१९ नम्बर : अवसाद र शोकका कथा

समीक्षा
सरिता तिवारी

पठन कोरा पठन मात्र नहोस् । पढ्नकै लागि मात्र नहोस् । पठनले आफूलाई नयाँ मानिस बनाइदेओस् । सोचको तलाउ तरङ्गित बनाइदेओस् । कुनै नयाँ सुगन्ध बोकेको हावा आफूसँग छोइएर बहेजस्तो ।

कुनै फूलको कोपिला अचानक भित्री संसारबाट पट्ट फुटेर बाहिर निस्केजस्तो । कुनै नयाँ किताब (प्रकाशनका दृष्टिले होइन, हात लागेका हिसाबले) सँग मेरा आफ्नै किसिमका अपेक्षा हुन्छन् ।

‘१९ नम्बर’ पढ्नुपर्ने केही कारण थिए । पछिल्ला केही वर्षयताको नेपाली कथासाहित्य उपन्यासको भीडभित्र कतै अलमलिएको देखिन्छ । युवा पुस्ताका थोरै मात्र कथाकार छन् जसलाई आँखाले पछ्याउन खोज्छ । जसका लेखनले एकप्रकारको लोभ र आकर्षण जगाइदिन्छन् । बाँकी त स्थिति यस्तो छ कि, जेजस्तो होस् उपन्यास नै लेख्नुपर्ने होडमा कुदेका छन् लेखकहरू । 
आज गुरुप्रसाद मैनाली, बीपी कोइराला, शिवकुमार राई, भवानी भिक्षु, पारिजात, प्रेमा शाह, रमेश विकल आदि पढ्दै कथाको स्वाद लिएको पाठक रनभुल्ल पर्ने स्थिति छँदै छ । मनु ब्राजाकी, राजब, भाउपन्थी वा इस्मालीलगायतसम्म आइपुग्दा नेपाली कथाप्रति आश्वस्त बन्ने ठाउँ भए पनि आज आएर औंलामा गन्न सकिने मात्र कथाकारहरू छन् जसको लेखाइमा कथातत्त्व र लेखकीय विवेकले ‘कन्भिन्स’ हुने स्थिति अझै जीवित छ । तर अब्बल भनिएर ठूलै नामको पुरस्कार प्राप्त कथाकृति पढ्दासमेत सकसलाग्दो हुनुमा कि (म) पाठकको रुचिको दोष छ कि वातावरणको । के आजको कथाकार व्यक्ति, समाज र घटनाचक्रहरूको गम्भीर अध्येता बन्न नसकेकै हो ? या ऊभित्र सत्यको भाषा कमजोर भएर हो ? अथवा मभित्रको पाठक अनावश्यक अपेक्षाकारी भएको मात्रै हो ? 
‘१९ नम्बर’ अनमोलमणिको चौथो कृति हो । कथामा दोस्रो । यसअघि यिनको ‘निलिमा र गाढा अँध्यारो’ नामक कथाकृति प्रकाशित भैसकेको छ । झन्डै दुई दशक सक्रिय पत्रकारितामा सम्बद्ध रहेका यिनी कविता पनि लेख्छन् ।
‘१९ नम्बर’ मा कुल नौ थान कथा छन् । सुरुमै छ शीर्ष कथा, ‘१९ नम्बर’ । बर्ताेल्त ब्रेख्तको छोटो कविता ‘इन द डार्क टाइम...’ लाई छायाचित्र जसरी पृष्ठभूमिमा प्रयोग गरिएको यो कथा नेपालको रटन्ते शिक्षा पद्धतिमाथिको एउटा शोकगीतजस्तो लाग्छ । चार कक्षामा पुगेपछि मात्र अंग्रेजी पढाइ हुने अमूक सरकारी विद्यालय छ । त्यहाँका मास्टर कुन तहका अंग्रेजीवाज हुन्छन् र तिनले कस्तो अंग्रेजी सिकाउँछन् भन्ने कुराको मसिनो बयान छ यसमा । हेडमास्टरसमेत रहेका पदम सरको अंग्रेजी सिकाइ अद्यापि अधिकांश विद्यालयहरूको नियति हो ।
‘आई आई माने म’‘आरएएम राम राम माने भेडा’ ‘केएनआईएफई कनाइफ कनाइफ माने छुरा’ 
पदम सरको यस्तो सिकाइ रोहितकुमार ठकुरीको दिमागमा ठ्याम्मै घुस्न सकेन । ऊ चार कक्षामा अंग्रजीमै गुल्टिन्छ । अरू विषयमा राम्रो भन्न सकिने नम्बर आए पनि रोहित ठकुरी ‘ल्वाँठ’ ठहरिन्छ । त्यसैले उनै पदम सरले उसको जिन्दगी खोलैखोला जाने भविष्यवाणीसमेत गर्दिन्छन् मानौं अंग्रजी नै उसको भाग्यविधाता हो । पदम सरका अवतारहरूले उसलाई विश्वविद्यालयसम्मै ऐंठन गरिरहन्छन् । अन्तत: अंग्रेजी नजान्नुको ‘प्रकोप’ खप्न नसकेर उसले आत्महत्याको बाटो समात्छ । यो कथा एकैसाथ शिक्षा पद्धति र अंग्रेजीजन्य सांस्कृतिक उपनिवेशको मनोविज्ञान दुवै प्रति एक गम्भीर प्रश्नचिह्न हो । अंग्रेजीको ब्याक पेपर दिँदादिँदा हत्तु परेको रोहित प्रोफेसरसँग सोध्छ, ‘अंग्रेजी नजानेर के हुन्छ ? के सारा संसार अँध्यारो हुन्छ ? ज्ञानका सारा ढोका बन्द हुन्छन्...अंग्रेजी नजाने हेडमास्टर बन्न सकिन्न ?’ बा चाहन्छन्, पढाइ सकेर छोरो गाउँको स्कुलमा हेडमास्टर बन्न आओस् तर छोरोलाई कसरी अंग्रेजीको प्रेतले खाइरहेको छ, तिनलाई पत्तो छैन ।
‘जूनमा आमा’ मार्मिक कथा हो । प्रथम पुरुष दृष्टिविन्दुमा लेखिएको यो कथाको वाचक एउटा सानो बालक हो । एउटा छोराको आँखाबाट उसकी आमाको चित्र देखाउन मात्र होइन पिताबाट समेत अपहेलित कलिलो बालकको उत्तप्त हृदयको अनुभूति पस्कन पनि यो कथा सफल भएको छ । तेस्रो कथा ‘नूरप्रताप किन अमेरिका गए ?’ बलियामध्येको एक कथा हो । एउटा मध्यमवर्गीय सहरिया बुद्धिजीवीको मनोविज्ञान र उसमाथि गरिएका तिखा निन्दाचर्चाहरूलाई खुब परिपाठसँग बुनिएको यो कथाले बडो गजबले अन्त्यसम्मै कौतूहलको लय पक्रेको छ । नेपालका विद्यार्थी, प्राध्यापक, कलाकार र पत्रकार मात्र होइन ‘राम्रै आय आर्जन’ गर्न सक्ने निजामती कर्मचारीसमेत दिमागमा अमेरिका बोकेर हिँड्छन् तर संयोगवश अमेरिका जाने अवसर पाएको नूरप्रताप अमेरिका जाने कुरामा उदासीन छ । उसको उदासीनताप्रति सयौं लख र अड्कल काट्ने मानिसहरूका टिप्पणी अर्थपूर्ण छन् । घरभित्र र बाहिरका प्रश्नहरूबाट अति लखेटिएको नूरप्रतापको मनोविज्ञानका रेसा–रेसा यस कथामा जीवन्त रूपमा प्रकट हुन्छन् ।
‘अँध्यारो’ र ‘अर्को एउटा गुलाब’ जस्ता कथामा प्रेमको हार्दिक अपिल र त्यसमाथि परिस्थितिको कठोर त्रासदी एकैसाथ भेटिन्छ । ‘अँध्यारो’ सटीक कथा भएर पनि घटनाक्रमका क्रमागत तारतम्यहरूको अस्वाभाविकताले उति मुखर बन्न सकेको छैन । विद्युतीय उपकरणहरूको दास बनिरहेको मानिसलाई ‘लोडसेडिङ’ कसरी प्रेमको उज्यालो प्रदान गर्ने अद्भुत अवसर भैदिएको छ भन्ने देखाइएको यो कथा ठीकठाक मात्रै हो । यसले अँध्यारो सबै अवस्थामा एकै अर्थले अँध्यारो ठहरिँदैन भन्ने कथ्यलाई चाहिँ न्याय गरेको छ । ‘अर्को एउटा गुलाब’ देशकालका सामयिक संकटमा च्यापिएकी एउटी केटीको बहुरूपको कथा हो । यो गुलाब फूलको प्रहारले ठाउँको ठाउँ बेहोस भएको अवस्थाबाट थालिएर कथावाचककी सहपाठी (प्रेमिका समेत) गुलाब चौधरीको खोजीमा केन्द्रित भएको छ । प्रचलितभन्दा फरक शैलीको कथाकथनले यसलाई अन्यभन्दा विशिष्ट बनाएको छ । रहस्यकी पुलिन्दाजस्ती गुलाब चौधरी कथाभरि रिँगिरहन्छे । उसका अनेक रूप छन् । मानौं सिंगै सहरमा मात्र गुलाब चौधरीहरू छन् जताततै । पूर्वछापामार गुलाब, रेस्टुरेन्टकी वेट्रेस गुलाब, साहुको घरमा भाँडा माझ्ने लुगा धुने दु:खी गुलाब, कफी सपमा साथीहरूसित बसेर निर्धक्क चुरोटको धूवाँ उडाउने कलेज गर्ल गुलाब, डाक्टर गुलाब, मोडल गुलाब आदि ।
बुनोटको हिसाबले ठीकठीकै भन्न सकिए पनि प्रस्तुतिका दृष्टिले ‘अस्तु’ कथा सापेक्षत: माथि उक्लन सकेको छैन । यसले सर्सरी एक आप्रवासी नेपाली परिवारमा परेको आकस्मिक शोक र विदेशमा बसेका नेपालीको पीडा बयान गर्छ । कथानकमा खेल्न सकिने त्यस्ता पर्याप्त स्थानहरू छन्, तिनको सदुपयोग गर्न सकेको भए कथा धेरै सानदार बन्न सक्थ्यो । कथाको मर्म मृत्युको संवेदना नै हो । त्यसभन्दा बढी परदेशको ठाउँमा एउटा मृत्युको मूल्य कति हो भन्ने कुरालाई पक्रनु यस कथाको सबल पक्ष हो । सरल रेखामा बगेको यो कथा मध्यम कोटीमै सीमित हुन पुगेको छ । 
‘कन्टेनरमा रातो डायरी’ युद्धजन्य हत्या, हिंसा र विनाशकारी परिणतिप्रति निराश पूर्वछापामारको कथा हो जुन युद्धपछि सिंगो नेपाली समाजले प्राप्त गरेका सकारात्मक परिणतिबारे लगभग मौन छ । यहाँ किताब लेख्दै गरेको एक छापामार छ, क्यान्टोनमेन्टभित्र बसेको । उसको कथाका स्थुल अंशहरू तृतीय पुरुष दृष्टिविन्दुमार्फत भनिएको छ । सँगसँगै ‘न्यारेटर’ पनि हाजिर छ । कथाको छापामार विचारबारे गहिरिएर र आफैंमा स्पष्ट भएर संसार बदल्ने प्रणले हिँडेको मानिस लाग्दैन । लहैलहैमा कुदेको छ । युद्धप्रतिका उसका टिप्पणीहरू एक भुक्तभोगीका जस्ता लाग्दैनन् । यी बयानमा जीवन्तता थप्न मिहिनेत गरेको भए कथा आफ्नै प्रकारको सैद्धान्तिकीमा बलियो बन्ने थियो । कथाका बयान सुनिजान्ने कसैले गरेका बयानजस्ता लाग्छन् । छापामार आफू हिँडेर यहाँसम्म आइपुगेको बाटोप्रति निराश मात्र होइन अपराधबोधले समेत ग्रस्त छ । युद्धको मोहरीमा तानिएको मानिस युद्धका विवेकसम्मत तर्कबिना मर्न र मार्न तयार हुनुका दु:ख बोकेर कुनै गल्फ देशको रोजगारीमा हिँडेको छ । कथाकथनले सपाट वर्णनको तह छेडेर अनुभूति र विचारको गहिरो दहमा हाम्फालेको हँुदो हो त ‘कन्टेनरमा रातो डायरी’ एक रोज्जा कथा बन्ने थियो । ‘स्खलन’ नगरवधूका आँखाबाट गरिएको क्रान्तिनायकमाथिको प्रक्षेपण बनेको छ । छोटो भए पनि मुखर र सजीव कथ्यले कथालाई प्रभावी बनाइदिएको देखिन्छ । ‘इल्युजन’ कथा कम, भावहरूका मसिना रेसाको गुजुल्टो बढी हो । यो एकालापीय शैलीमा छ । ‘टाइम र स्पेस’ को चेतनाजन्य पीडा बोकेर एक्लै बस्दा वा एक्लै हिँड्दा आउने मध्यमवर्गीय भावलाई रमरम स्वादमा प्रस्तुत गरिएको यो कथा देशको राजनीतिक उहापोहको पनि कथन हो । कथाले महामारीझैं फैलिरहेको भ्रष्टता, समयको पल्ला भित्र–बाहिर गरिरहेका उदास हावाजस्ता चेहराहरू, काला वादलका झुन्ड र तिनैमा कैद भएको एक दार्शनिक पाराको मानिसको नि:श्वासलाग्दो र विषादजनक परिस्थितिलाई दुरुस्त उतारेको छ । यहाँ भनिएको छ, ‘...बाल्डो, यहाँ मान्छेहरूले सात सालको एक दिनलाई पनि महत्त्वपूर्ण माने र छयालीस सालको एक दिनलाई पनि उत्सवको रूपमा सम्झिए । अप्रिल क्रान्तिको एक दिन पनि उनीहरूका लागि महत्त्वपूर्ण नै बन्यो । प्रत्येक महिनाको एक दिन मात्र मान्छे महत्त्वपूर्ण भनेर सम्झिरहेको छ ।’
‘१९ नम्बर’ ले केही अवसाद र केही शोकहरूको धूवाँसहित आफ्नो समयको बयान गरेको छ । आत्महत्यामा पुगेर टुङ्गिएको शीर्ष कथा नेपाली शिक्षापद्धतिको भयावह त्रासदी त हो तर आत्महत्यालाई निर्विकल्प देखाइदिएर कथाकार स्वयम् गलत निष्कर्षको फेर समाउन पुगेका छन् । जबकि कथाको पाश्र्वमा कथावाचक पटक–पटक ब्रेख्तको अत्यन्तै आशावादी कविता ‘इन द डार्क टाइम...’ सम्झिरहन्छ । पढिरहन्छ । कथाले रोहित ठकुरीलाई अँध्यारो गल्छीमा पुर्‍याएर निरूपाय मर्न छोडिदिनु हुँदैनथ्यो भन्ने मेरो व्यक्तिगत मान्यता हो । यसका साथै अन्य अधिकांश कथा समकालका अवसाद नै हुन् । पात्रहरू कुनै न कुनै अवसादका घाउ बोकेर हिँडिरहेका छन् । कथनशैलीमा केही ठाउँमा गरिएका प्रयोग सुन्दर छन् । भाषिक मिठासका लागि कथाकार धन्यवादका पात्र छन् नै तर भाषामा गर्न सकिने चमत्कृतिका लागि प्रशस्त रिक्त स्थानहरू अझै देखिन्छन् । कथाको परम्परित, एकरेखीय र सपाट विस्तार कम्तीमा अनमोलमणि जत्तिका अभ्यस्त कथाकारसँग अब अपेक्षा गरिँदैन । पत्रकारितामा प्रचलित रिपोर्ताज शैलीका बाछिटा पनि यहाँ ठाउँ–ठाउँमा परेका छन् । यस्ता ठाउँ काल्पनिकी र ग्राह्य अतिरञ्जनाले लिनु बरु जाति हुन्छ भन्ने लाग्छ ।
नेपाली कथाले तय गरेको यात्रामा अहिले तुलना गर्दा पहिले र अहिलेका कथाका कथ्यमा त ठूलो परिवर्तन आएको देखिन्छ । यो युगजन्य परिवर्तन पनि हो । पछिल्लो समयका कथामा वैयक्तिक घेराभित्रका मनोदशा कम र समाजको चित्र बढी आएको देखिन्छ । सामाजिक यथार्थ नै आजका कथाको मूल आधार हो । तर कथाहरूले समाजको किलकिलेभित्र पसेर त्यहाँको भाषा मिहिन गरी खिपेको भेट्न अझै मुस्किल छ । व्यक्तिभित्रका उल्लास र उच्छवासको मौलिक ध्वनिको बुनोटको कुशलता पनि कमै कथाकारमा देखिन्छ । कवितामा जस्तै समयको एउटा विश्वसनीय इतिहास बन्नुपर्ने अपेक्षा तत्समयका कथाहरूमा, उपन्यास वा अन्य साहित्यमा पनि गरिन्छ । बाहिरी संसारको चित्र र ध्वनिलाई आफूभित्रको सत्यको भाषामा घोलेर नयाँ रूपमा बुन्नु र विश्वसनीय तरिकाले भन्न सक्नु कथाकारको अद्भुत कला हो । यही कला तत्समयको भावात्मक इतिहासको दस्तावेज पनि हो । आज कथा लेखिरहेका र लेख्न खोजिरहेका कथाकारसँग यो जिम्मेवारी अपेक्षित छ । अनमोलमणि त्यसबाट अछुतो रहने कुरो भएन ।

Yamaha

प्रकाशित : भाद्र १०, २०७४ ०९:५०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

मुण्ड–मुण्ड वधूशिक्षा

विमर्श
हामी प्रेम र वात्सल्य पनि लेख्न चाहन्छौं तर कम्तीमा समाज र संस्कृति त्यो विन्दुमा पुगोस् जहाँ पुरुष र महिलाका लागि एकै अर्थले घाम उदाउँछ । समान महत्त्वले फूल फुल्छ ।
सरिता तिवारी

१८७१ सालमा जन्मिएका ‘आदिकवि’ भानुभक्त आचार्यले आदर्श बुहारी र पत्नीका लक्षण बयान गर्दै एक विशेष रचना लेखे— ‘वधूशिक्षा’ । आफूले लेखेको ३३ श्लोके काव्यको कालान्तरसम्म झन्–झन् चर्चा होला भन्ने पूर्वानुमान हुन्थ्यो भने कविले यस विषयमा महाकाव्यै लेख्दा हुन् ।

भलै, यसको समय र यसअघिका सन्त कविद्वारा लिखित छुवाछुत र सतीप्रथाविरोधी कविताको समय ध्यानपूर्वक हेर्दा आचार्य ‘जहाँ नपहुँचे रवि, वहाँ पहुँचे कवि’ जस्तो परिभाषामा कहाँनेर अटाउलान् ? प्रश्न अस्वाभाविक छैन । तर हाललाई उनको यो रचनाले बोकेको समयचेतलाई थाती राखौं । त्यसभित्रको ‘कन्टेन्ट’ का आजसम्म तन्किने शृंखलाहरूको मात्र कुरा गरौं । ऊबेला उनले आदर्श महिला कस्ती हुनुपर्छ भन्ने गजबको काव्यिक ‘निर्देशिका’ तयार पारे । विधि, राजनीति र समाजव्यवस्थाका अधिकांश उक्ति र नियम श्लोकमै प्रचलित रहेको संस्कृत परम्पराबाट प्रभावित कवि जो थिए । उनले श्लोकमै भने, ‘यसरी उठबस गर, यसरी पति, सासू, ससुरालगायत पाहुनाको समेत सेवा गर । सबैलाई रिझाऊ । नहाँस । सुस्तरी बोल । प्रतिकार त गर्दै नगर । लोग्ने बाँचुन्जेल असीम, अहर्निश पतिसेवा गर । मरेपछि उसको लाससँगै सती जाऊ । यही नै तिम्रो ‘परम धर्म’ हो ।’

यो भानुभक्तको मात्र होइन, तत्कालीन संस्थापनको ‘जबर्जस्त’ कथ्य थियो । उनका अन्य रचना हेर्दा पनि भानुभक्त संस्थापनको चेतना फड्किने दुस्साहसका धनी कवि थिए भन्ने लाग्दैन । उनी समाजका बहुसंख्यक मानिसभन्दा अलग हुन नसक्नुका कारणबारे पनि खोजबिन गर्न नसकिने होइन । यसरी गरिने अनुसन्धानमा भानुभक्तका ‘दोष’ कति वैयक्तिक, कति संस्कारजन्य र कति तत्कालीन समाज–राजनीतिजन्य भन्ने कुरा आउँछन् । तर समयान्तरमा शासकीय सदिच्छाले उनको गलामा ‘आदिकवि’ नामको माल्यार्पण गरिदियो । उनको आदिकवित्वका नाममा राज्ययन्त्रका भौतिक र सांस्कृतिक लगानीहरू भएका छन् । तीन वर्षअघि मात्र बडो धुमधामसँग सरकारी संयन्त्रकै सक्रियतामा मोटो धनराशि लगाएर भानुभक्त द्विशतवार्षिकी मनाइयो, वर्षैभरि । रमाइलो कुरा के भयो भने यस छेकोमा राज्यद्वारा ‘पत्याइएका’ सयौं कवि–लेखकले भानुभक्तका नामको पदक फेला पारे । यथा काम तथा सम्मानले साहित्य ‘धन्य’ भयो । 
नेपाली कविताका ‘पितामह’ नै भएपछि उनले बोलेका वा लेखेका कुराबारे जिज्ञासा त उठ्छ नै । उनका अवदान र कमजोरीहरूको बारम्बार मूल्याङ्कन हुन्छ नै । यही क्रममा उनका अरू कृतिसँगै विशेष गरी ‘वधूशिक्षा’ पटक–पटक कठघरामा उभिन्छ । कसैले विशेष शोध र अनुसन्धान गरेर आफ्नो मत टुङ्ग्याइसके पनि बहसमा पूर्णविराम लाग्दैन । अन्य–अन्य मतहरू आउने क्रम जारी रहन्छ । यसरी आउने फरकमतहरूबाट सामयिक बहस चलिरहन्छ ।
जमानाले नयाँ जामा फेरिसक्यो । यसका रङ्ग र शैलीहरू फेरिए । भाषामा पनि ढप र ढाँचा नयाँ–नयाँ आए । तर कथ्यका ध्वनि फेरिएनन् । अब आएर सीधैसीधै र दुरुस्तै वधूशिक्षा लेख्ने कविले कुटाइ खान्छ । सती जाने आग्रह गरे त कानुनले कठालो समाइहाल्छ । तर आश्चर्य नमाने हुन्छ, आज पनि बकाइदा ‘वधूशिक्षा’ लेखिन्छ । यो ‘शिक्षा’ को नाम, यसका बिम्ब र अलङ्कार भने बिल्कुलै आधुनिक छन् । गोष्ठी र कन्सर्टहरूमा कविता सुन्न पुग्नुस् । प्रखर ‘अत्याधुनिक’ चेतको ‘कम्युनिकेटिभ’ भनिएको कवि हात मल्लार्दै बडो भावुक मुद्रामा भन्छ, ‘म जिउँदो हुनुको प्रमाण तिम्रो सिउँदोमा मुस्कुराउँछ प्रिये  !’ रोचक कुरो यहाँनेर छ, सनातन राजतन्त्रप्रेमीदेखि गणतान्त्रिकसम्म अधिकांशको ‘प्रिय’ यही कवि हुन्छ । अब भानुभक्तको कवित्वमा त्यो शक्ति छ या उनले समर्थन गरेको वैचारिक सत्तामा, भानुभक्तका नव–नव ‘क्लोन’ हरू नेपाली कवितामा स्थापित भएकै छन्  ! तर जसरी भानुभक्तको वधूशिक्षाबारे चर्चा गरिन्छ, त्यसको आलोचना गरिन्छ, क्लोन भानुभक्तहरूका ‘वधूशिक्षा’ को आलोचना लगभग गरिँदैन । 
***

ए मेरी चम्पाकी फूलजस्ती चेली
तिमीलाई घरबाट लिन आइ’रचन् 
तयार छ सोलीडोली साइत गर भोलि
सम्झेर काम गर मेरो बोली

गीत यसरी थालिन्थ्यो । जब–जब तीज आउँथ्यो आमाको ‘सिग्नेचर भ्वाइस’ मा यो गीत असंख्यपल्ट सुनिन्थ्यो । गीतमा ‘लिडिङ्’ आमाको आवाजले गथ्र्यो र उहाँको स्वरले अरूका स्वरहरूलाई ‘अधीनस्थ’ गरिरहेको हुन्थ्यो । यस अर्थले यो आमाको विशेष रुझान र रुचिको गीत थियो भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ । गीतका यसपछिका पंक्तिहरूमा बुहारीको शील, सह र परिपाठबारे प्रशस्त उपदेश हुन्थे । माइतीको इज्जत, आमद राख्नुपर्ने, बोलीको काइदा (सकेसम्म बोल्दै नबोल्ने, बोल्नै परे सारै मसिनु स्वरले बोल्नेलगायतका कुरा हुन्थे) पुर्‍याउनुपर्ने, खुरुखुरु घरका सबैको सेवा गर्नुपर्ने आदि परोक्ष रूपले आमाले हामीलाई सिकाउन चाहेका ‘पाठ’ र अर्ति हुँदा हुन् । यसो सम्झेर ल्याउँदा, यो त आमाले परम्परामा पाएको ‘वधूशिक्षा’ पो रहेछ । लडेर जुधेर आफ्नो हकको रक्षा गर्ने इतिहास रच्नुभएकी हाम्री आमा । न्यायका लागि जोकोहीसित भिड्न पछि नपर्ने आमा । उमेरैमा दुस्साहसहरूका सत्यकथा बुनेकी आमा  ! तर आमाले हरेक तीजमा नछुटाई गाउने गीतमध्ये यो पनि एउटा हुन्थ्यो । जसको अन्त्यतिर यस्तो पंक्ति छ :

गाउँघर रिझाए दयाले र मायाले
गुनले र ज्ञानले घर भिजाए । 

अरू त त्यस्तै हो अन्तिमका यी कुरा भने मेरो स्मृतिकोषमा कहिल्यै नमेटिने गरी बसेका रहेछन् । दया, माया, गुन र ज्ञान । यी कुरा वधूशिक्षा मात्र होइनन् मानवीय शिक्षा नै हुन् ।
आमाहरूले विरासतमा पाएको वधूशिक्षाको ‘उत्तरदान’ ले अधिकांश छोरी पुस्ता पितृसत्ताको अघोषित ‘अधिकृत’ का रूपमा तयार भैसकेको हुँदो रहेछ । कुरो कति गहिरो छ भने यसरी नारीकै मुखबाट भनाएर नारी वर्गलाई पुस्तौंपुस्ता आफ्नो ‘एजेन्ट’ बनाई नारीकै दासत्व र दुर्दशाको यो मायावी शिक्षा रच्ने रचनाकार भने कुनै अमूक पुरुष हुँदा रहेछन् । भानुभक्तजस्तै ।
आज पनि घरघरमा, समाजका विभिन्न क्षेत्रमा वधूशिक्षाको ‘करिकुलम’ जारी छ । मुलुकको शिक्षामा धेरैपटक पाठ्यक्रम सुधारका प्रयास गरिए । नयाँ र संशोधित ऐनहरू आए । राणाकालीन शिक्षादेखि गणतान्त्रिक चेतनाका नयाँ पाठहरूसम्म आइपुग्दा परिवर्तनका अनेक दृष्टान्त प्रकट भए । तर वधूशिक्षाको जरो नासिएन । देशका घघडान शिक्षाविद्हरू, राजनीतिकर्मी, अधिकार आन्दोलनका अगुवा, पत्रकार र लेखकहरूको ‘कत्रो’ प्रयास मुठीले माछो छोप्न खोजेजस्तो भएको छ । यसो हुने कारण के होला ? प्रस्ट छ, कुरा गर्नेहरू वचनमा जति प्रतिबद्ध हुन्छन् व्यवहारमा भएनन् । घरको चौघेरा नाघेपछि उदारताका नमुना बन्नेहरू आफ्नै घरभित्र चरम सामन्ती प्रवृत्तिमै यथावत् रहिरहे । जान्ने–बुझ्नेहरू अघि लागेर समाजको चेतना बदल्नुपर्नेमा उनीहरू स्वयम् गलत संस्कृतिका पक्षपोषक भइरहे । यसबीचमा वधूशिक्षाका भङ्गिमा त फेरिए तर सार फेरिएनन् । त्यसका आवरण बदलिए, ‘गुदी’ बदलिएनन् ।
समस्या त्यता मात्र छैन । यता पनि छ । हिजो आमाले बाईसौं दिनसम्म ‘नछुने’ बार्न लगाएर चोख्याउँदा आमालाई मनैमन गाली गर्नेहरू आज आफ्ना छोरीको पहिलो ‘छुई’ बार्न आफन्त र साथीभाइ गुहार्छन् । नभए घरका अँध्यारा कोठामा राखेर अबोध छोरीहरूलाई सूर्य र मर्द देख्न नहुने परम्परा सके पूरै नभए आंशिक भए पनि दोहोर्‍याउँछन् । भलै यसको निर्देशक पितृसत्ता हो तर घरभित्र अस्तित्वमा रहेको छुत र अछुतको विभेदकारी नियमलाई कडाइपूर्वक पालन गर्ने र गराउने कर्ता आमाहरू नै हुन् । अन्धविश्वासलाई कुल्चिएर यसविरुद्ध लड्ने साहस आमाहरूसँगै हुनुपर्छ । आजकी आमासित आजकै चेतना भइदिए पो छोरी पुस्ता सबल बन्दो हो । अनि पो भोलिको समाज नारी–पुरुषको साझा बन्ने बाटोमा हिँड्दो हो । तर अहँ, कोही तयार छैन । छोरीहरूलाई मान्छे बन्ने होइन कसैकी बुहारी र पत्नी बन्ने तालिम दिनमै आमाहरूलाई भ्याइनभ्याई छ । वरिपरि छरछिमेक हेर्‍यो । आफन्त र साथीहरू हेर्‍यो । किताबको माछा पो नखाने, खोलाको माछा त खान भैहाल्छ नि भन्ने छट्टु पुरेतको आहान याद आउँछ । 
यिनीहरू नै हुन् जो साउनको हरित ‘हरिलट्ठक’ दर्शनमा मुग्ध भएर आफ्नो चेतना त सखाप पार्छन् पार्छन् दुनियाँको सौन्दर्य र कुरूपता चिन्न बाँकी नै रहेका छोरीहरूलाई पनि त्यही पत्रु दर्शनको सिकार बनाउँछन् । अर्को छ, पुस–माघको स्वस्थानी दर्शन । जब–जब अखबारहरू रातैराता पेटिकोटधारी महिलाहरूले भरिएको साली नदीको तस्बिर छाप्छन्, ती मानिस होइनन् यो युगका महादासीजस्ता लाग्छन् । हजुरआमादेखि नातिनी पुस्ता सब ठेलमठेल गर्दै लागेका छन्  ! कस्तो ‘अन्ध’कामना हो त्यो जसले विभेदको चाङमाथि उभिएको त्यस्तो बकबास दर्शन चिन्दैन ? वर्षा र हिउँदका यी दुई संस्कार वधूशिक्षाकै सांस्कृतिक रूपक हुन् । यस्ता अनेक रूपक हामीकहाँ ज्युँदै छन्, पुस्ता दरपुस्ता गर्दै सरेका । नयाँ पुस्ताले समेत चपक्क आफूसँग टाँसेर बोक्दै हिँडेका ।
***

केही दिनअगाडिको कुरा हो । एउटा साहित्यिक संस्थाले भानुजयन्तीको अवसर पारेर एक प्रखर महिला कविको कृतिलाई पुरस्कृत गर्‍यो । निम्तारुमध्ये पंक्तिकार पनि त्यहाँ थिएँ । त्यसै बिहान एउटा स्टाटस छोडेकी थिएँ फेसबुकमा— ‘भानुभक्तको देवत्वकरण होइन उनीबारे मीमांसा गरौं । छलफल र बहस गरौं ।’ कार्यक्रमका सञ्चालकले सुरुमै यही सन्दर्भ जोडे । सामाजिक सञ्जालमा राखेको प्रस्ताव यहाँ ‘मेन्सन’ भएकोमा नयाँ र फरक कुरा पनि आउलान् भनेर म केही आश्वस्तजस्तो भएँ । भानुभक्त एउटा युग र कालखण्डको प्रतिनिधित्व गर्ने कवि मात्र होइनन् । उनी राज्यले पाठ्यक्रममा राखेर प्राथमिक तहदेखि विशेष रूपले पढाइरहेका ‘आदिकवि’ को सम्मान प्राप्त कवि हुन् । उनीमाथि निरपेक्ष भावले अबिर र फूलमाला मात्रै अर्पण होओस् भन्ने अपेक्षा सर्वथा हानिकारक छ । उनका कविताका कथ्यहरूमाथि विमर्श गर्ने आग्रहलाई कविको मानमर्दन नै ठान्ने जुन परिपाटी छ, त्यो त झन् डरलाग्दो लाग्छ । जब बहसलाई वर्जित गरेर ‘हस’ मात्रै बाँकी राखिन्छ, प्रश्नहरू खील बनेर बस्छन् । यसरी बन्ने खील अहिले सामान्य लागे पनि कालान्तरमा विस्फोटक हुन्छन् भन्ने बुझ्नु जरुरी छ ।
भानुजयन्ती । भानुभक्तको व्यक्तित्व र कृतित्वबारे ‘प्रकाश’ पार्ने कुरो त स्वाभाविक नै भइहाल्यो । विद्वान् वक्ताद्वारा वधूशिक्षालाई कविको समकालीन संस्कृति र मानसिकताको कसीमा राखेर आलोचना गर्नुपर्ने अपिलसँगै पुरुषलाई गाली गरेर मात्रै नारीवादी नहोइने परम्परित टिप्पणीबाहेक अरू कुरा आएनन् । वक्ताको रामायण तथा वधूशिक्षा महात्म्य र भर्खरै पुरस्कृत कविताकृतिका बीच भयानक विपर्यास गोचर थियो । जब पुरस्कृत कृतिका कवि पोडियममा उभिइन् उनका एक–एक शब्द हृदयतलको भुङ्ग्रोबाट छुटेका फिलुङ्गाजसरी निस्किए । सभाहल उनका शब्दसँगै एकाएक निस्तब्धजस्तो बनिदियो ।
समाजको संरचनामै विभेद र हिंसा छ भने ब्यवस्थाविरुद्ध बोल्नु कसरी नाजायज कुरा हुन्छ ? तर बोल्दा त्यसका सापेक्षिक तर्क र संवेदनासम्म पुग्ने चेष्टा कि उल्टै आरोप–प्रत्यारोपको उत्तेजना र हतारो देखाउने ? के यस्ता कुरा ‘विद्वान् वर्ग’ लाई सुहाउने कुरा हुन् ? ‘लौ यसले त पुरुषलाई गाली मात्र गरी  !’ छि:छि: हेर, बोल्ड हुने नाममा फोहोर र भद्दा शब्द कसरी प्रयोग गर्न सकेकी ?’, ‘कविताको नाममा ‘लाउड’ नारा लेखी  !’ जस्ता आरोप लगाउने मानिसहरू कतिचाहिँ तटस्थभावले कविता पढ्छन् ? किन उनीहरू तथाकथित पुरुषवादी चस्मा भिरेर कविता पढ्न अभिषप्त छन् ? सहनशीलता, सुशीलता र आज्ञापरायणता नै स्त्रीयोचित गुण हुन् भन्ने पुरुष अपेक्षा जब तोडिन्छ, कुनै नव भानुभक्त वधूशिक्षा बोकेर ‘नसिहत’ दिन आइपुग्नुमा आश्चर्य भएन । हाँसो त तब उठ्छ जब ‘यस्तै हो भने तेस्रो विश्वयुद्ध पुरुष र नारीका बीच हुनेवाला छ’ भन्ने भविष्यवाणी सुनिन्छ । शब्दकै बलले युद्धको मोहरी निम्त्याउने बहादुर भएछौं हामी उसो भए ?
‘...इतिहासमा कुनै दिन द्रौपदीको सारी तान्ने र मूकदर्शक भएर त्यो दृश्य हेर्ने निर्विवेकी पुरुष आज सभा, समारोह र मिडिया हरेक ठाउँमा हाम्रा सारी तान्न उद्यत छ । तपार्इंहरू हाम्रा सारी नतानिदिनुहोस् । हाम्रा कुराले उत्तेजित नहुनुहोस्, हामीले भनेका कुराको संवेदनासम्म पुग्नुहोस् ।...’ 
कविका यी अभिव्यक्ति भित्र–भित्र वधूशिक्षाकै आदर्शमा अड्किएर बाहिर उदारमना भएको स्वाङ गर्ने संस्थापन सत्तालाई सानोतिनो आग्रह होइन । हामी प्रेम र वात्सल्य पनि लेख्न चाहन्छौं तर कम्तीमा समाज र संस्कृति त्यो विन्दुमा पुगोस् जहाँ पुरुष र महिलाका लागि एकै अर्थले घाम उदाउँछ । समान महत्त्वले फूल फुल्छ ।... यी कुरा उपस्थितमध्ये कति पुरुषले ध्यानस्थ भएर गमे वा कतिले आफ्नो सोचमाथि आत्मसमीक्षा गरे ? थाहा छैन ।
सन २०१० मा बनेको एउटा घतलाग्दो फिल्म छ, ‘माई नेम इज खान’ । यसमा न्युयोर्कको ‘ट्विन्स टावर’ माथि भएको हमला (नाइन/इलाभेन) पछि अमेरिकामा बस्ने मुस्लिम समुदायले भोगेका त्रासदीलाई मार्मिक रूपले उनिएको छ । यहाँ ‘अटिजम’ (आफैंभित्र हराउने, आत्मकेन्द्री र आंशिक सुस्त मनस्थिति) को रोगीसमेत रहेको मुख्य पात्र रिजवान खान पटक–पटक एउटै संवाद दोहोर्‍याइरहन्छ, ‘माई नेम इज खान एन्ड आई एम नट ए टेरोरिस्ट  !’ यसो भन्नुपर्ने स्थिति किन आइपर्छ ? कथाको चुरो यहाँनेर छ । आज जब–जब कुनै महिला लेखकलाई पुरुषविरोधी मार्का लगाउने हतारो गरिन्छ तब–तब लेखेकै कारण र व्यवस्थाको विरोध गरेकै कारण हामीले अपराधीझैं बारम्बार भन्नुपर्ने हुन्छ— हामी पुरुषविरोधी होइनौं । हामी सिर्फ मानवतावादी हौं । तर चुपचाप र प्रतिक्रियाहीन भएर आफ्नो उद्धारक कुनै ‘मसिहा’ को आगमन पर्खेका दीनहीनचाहिँ होइनौं ।
मान्छे भएर सम्मानपूर्वक बाँच्ने ‘स्पेस’ हाम्रो हक हो । नबोली र नलेखी यो हक स्थापित गर्न सकिन्न । इतिहासले प्रमाणित गरेको छ, कसैको पनि हक कसैले किस्तीमा सजाएर टक्र्याइदिएको छैन । आफ्नो हकको लडाइँ लड्न आफैं सचेत हुने हो । आफैं प्रतिबद्ध हुने हो । लेख्नु र बोल्नु अधिकार स्थापनाको लडाइँका सबैभन्दा शान्तिपूर्ण तरिका हुन् । तर यसरी सोचिन्छ, मानौं ‘लेख्न दिएर’ हामीमाथि ठूलो कृपाको वर्षा भएको छ । र प्राप्त ‘अवसर’ मा त्यही त्यही कुरा मात्र लेख्नुपर्छ जुन तथाकथित आधुनिक वधूशिक्षामा ‘फिट’ हुन्छ । जब अभिव्यक्तिको अदालतमा उभिएर कुनै महिलाले स्थापित मानक भत्काउने चेष्टा गर्छे र आत्मशक्तिको ऐलान गर्छे, असहिष्णु पुरुष स्वर जुरुक्क उठेर बोलिहाल्छ ‘अब्जेक्सन माई लर्ड  !’ 
साहित्यमा र खुला बहसहरूमा यस्ता ‘अब्जेक्सन’ कैयौंपल्ट आइरहन्छन् र तिनलाई छिचोल्दै हिँड्नुपर्ने स्थिति छ । 
***

स्थान र सन्दर्भ उही । कार्यक्रम उही । सभाहल भर्खरै बोलेर बिसाएकी कविका आग्रह र तिनका कविताको ध्वनिले बडो सोचमग्न देखिन्थ्यो । त्यसपछि विशिष्ट अतिथिको पालो आयो । समाजसेवा र राजनीतिमा लामो समयदेखि क्रियाशील व्यक्तित्व । समानुपातिकतर्फबाट व्यवस्थापिका–संसद्का सदस्य मात्रै होइन, आयोजक संस्थाका अनवरत ‘दाता’ समेत । यो नाताले पनि मन्तव्य जोडिनु स्वाभाविक थियो । यी पाको उमेरकी महिलालाई यसअघि सुन्ने अवसर नजुरेकाले खुब उत्साहले कान ठाडा ठाडा भए । चित्त एकाग्र भयो । 
जब आवश्यकताभन्दा लामो यिनको मन्तव्य सकियो एउटा ठूलो भ्रमबाट बाहिर निस्किन पाएकोमा वक्ताप्रति धन्य भएँ । महिलाभित्रसमेत पितृसत्ता कसरी जिउँदो छ ? साक्षात्कार भयो । नवउन्मेषी, नवप्रसूत गणतन्त्रको सम्मानित संसद्का सदस्यको वाणीमा प्रतीकात्मक रूपले वधूशिक्षाका तिनै पंक्ति थिए जसले महिलालाई दासभन्दा माथिल्लो तहमा उक्लिन दिँदैनन्—
स्त्रीको धर्म पती, मती पनि पती मन्र्या बखत्को गति ।
बाँचुन्जेल सुखभोग् पनी बुझि लिँदा को दिन्छ त्यसले जति ।।
स्त्रीको धर्म पती जती त अरु थोक् देख्तैन मन्ले रति ।
यस लोक्मा परलोकमा सुख दिन्या सो हेर जान्छन् सति ।।३२।।

 
पालो सकेर बसेकी कविलाई लक्षित गर्दै उनले भनिन्, ‘हेर्नुस् जेसुकै भन्नुस्, जतिसुकै उफ्रिएर ठूल्ठूला कुरा गर्नुस् । लोग्ने जति विशिष्ट हाम्रो लागि अर्को कोही छैन । उसको सम्मान गर्नुस् । उसको भावनाको कदर गर्नुस् । म त हाउस (संसद्) बाट दिनको बार्‍ह बजे आऊँ या रातको बार्‍ह बजे । कहिल्यै उहाँलाई भात पकाउनुस् भन्दिनँ । उहाँ सोफामा पल्टिराखेको हुनुहुन्छ । अहँ, कस्तै भए पनि म यहाँले भात पकाएको हेर्न सक्दिनँ । म आफैं पकाउँछु । मलाई आफ्नो पतिको सेवा गर्दा अपूर्व आनन्द लाग्छ । सेवामै रमाउनुस् । र सुखी पारिवारिक जीवन बिताउनुस् ।’
वयले पनि हो कि चिन्तनको जरा नै जब्बर भएर हो, यत्तिका महिलाहरू पनि कठोर मर्दवादी हुँदा रहेछन् । राज्य र समाजको मूल स्वभावसँग दुरुस्त मिल्ने यो चरित्र हाम्रा महिला जनप्रतिनिधिभित्र पनि जबर्जस्त रहेछ । शक्तिशाली र बोल्ड देखिने महिलाहरूबाट समेत सुनिने यस्ता अभिव्यक्तिबाट बुझ्न सकिन्छ शक्ति, संरचनाको रसी खिच्ने निर्णायक ठाउँमा पुग्दा झन् कसरी उनीहरूले आत्मसमर्पण गरिदिन्छन्  ! जसका अभिव्यक्तिको विशेष अर्थ रहन्छ, जसको बोलीले समाजमा अलग्गै प्रभाव पार्न सक्छ, उनैले संस्थापनसँग सम्झौता गर्ने भएपछि सांस्कृतिक समताको सिङ्गो आन्दोलन कहाँ पुग्छ  ! अब संविधानको ‘मर्मअनुसार’ बन्दै गरेका नयाँ कानुनहरूको निर्माणमा यस्ता पश्चगामी माननीयको भूमिका कस्तो होला ? 
माया, ममता र वात्सल्य आमा जातिको स्वभाव हो तर माया र प्रेमको नाममा महिलाले मात्रै पग्लिएर मैनबत्तीझैं सिद्धिनुपर्छ भन्ने छ र ? अधिकार र आत्मसम्मानको रक्षा गर्नुपर्दा आफैं कमजोर र रित्तो हुनुपर्ने मायाको मोह हामीलाई किन हुने ? यसको खोजी गर्नु जरुरी छ । हामीले भावनाको नाम दिउँm वा समर्पण र त्यागको । परिवारलाई प्रेमले, सेवा र स्याहारले बाँध्ने सूत्रमा महिलाले मात्रै बलिदान गर्नुपर्ने हो भने यो सांस्कृतिक राजनीतिको छद्म रूप हो भन्ने कुरो हामीले बुझ्नुपर्छ । र यो छद्मताको पर्दा च्यात्न हामी नै प्रतिबद्ध हुनुपर्छ ।
परिवर्तनको बलिवेदी ख्यालख्याल होइन । सत्तरी वर्ष लामो लोकतान्त्रिक संघर्षमा असंख्य ज्ञात–अज्ञात महिलाहरूले परिवर्तनको सपना देख्दादेख्दै र त्यसको बहाबमा भिडभिड्दै आफूलाई बलिदान गरेका छन् । संसदीय प्रणालीको त्रासदी के हो भने राजनीतिक परिवर्तनको स्वाद लिने ठाउँमा विडम्बनावश परिवर्तित चेतनाप्रतिको अपनत्वबिनाका मानिसहरू नै उल्लेख्य संख्यामा पुग्छन् । जसले सामन्तवाद र पितृसत्ताविरुद्ध रगतपसिना बगाएर आन्दोलन गरेन उसलाई यस आन्दोलनका अवदानको चिन्ता किन हुन्थ्यो र ? न आजसम्मका उपलब्धि तुहिने पीर, न त्यसको ‘स्वामित्व’ मा गौरव ।
हजारौं बलिदानले प्राप्त परिवर्तनको यो मोडमा उभिएर पनि जब वधूशिक्षाकै पाठ दोहोर्‍याइरहिन्छ भने र यो पाठ ‘डिलिट’ गर्ने प्रभावकारी उपकरण खोजिँदैन भने, भन्नै पर्ने हुन्छ त्यस्तो चेतनालाई धिक्कार छ  ! कम्तीमा आफूलाई सचेत वर्ग भन्न रुचाउने मानिसहरू धिक्कारमुक्त होऊ्न् । 
अब भानुभक्तको भन्दा लोकतन्त्रको बार्दलीमा मौलाएका यी ‘क्लोन’ हरूको आलोचना बढ्ता जरुरी छ । 

 

प्रकाशित : श्रावण २१, २०७४ ०९:३५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT