रहेन । एउटै वा दुई छोरीबाट सन्तानसुख लिएर उनैको भविष्य निर्माणले धन्य हुने पिताहरूको समय पनि हो यो । जब–जब यस्ता पिताहरूसँग संवाद गर्छु, समाजको चित्र फेरिँदै छ भन्ने संकेतले आनन्दित हुन्छु । जब–जब आँखामा प्रतिरोधको आगो र ओठमा आत्मविश्वासको इन्द्रेणी लिएर हिँडेका साथीहरू देख्छु समाज अहिल्यै, भर्खरै युगान्तर हुँदै छ भन्ठानेर ढुक्क हुन्छु । जब–जब तिमीहरू मुक्त नभई न म मुक्त छु न यो युग मुक्त छ भन्ने जोसिला पुरुष मित्रहरूसँग हात मिलाउँछु मलाई समयले एउटै कोरस गाएजस्तो लाग्छ । हुरुक्क हुन्छु । 
परिवर्तन विज्ञानको नियम हो । तर परिवर्तन हावाले ल्याउने होइन । घडीको सुईले ल्याउने पनि होइन । परिवर्तनको ढोका खोल्ने चीज त हामीभित्रैको चेतना हो । हामै्र इमान र संकल्प हो । हामीले राजनीतिक परिवर्तनका उल्लासमय दिन देखेका छौं । राजनीतिक आन्दोलनको कोर्सले मात्र समाजका सबै प्रकारका आन्दोलनको आयतन पूरा गर्दो रहेनछ । हामीमध्ये कतिलाई लाग्छ, अब त केका लागि लड्नु हौ ? यस्तो ठान्ने साथीभाइ र अग्रजहरू देख्दा बुझपचाहा चेतनाप्रति खेद भरिन्छ । लडाइँ सकिएका होइनन्, लडाइँका स्वरूप फेरिएका हुन् । सांस्कृतिक प्रभुत्व र वर्चस्वको एकल साम्राज्यविरुद्धको मानवीय लडाइँ अझै सकिएको छैन, जारी छ । पहिचान र आत्मसम्मानको लडाइँ सकिएको छैन । कानुनको शासन र न्यायका लागि लडाइँ सकिएको छैन । यसप्रति तपाईं कति उदार हुनुहुन्छ ? कति सहयोगी र कति सहकारी हुनुहुन्छ ? मुख्य कुरा यहाँ छ ।
सूचना र जागरुकताको दर ह्वात्तै बढेपछि पछिल्लो समय ढुंगाले पनि मुख खोल्ने भएको छ । कवि गोपालप्रसाद रिमालको कवितामा भनिएजस्तै आज तिन (यो सन्दर्भमा महिला) को मौनता पनि बोल्न थालेको छ । आज हामी इतिहासका मात्र होइन अज्ञानता वा दम्भवश भएका आफ्नै अतीतका त्रुटिहरू सच्याउने अवसरको ढोका अगाडि छौं । यो पूर्वजहरूका कर्तुतको सामूहिक प्रायश्चित गर्ने अभूतपूर्व समयसन्धि पनि हो । तर अझै पनि आफ्नै प्रभुत्वमा गर्जन बानी परेको अनुदार मर्दहरूको एउटा समूह आजको जागरुकतालाई ‘आतंकको कोरस’ देख्छ । यो वर्गले बत्तीस लक्षणले पूर्ण शास्त्रवर्णित सुन्दरी त उपद्रै मन पराउँछ तर मनुष्य बन्न मानवीय आन्दोलनका झन्डा बोक्ने जागरुक केटीहरूचाहिँ देखिसहन्न । पुरुषजस्तै महिला पनि एक स्वायत्त पहिचानधारी व्यक्ति हुन पाउनुपर्छ भन्ने स्वरलाई ‘अतिवादी’ को ट्याग लगाइदिने, हरेक दिनजसो समाचार बन्ने बलात्कार र हिंसाको विरोध गर्दा ‘गन्गने’ को पदवी दिने यो वर्ग आफ्ना आमा, काकी, दिदीबहिनी र छोरीहरूलाई कुन नैतिकताले प्रेम र सम्मानको दाबी गर्छ ? म बुझ्दिनँ । माफ गर्नुहोस्, तपाईं पनि यही वर्गमा पर्नुहुन्छ भने बडो अफसोसपूर्वक भन्नुपर्छ तपाईंका प्रेम र सम्मान सब ‘फेक’ हुन् । 
पुरुष मित्र, ढल्दो पितृसत्ताको पतन त निश्चित छ । समावेशी लोकतन्त्र र समतामूलक समाजको परिकल्पनालाई मूर्तता दिने क्रममा यो सत्ताका कैयौं अवयव कमजोर भइसकेका छन् । कुनै एउटा समूह र वर्गको इच्छाविपरीत पनि धरै चीजहरू हामीले सोचेको भन्दा तीव्र गतिमा बदलिनेवाला छन् । माने पनि या नमाने पनि हामी बाँचेको संरचनाले हामीलाई शासक र शासितका रूपमा आमनेसामने उभ्याइसकेको छ । तर इतिहासको यो चक्रमा तपाईं कहाँनेर उभिने ? आफैंले तय गर्नुपर्नेछ । मानवीय गरिमा र सम्मानको पक्षमा कि मर्दवादी अहंकार र संस्थापनको पक्षमा ? तपाईं सामन्ती पितृसत्ताको एजेन्ट बन्ने कि भद्र सत्याग्रहका आन्दोलनकारीको साथी बन्ने ? जुन संरचनाले तपाईंलाई निरन्तर अमानवीय र निरंकुश बन्न प्रेरित गर्दै आएको छ, त्यसको किल्लामा लात हान्न तपाईं ऐक्यबद्ध हुने कि नहुने ? 
तपाईं जति छिट्टै र इमानपूर्वक शासक र शासितको यो कठोर फ्रेम भत्काउन प्रतिबद्ध हुनुहुन्छ त्यति नै सहजतापूर्वक आफ्ना आमा र छोरीसँग आँखामा आँखा जुधाएर भन्न सक्नुहुन्छ, हो म नारीहरूलाई सम्मान गर्छु । 

प्रकाशित : असार १७, २०७४ ०९:४४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT