अझै सम्झिइने राजा

महेन्द्र मूलत: अप्रजातान्त्रिक राजा थिए । तर अप्रजातान्त्रिक तरिकाले नै सही, उनले आधुनिक नेपाललाई टिकाउने आधारभूत संरचनाहरू निर्माण गरेर गए ।
डा. विपिन अधिकारी

झट्ट हेर्दा राजा महेन्द्रलाई सम्झिराख्नुपर्ने विशेष कारण देखिँदैन । उनको एकोहोरो आज्ञा–आदेश जारी गर्ने स्वभाव, छलफल हुँदा नियन्त्रणमुखी चरित्र, अन्तरक्रिया गर्दा प्रभुत्वपरक दृष्टिकोण, स्वतन्त्र रूपमा नीति तथा कार्यक्रम लागू गर्न खोज्ने प्रवृत्ति, आफैं हरेक कुराको सुपरिवेक्षण गर्ने चाहना— यी सबै महेन्द्रका विशेषताहरू थिए ।

महेन्द्रले भोगेका वा उनको बारेमा लेखेका लगभग सबैले उनका यी विशेषताहरूबारे छनक दिएको पाइन्छ । बेलैमा ‘फिडब्याक’ दिन नजान्ने, काम बिग्रिँदा ठाडै कारबाही गर्ने, अर्काको कुरा सुन्ने धैर्य कम भएको राजा महेन्द्रमा युवराज छँदैदेखि नै द्वन्द्व गराएर आफूलाई नेतृत्वमा स्थापित गर्ने स्वभाव थियो । 

जेठा छोरानानी महेन्द्रले आफ्नो बुवाको हृदयाघातबाट मृत्यु हुनेबित्तिकै विधिवत् रूपमा युवराज हुन पाए । चैत १, २०११ मा राजगद्दीमा स्थापित भएका उनले मातृकाप्रसाद कोइरालाको प्रधानमन्त्रीत्वमा गठन भएको तत्कालीन मन्त्रिमण्डललाई त्यसअगावै फागुन १९ मा विघटन गरी आफ्नो राजकीय शक्तिको प्रयोग गरेका थिए । बुवाको बिँडो थाम्ने उनमा तीव्र इच्छा थियो । तर बुवा त्रिभुवनको सार्वजनिक राजनीतिक प्रतिबद्धतातर्फ उनको कुनै समभाव थिएन । त्यसैले बुवा बित्नेबित्तिकै समय नगुमाई उनी प्रत्यक्ष शासनको बाटो हिँड्न थालिसकेका थिए । बुवाले राजनीतिक दलहरूलाई सत्तामा सहभागी गराई संविधानसभाका लागि छिट्टै आमचुनाव गरेर २००७ सालको क्रान्तिले स्थापित गरेको एजेन्डालाई कार्यान्वयन गर्नु उनको धर्म हुन्थ्यो । यसका लागि क्रान्तिकारी शक्ति नेपाली कांग्रेस र अन्य राजनीतिक दलहरूसँग सहकार्यको विकल्प थिएन । यस अर्थमा उनको भूमिका संवैधानिक राजाको थियो । त्यसतर्फ उनी लक्षित देखिँदैनथे । सात सालको क्रान्तिले राजसंस्थालाई जनताको सम्मानित ठाउँमा पुर्‍याएको र अब राजाले जनतालाई संविधानसभाले बनाएको संविधानमार्फत त्यो सम्मान फर्काउनुपर्ने कुरा उनी सम्झन चाहँदैनथे । उनलाई के लाग्थ्यो भने राजनीतिक दलहरू र त्यसमा पनि तत्कालीन युवा नेतृत्वदायी समूह विश्वासिलो थिएन । युवराज हुँदादेखि नै उनी स्वयम् यो राणाविहीन स्वतन्त्र वातावरणमा देशका लागि अति आवश्यक राजकीय नेतृत्व दिन सम्भवत: सोच्न थालिसकेका थिए । 
आफ्नो अधैर्यलाई पटक्कै नलुकाई फागुन ७, २०११ को प्रजातन्त्र दिवसको उपलक्ष्यमा युवराज महेन्द्रले यसरी तीतो पोखेका थिए, ‘आज देशमा प्रजातन्त्र आएको पूर्ण चार वर्ष व्यतीत भयो तर सुहाउँदो चारवटा मात्र पनि यो–यो भयो भन्नुपरेमा हामीले खोजिरहनुपर्छ । एउटा सरमको कुरा छ । प्रजातन्त्र बालक छ भनूँ भने बालकमा रहनै नसक्ने गुणहरू स्वार्थ, लोभ र ईष्र्या यसमा देखिन्छ । यतिन्जेल हुक्र्यो भनूँ भने दुर्भाग्यवश फस्टाएको कतै केही देखिँदैन ।’ त्यसैले उनले राज्याभिषेक हुनुभन्दा पहिले नै असोज १६ का दिन बुवा त्रिभुवनले तत्कालीन शासकीय प्रबन्धका लागि गठन गरेको राजकीय परिषद् भंग गरिदिएका थिए । यसलाई भंग गरेपछि यसको सल्लाह र सम्मतिले चल्नुपर्ने उनलाई आवश्यकता भएन । अब उनी राजकीय सत्तासम्पन्न युवराज भइसकेको आभास दिन चाहन्थे । 
नि:सन्देह महेन्द्रमा नेपालमा प्रजातान्त्रीकरणमा देखिएका मूल्यमान्यता तथा संगठनात्मक समस्याहरूका बारेमा सहनशीलता थिएन । ती समस्याहरूको ओखती आफूसँगै छ भन्ने उनलाई लाग्थ्यो । यसलाई कतिपयले ईष्र्या, असन्तोष र प्रजातन्त्रलाई ग्रहण गर्न नसक्ने यथार्थको अभिव्यक्तिको रूपमा लिए । बुवा त्रिभुवन जीवितै भएको भए महेन्द्र यत्ति महत्त्वाकांक्षी हुने थिएनन् होला । इतिहासले के प्रमाणित गर्‍यो भने राजा महेन्द्रले प्रजातान्त्रिक शक्तिहरूसँग सहकार्य गर्नै सकेनन् । 
यस्तो किन भयो त ? महेन्द्रमा प्रशस्त अभिलाषाहरू थिए । उनी ‘एजेन्डा’ भएका मान्छे थिए । तर उनीसँग आफ्नो इच्छा, आकांक्षा वा कार्यक्रमलाई जनशक्तिको परिचालनद्वारा वैधता प्रदान गर्ने शिक्षा वा संस्कृति थिएन । स्वभावले उनी युगोस्लाभियाका जोसेफ टिटो, टर्कीका मुस्तफा कमाल अतातुर्क, सिंगापुरका ली क्वान यु वा सिचेलसका फान्स अल्बर्ट रेनेजस्तै थिए । आफ्नो शासकीय अधिकार कठोरसँग प्रयोग गर्ने घूस खानु नपर्नेर्े, भ्रष्टाचार नगर्ने, सामन्ती सोच, अभिजात्य वर्गीय स्वभाव तर देश राम्रो होस्, उभो लागोस् भन्ने स्वभाव । यी उद्देश्यका लागि आफंै सक्षम रहेको र आफैंले जनताको सही नेतृत्व गर्नुपर्छ भन्ठान्ने उनी जोर्डनका राजा अब्दुल्लाह वा रुवान्डाका पाउल कागामेजस्तै कसिएर काम गर्थे । देश बनाउनुपर्छ भन्ने कुरामा उनलाई शंका थिएन । कानुनको शासन चाहिन्छ भन्नेमा उनी कटिबद्ध थिए । तर आफूले रुचाएजस्तो कानुन उनी चाहन्थे । राजनीतिक प्रणालीबारे पनि उनको सोचाइ यस्तै थियो । आधुनिक प्रजातन्त्रवादी त उनी छँदै थिएनन् । संवैधानिक कानुन तथा यसको सर्वोच्चता उनका रुचिका विषय थिएनन् । निर्वाचनसँग डराउँथे । तर शासकीय शैलीमा जनतामाझ जान उनलाई मन पर्दथ्यो । राजाको भूमिकाबिनाको राज्य त उनले सोचेकै थिएनन् ।
नेपाली कांग्रेसको नेतृत्वमा भएको २००७ सालको क्रान्तिले प्रजातान्त्रीकरणको ढोका खोलिसकेको थियो । यो रोकिन सम्भव थिएन । तर नेपालभित्रको अनुभव नभएको युवा पीढी र हिन्दुस्तानको भूमिमा मलजल तथा संगठन गरी हुर्किएको यो क्रान्तिका कारण कांग्रेसले धेरै मूल्य चुकाइसकेको थियो । कांग्रेसको संगठन तथा हतियार देखाएर भारतले स्वतन्त्र नेपालका प्रधानमन्त्री मोहनशमशेससँग सन् १९५० को सन्धि गराइसकेको थियो । बेलायती सेनामा रहेका ब्रिटिस गोर्खाहरू भारत र बेलायतबीच बाँडफाँट भइसकेका थिए । अंग्रेज हिन्दुस्तानबाट फर्कंदा अंग्रेजले जिती लगेको नेपाली भूभाग फिर्ता माग्ने साहस राणा वा कांग्रेस कसैसँग भएन । क्रान्तिकारी शक्तिको हातमा न सेना थियो, न पैसा । आफूले संगठन गर्न टेकेको जमिन पनि आफ्नो थिएन । क्रान्तिका लागि अगाडि बढ्दा कांग्रेसले हिन्दुस्तानको ‘डिजाइन’ के थियो, वास्तै गरेन । भारतको परराष्ट्र नीतिलाई नै नेपालले स्वीकार गरी हिँड्ने प्रतिबद्धता आफ्नो घोषणापत्रमा पर्दासमेत कांग्रेसले विरोध गरेन । त्यति हुँदाहुँदै पनि भारतका प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूले विश्वासघात गरे, दिल्ली सम्झौता आफ्नो स्वार्थबमोजिम टुंग्याए । नेपाली कांग्रेसले हतियार बोक्यो, धेरै ठाउँमा यसको गर्दन काटियो तर राणा शासकहरूसँग प्रत्यक्ष वार्ता गर्ने यसको हैसियत स्विकारिएन । कांग्रेसको तत्कालीन नेतृत्व मातृकाप्रसाद कोइरालाको मृत्युपछि प्रकाशित पुस्तकमा कांग्रेस र भारतबीचका संघर्ष र नेपाललाई स्वतन्त्र कायम राखिरहने प्रयासहरू उल्लिखित छन् । परिस्थितिको तिखो मूल्यांकन गर्न सक्ने बीपी कोइराला स्वयंले यस्तो भयावह स्थितिलाई व्यवस्थापन गर्न नसकेको देखिन्छ ।
यसै प्रसंगमा २०१० भदौ ७ को ‘नेपाल पुकार’ मा  बीपीले लेखेका थिए, ‘नेपाली कांग्रेस नेपाली राष्ट्रियताको संरक्षण गर्छ, जुन कुरा हिन्दुस्तानका केही व्यक्तिहरूको निम्ति असह्य हँुदै आएको छ । हामीहरूको राष्ट्रिय नीति हाम्रो न्यूनतम कार्यक्रमबाट स्पष्ट हुन्छ— हिन्दुस्तानी सल्लाहकारहरू वापस जाउन्, हिन्दुस्तानी सैनिकमण्डल वापस जाउन्, नेपाली व्यापारीको हितका संरक्षण होस्, नेपाली मुद्दाको प्रचलन देशभरि होस्, नेपाललाई यूएनओको सदस्यता प्राप्त होस् इत्यादि । यी सब कुराहरू देशको राष्ट्रिय र आर्थिक स्थिति तथा अन्तर्राष्ट्रिय महत्त्वलाई बलियो पार्न र बढाउनका लागि आवश्यक छन् । यो राष्ट्रिय कार्यक्रम हिन्दुस्तानका प्रति विरोधी भावनाबाट प्रेरित भएर हामीले बनाएको होइन । आफ्नो देशको राष्ट्रिय शक्तिलाई दृढ पार्ने चेष्टा गर्नु कुनै देशको प्रति अमैत्री भावना राख्नु होइन । जसले हाम्रो राष्ट्रिय कार्यक्रमको त्यस्तो अर्थ लगाउँछ, त्यो या त त्यस्ता सोझो मानिस हो जसलाई जे सुनायो त्यसमा विश्वास गर्छ अथवा त्यो अत्यन्त कुटिल र कुनै लुकेको स्वार्थबाट प्रेरित भएको व्यक्ति हो ।’
नि:सन्देह हिन्दुस्तान अब कांग्रेससँग सहकार्य गर्ने ‘मुड’ मा थिएन । अरू स–साना दलहरू न सिद्धान्तनिष्ठ थिए, न उनीहरूको संगठन नै थियो । मातृका र बीपी दुई दाजुभाइबीचको विग्रह र भारतको बदलिँदो दृष्टिकोणले बीपी पनि कमजोर भइसकेका थिए । भारतलाई प्रजातन्त्रवादीसँग समस्या थिएन । उसको समस्या नेपालका राष्ट्रवादीहरू थिए । मूलत: बीपीको हालीमुहाली रहेको कांग्रेस भारतको आँखामा बिझिसकेको थियो । अरू झिनामसिना दलहरू भरतलाई भरथेग गर्ने हैसियतमा थिएनन् । त्रिभुवनको मृत्युले महेन्द्रलाई शासनमा हात हाल्ने एउटा अवसर दिएको थियो भने कांग्रेस र भारतबीचको द्वन्द्वले उनलाई अघि बढ्ने दोस्रो अवसर दिएको थियो । यो परिस्थिति बुझेका महेन्द्रले कांग्रेसलाई भारतीय सत्ताका पृष्ठपोषकका रूपमा उभ्याई फाइदा लिन धक मानेनन् ।
मातृकाप्रसादको मन्त्रिमण्डल विघटन हुनु भनेको अन्तत: कांग्रेसको हैसियतमाथिकै प्रश्नचिह्न थियो । कांग्रेस आन्तरिक रूपमा विभाजित भइसकेको मौका छोपेर २०१२ वैशाखमा महेन्द्रले सल्लाहकारहरू नियुक्त गरे । शाही आयोग गठन गरी आयोगका टोलीहरूलाई नेपालका जिल्ला–जिल्लामा गई त्यहाँको यथार्थ वस्तुस्थिति बुझेर राजालाई रिपोर्ट गर्न आदेश दिइएको थियो । क्रान्तिसँग सरोकार नभएका सरदार गुन्जमान सिंहलाई राजाको प्रमुख सल्लाहकार बनाइएको थियो । अन्य सल्लाहकारहरूमा आनन्दशमशेर राणा, भोगेन्द्रराज पाण्डे, पुरेन्द्रविक्रम शाह र अनिरूद्रप्रसाद सिंह नियुक्त भएका थिए । दरबारको सचिवालयलाई बलियो पारिएको थियो । प्रिन्सिपल सेक्रेटरीमा हंसमान सिंह नियुक्त भएका थिए । राजाले दैनिक प्रशासनको काम प्रिन्सिपल सेक्रेटरीबाटै गर्ने भएका थिए । प्रत्येक विषय राजामा जाहेर हुन्थ्यो । ठहर र निर्देशन पनि राजाबाटै हुन्थ्यो । राणा शासन नयाँ स्वरूपमा फर्किन खोजेजस्तो आभास हुन्थ्यो । त्यहाँ न कांग्रेस थियो, न इतर पक्षहरू ।
राष्ट्रवादी कित्तामा बीपी र महेन्द्रको उचाइ समान थियो । तर बीपीको राष्ट्रवादका लागि प्रजातन्त्र आवश्यक थियो भने महेन्द्रको राष्ट्रवादमा यसका जोखिमहरू धेरै थिए । त्यसैले राजनीतिक रूपमा स्थापित हुँदै जाँदा आफ्ना लागि वैकल्पिक वैधताको खोजी गर्नुपर्ने आवश्यकता महेन्द्रले अनुभव गरे । यसका लागि उनी महेन्द्रले कांग्रेसलगायतका दलहरूलाई किनारा लगाउने गरी फरक प्रशासनको अनुभूति दिन पछाडि परेनन् । मन्त्रालयको काम राम्रोसँग चल्न थालिसकेको थियो । भ्रष्टाचार हुन दिइएको थिएन । कर्मचारीहरू दिलोज्यान लगाई काम गर्थे । केही गरौं भन्ने चाहना महेन्द्रमा व्याप्त थियो । यस सम्बन्धमा गत वर्ष प्रकाशित दयारामभक्त माथेमाको पुस्तकमा उल्लेख गरिएको छ— ‘(राजा) बाट पनि मन्त्रालय र विभागहरूबाट जनताका सुविधाका लागि हुन सक्नेसम्म राम्रो सेवा उपलब्ध गराउनका लागि प्रयास भएको थियो ।’ दयाराम दरबारकै मान्छे भएको हुँदा उनको भनाइमा अतिशयोक्ति पनि होला । तर आफू राम्रो देखिनका लागि गर्न सक्ने सबै उपायहरू महेन्द्रले अपनाएको देखिन्छ ।
स्थिति नियन्त्रणमा लिएपछि महेन्द्रले आफूले पत्यार गर्न सक्ने टंकप्रसाद आचार्यको प्रधानमन्त्रीत्वमा नयाँ मन्त्रिमण्डल गठन गरे । तर फेरि टिक्न दिएनन् । उनले यो जिम्मेवारी पुन: डा. केआई सिंहलाई दिए । उनलाई पनि महेन्द्रले शासन चलाउन योग्य पाएनन् । छट्पटिएको कांग्रेसले भद्र अवज्ञा आन्दोलन थालिसकेको थियो । आन्दोलन सुरु भएपछि राजाले सर्वपक्षीय सम्मेलन गरे । चुनाव राजाले नचाहेको होइन, मन्त्रिमण्डलले रकम निकासा नदिएकाले चुनाव हुन नसकेको निष्कर्ष त्यसबाट निकालियो । त्यस किसिमका प्रयासबाट पुन: सुवर्णशमशेरको अध्यक्षतामा मन्त्रिपरिषद् गठन गरिएको थियो । महेन्द्र टालटुल गर्न सफल देखिए । जनतामा जाने अवसरलाई बीपीले राजा वा दरबार वा साना दलहरूसँगको सहकार्यभन्दा महत्त्वपूर्ण ठाने । यो खिचलोमा तेस्रो पक्षको उपस्थितिले पनि बीपी क्षुब्ध भइसकेका थिए— एकातिर राजाको क्षुद्रता, अर्कोतिर दरबारदेखि राजनीतिक दलहरूमा छिमेकीको हस्तक्षेप । संविधानसभा अब बीपीका लागि पनि आकर्षक रहेन । संसद्का लागि भएको चुनावमा भाग लिन क्रान्तिकारी शक्ति नेपाली कांग्रेस पनि तयार भयो ।
आशा गरेजस्तै कांग्रेस दुईतिहाई बहुमतले आमनिर्वाचन जित्न सफल भयो । बीपी प्रधानमन्त्री हुन पुगे । तर राजा महेन्द्र न कांग्रेसका लागि तयार थिए, न बीपीका लागि । कांग्रेसको जल्दोबल्दो ‘म्यान्डेट’ उनका लागि सहर्ष स्वीकार्य थिएन । बीपीले न राजालाई व्यवस्थापन गर्न सके, न राजाले बीपीलाई विश्वासमा लिन । बीपीको आधुनिकता तथा नेपाली पुनर्जागरणको सम्भावना तेस्रो पक्षका लागि बिझाइसकेको थियो । यो परिस्थितिमा अन्तत: राजाले सशस्त्र बलको प्रयोग गरे । बीपीलाई थुने । २०१५ को संविधानलाई बिदा गरे । शासन आफ्नो हातमा थिए । दयारामभक्तले दरबारको दृष्टिकोणलाई यसरी प्रतिनिधित्व गरेका छन्, ‘देशमा एउटा मात्र नेता हुन्छ । यो देशको नेता श्री ५ महाराजाधिराज नै होइबक्सिन्छ । विश्वेश्वरबाबु त दलको नेता मात्र हुनुहुन्छ । उहाँले अहिलेसम्म कुनै विशेष काम गर्नुभई नेपालको नेता हुनुभएजस्तो मलाई लाग्दैन । नेपाली कांग्रेसबाहेक अरू दलले पनि उहाँलाई देशको नेताको रूपमा लिएको छैन । महाराजाधिराजलाई नेपाली जनता र दलहरूले पनि देशको सर्वोच्च नेता मानेका छन् ।’
सत्तारूढ भएदेखि राजा महेन्द्रले आफ्नो सोचाइलाई निरन्तर कार्यान्वयन गरेरै छाडे । उनले प्रशासनको पुनर्गठनको गरी मुलुकी प्रशासनलाई मुलकभरि फैलाउन तुरुन्तै प्रयास गरे । जिल्ला र अञ्चलमा मुलुकको पुनर्संरचना परम्परागत नेपालमा एउटा आधुनिक कदम थियो । उनले शिक्षालाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राखे । सम्पूर्ण मुलुकमा नेपाली भाषामा स्कुल तथा पाठशालाहरू सञ्चालन हुने व्यवस्था गरे । धर्म, संस्कृति, रीतिरिवाज र साहित्यले मुलुकमा प्रोत्साहन पाउने वातावरण बन्यो । सामाजिक क्षेत्रमा नयाँ मुलुकी ऐन एउटा ठूलो क्रान्ति नै थियो । त्रिभुवन विश्वविद्यालयको स्थापनाद्वारा मुलुकभित्रै उच्च शिक्षाको सुरुआत हुन पुग्यो । आर्थिक क्षेत्रमा नेपाली रुपैयाँ मुलुकभरि प्रचलनमा ल्याउने तथा नेपाली र भारतीय मुद्राको विनिमय दरलाई स्थिर बनाउने श्रेय पनि उनलाई जान्छ । उनकै समयमा भूमिसुधारसम्बन्धी नीति देशमा पहिलोपटक कायम भयो । किसान र मोहीको अधिकारलाई कानुनमा आबद्ध गरियो । आर्थिक विकासका लागि योजनाबद्ध प्रक्रियाको सुरुआत उनैबाट भएको हो । पहिलो पञ्चवर्षीय योजनाको मस्यौदा उनकै संरक्षणमा गरिएको थियो । पूर्व–पश्चिम राजमार्गको परिकल्पना महेन्द्रकै मानिन्छ । सम्पूर्ण नेपाललाई एक सूत्रमा बाँध्ने प्रयासमा यो अति प्रभावकारी रह्यो । चीनसँग नेपाललाई जोड्ने कोदारी राजमार्गको निर्माण उनकै प्रयास हो । 
नेपालको औद्योगिक नीति उनको पालामै बन्न सुरु भयो । आयात अनुमति–पत्रका प्रक्रियाहरू पनि स्थापित भए । व्यापार विविधीकरणबाट तेस्रो मुलुकसँग सम्बन्ध विस्तार गर्ने प्रयास पनि महेन्द्रबाट भएको हो । अमेरिका र भारत तथा चीन र रूसलाई नेपालको विकासमा संलग्न गराउने निरन्तर प्रयास गरे । जलविद्युत् आयोजनाहरू बन्न थाले । देशमा राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्, राष्ट्रिय नाचघर, राष्ट्रिय सभागृह तथा पर्यटन विकाससम्बन्धी पूर्वाधारहरू पनि खडा गरिए । बजेट प्रस्तुत गर्ने तरिकाहरू कायम भए । शाही नेपाल वायुसेवा निगमको स्थापना उनैले गरेका हुन् । नेपालको स्वतन्त्र परराष्ट्र नीतिलाई महेन्द्रले सर्वत्र फैलाए । उनको प्रयासमै नेपाल संयुक्त राष्ट्रसंघको सदस्य भयो । यससँगै नेपालले चीनसँग पनि दौत्य सम्बन्ध कायम गर्‍यो । उनको कार्यकालमा नेपाल एउटा स्वतन्त्र र सार्वभौमसत्ता सम्पन्न मुलुकका रूपमा ५१ वटा मुलुकहरूसँग दौत्य सम्बन्ध राख्न सफल भयो ।
यी सबै काम कारबाहीबाट राजा महेन्द्र राष्ट्रिय राजनीतिक शक्तिका रूपमा स्थापित भइसकेका थिए । उनी देशका कुनाकाप्चा घुमे । आफूलाई जनतासँग परिचित गराए । उनीहरूको सुख–दु:ख सुने । जनताका गुनासाहरूमा कारबाही चलाए । ठाउँ–ठाउँमा उनले जनसभाहरूलाई सम्बोधन पनि गरे । विभिन्न संघसंस्थाहरूलाई आर्थिक सहयोग पनि गरे । यी सबैले गर्दा राजा राजनीतिक रूपमा बलियो हुँदै गए । मुलुकको विकासको चुरो अन्तत: गाउँमै छ भन्ने कुरालाई उनले गाउँ फर्क राष्ट्रिय अभियानका रूपमा चलाए । यी सबै काम–कारबाहीले महेन्द्रलाई नेपालको आधारभूत पूर्वाधार तयार गर्ने राजाका रूपमा स्थापित गराइदिन्छ । 
सुरुका वर्षहरूमा राजा महेन्द्रमा आफ्नो कुरालाई ‘थियोराइज’ गर्ने वा सिद्धान्तनिष्ठ तरिकाले व्यक्त गर्ने क्षमता देखिँदैनथ्यो । तर पञ्चायती संविधानको घोषणा गर्दासम्ममा उनले यस्तो गर्न सिकिसकेका थिए । वर्ग समन्वयको आधारमा शोषणरहित समाजको परिकल्पना पञ्चायत व्यवस्थाको घोषित उद्देश्य थियो । दलविहीन परिपाटीबाट मात्र यो सम्भव छ भन्ने कुरालाई उनले निरन्तर प्रचार–प्रसार गरे । यी सबै कामकारबाहीमा राजा महेन्द्र निश्चित रूपमा बलिया देखिए । आफ्नो जीवनको अन्तिम वर्षहरूमा उनी नेपालको एउटा ‘हेभिवेट किंग’ भइसकेका थिए । उनको व्यवस्था धेरै गह्रांै र धान्न नसक्ने भइसकेको थियो । प्रजातान्त्रिक राजनीतिको महत्त्वाकांक्षा हुने प्रत्येक नेपालीले महेन्द्रको नेपालमा दु:ख पाएको देखिन्छ । जनसहभागितालाई सुनिश्चित गर्ने राजनीतिक संरचनाहरू कमजोर र मौलिक अधिकारको अभाव तथा जनता परिचालन गर्ने राजनीतिक दलहरूको प्रतिबन्धित अवस्थामा कुनै पनि व्यवस्था टिक्न नसक्नु कुनै आश्चर्यको कुरा थिएन । एकल सक्रिय नेतृत्वद्वारा देशको निर्माण सम्भव नभएको यथार्थ संसारभरि नै प्रस्ट रूपमा देखिएको छ । नि:सन्देह महेन्द्रको राजनीतिक प्रणाली यही कारणले टिक्न सकेन ।
नेपालजस्तो भूराजनीतिक स्थितिमा रहेको मुलुकमा राजा महेन्द्रजस्ता नेतृत्वको निर्माण र अवसान भूराजनीतिमा पनि भर पर्ने हुन्छ । महेन्द्रका हकमा कुरा गर्दा स्थानीय निकायहरूमा केही गतिशीलता देखिए पनि राष्ट्रिय रूपमा उनले मुलुकलाई राजनीतिक गतिशीलता दिन सकेनन् । आज आएर उनलाई सम्भिँmदा दुइटा कुरा प्रस्ट रूपमा भन्न सकिन्छ । पहिलो— उनी मूलत: अप्रजातान्त्रिक राजा थिए । बीपीजस्ता होनहार प्रधानमन्त्रीसँग सहकार्य गर्न सकेको भए नेपालको रूपान्तरण अर्कै किसिमले हुन सक्थ्यो । त्यो सम्भावना महेन्द्रले समाप्त पारिदिए । दोस्रो, अप्रजातान्त्रिक तरिकाले नै सही उनले आधुनिक नेपाललाई टिकाउने आधारभूत संरचनाहरू निर्माण गरेर गए । आजको एकीकृत नेपाल जे–जस्तो रूपमा छ, त्यसमा उनले गरेको लगानी प्रस्ट रूपमा देखिन्छ । जहाँसम्म प्रजातान्त्रिक संरचनाहरूको कुरा छ, अबको नेपालमा त्यो यथार्थ भइसकेको छ, जसलाई उसबेला महेन्द्रले आत्मसात् गर्न सकेनन् । 

प्रकाशित : आश्विन ७, २०७४ ११:२३
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

अन्तप्र्रज्ञाका नायक

गणेशमानजीले सार्वजनिक पद लिन चाहेनन् । उनलाई नम्बर वान हुने आकांक्षा थिएन । लोकबल जहिले पनि राजबलभन्दा माथि हुन्छ भन्ने संसारको मान्यता हो । ऋषिको शक्ति र राजाको शक्तिमा ऋषिको शक्ति ठूलो हुन्छ भनिन्छ । त्यो गणेशमानजीको संस्कारमा थियो ।
प्रदीप गिरि

क्रान्तिको इतिहास हेर्दा विद्रोह जहिले पनि शासक वर्गभित्रबाटै हुन्छ । हामीकहाँ पनि त्यस्तै भएको छ । गणेशमान सिंह भारदार परिवारका थिए । टंकप्रसाद आचार्यका बाबु पनि बडाहाकिम थिए ।

डिल्लीरमण रेग्मी दरबारिया भारदार नै हुन् । बीपी कोइरालाका पिता र ठूलाबा पनि दरबारका नजिक थिए । सूर्यप्रसाद उपाध्यायका बुवा हिरण्यशमशेरका सुब्बा थिए । जम्मै विद्रोही एउटै महाराजका शरणमा थिए, भीमशमशेरको । चन्द्रशमशेरको नजिक कोही पनि थिएनन् । त्यसैले उसबेला कतिपयले कांग्रेसलाई ‘भीम दल’ र अन्यलाई ‘चन्द्र दल’ समेत भन्ने गर्थे ।

गणेशमानजीका बाजे रत्नमान काजी थिए, प्रशासनको निकै माथिल्लो तहमा । त्यस्तो परिवारबाट आएका गणेशमानले सत्ताविरुद्ध किन विद्रोह गरे भन्ने त ठाउँ–ठाउँमा लेखिएकै छ । सबै विद्रोहीहरूको स्वभाव हेर्‍यो भने, १४–१५ वर्षको उमेरमै एउटा संवेदनशील मान्छेले आफ्नो समयलाई चुनौती दिन थाल्छ । कुनै मान्छे कसरी विद्रोही हुन्छ भन्ने चर्चा गर्दा हामी मनोविज्ञानसम्म आइपुग्छौं । गणेशमानका विद्रोही स्वभावका अनेकौं कहानी छन् । उनको स्वभावको कथा मैले बचपनदेखि सुनेको छु । उनलाई पैसाको एक रत्ति लोभ थिएन । आफूले लगाएको लुगासमेत बाँडिदिने स्वभावका थिए । मेरा काकाहरू पनि निर्वासनमा थिए । रुद्रप्रसाद गिरीकी पत्नी अर्थात् मेरी काकीले कहिल्यै बिर्सन्नथिन्— बाटोमा हिँड्दाखेरी गणेशमानले उनका दुइटै बच्चा बोकिदिएको घटना । गणेशमानजीको मानवीय स्वभावका थुप्रै संस्मरण छन् मसँग ।
***

उसबेला म बीपी कोइरालाको महिमामय व्यक्तित्वबाट पूर्णरूपेण भावाविष्ट थिएँ । यसको एउटा कारण पारिवारिक थियो । म कांग्रेस परिवारको थिएँ । यो घनिष्ठता राजनीतिमा मात्र सीमित थिएन । त्यसका भावनात्मक आयामहरू पनि धेरै बलिया थिए । बीपीको बारेमा कुनै पनि नकारात्मक कुरा सुन्न म तयार थिइनँ । त्यस्तो बेलामा परिबन्दले मलाई नख्खु जेल लग्यो । त्यहाँ मेरो किसुनजीसँग भेट भयो । किसुनजीले एकपल्ट होइन, सुस्तरी–सुस्तरी सुनाउन थाले, ‘बीपीले नेपालका लागि ठूलो आत्मघात गर्नुभयो । देशको राजनीतिलाई कुभलो गर्नुभयो । अहिलेको अवस्थामा हिन्दुस्तान जानु कुनै दृष्टिले वाञ्छनीय छैन । उहाँ हिन्दुस्तान सरकारको मोहरा बन्ने हुनुभयो । हामी यहीं (देश) भित्र बसेर आन्दोलन गरेको भए २ वर्ष, ४ वर्ष या ६ वर्ष लाग्न सक्थ्यो । तर आन्दोलन भित्रैबाट गर्नुपथ्र्यो ।’ किसुनजी एकदमै स्पष्ट थिए, आज एउटा पाठक, अध्येता या विश्लेषकले कल्पना गर्न सक्नेभन्दा बढी स्पष्ट । किसुनजीको विश्लेषण तर्क र तथ्यभन्दा पनि अन्तप्र्रज्ञा (इन्ट्युसन) मा आधारित थियो ।
गणेशमानजीको स्थिति फरक छ । उनले प्रारम्भमा आफू हिन्दुस्तान नजाने भनेका थिए । राजेश गौतमले उनीसँग लिएको अन्तरंग वार्तामा यो प्रसंग छ । सुवर्णशमशेर राणाले उनलाई ‘चेकअप’ गर्न भनेर बोलाइरहेका थिए । त्यसकारण ‘म चेकअप गराउन इन्डिया गएँ’ भनेका छन् गणेशमानले । उनकै शब्दमा, ‘साथीहरू कर गर्दै थिए, तपाईंलाई दुबारा थुन्छ भन्दै थिए । फेरि मलाई थुनिन पनि मन थिएन । उताबाट सुवर्णजीको खबर तारन्तार आइराख्यो, आइहाल्नुस् भनेर । अनि म कलकत्ता गएँ । सुवर्णजीले मलाई भन्नुभयो— बीपीले ठूलो गल्ती गर्दै हुनुहुन्छ, भारत बस्न खोज्दै हुनुहुन्छ । म त आठ वर्ष भारत बसेको हुँ । भारत सरकारले मद्दत गर्छ भन्ने मलाई पनि थियो । भारत सरकारले राजा महेन्द्रसँग लागेर हामीलाई कस्तो दु:ख दियो । भारत जहिले पनि हामीलाई देखाएर राजा महेन्द्रसँग बार्गेनिङ गर्न खोज्छ । हाम्रो आन्दोलन भारत सरकारले सफल हुन दिँदैन । अब हामी भारत बसाइ नगरौं ।’
गणेशमानले ठोस प्रमाण दिएर भनेका छन्, ‘भारतले हामीलाई के–के न दियो भन्छन्, आन्दोलन गर्दाको हतियारलाई लिएर । २०१८ सालको आन्दोलनले तहल्कै मच्चिएको थियो । तर उसले दिएको जम्माजम्मी २७ थान बन्दुक हो । त्यो पनि थोत्रो । त्यही पनि कति अप्ठ्यारो गरेर दियो, मलाई थाहा छ । त्यसैले भारत सरकारको भर परेर आन्दोलन गर्दै नगर्नुस् भनेर मलाई सुवर्णजीले कन्भिन्स गर्नुभयो ।’
आफ्नो भूमिमा बसेर कुनै क्रान्तिकारीले– कहिले रामराजाप्रसाद सिंहले, कहिले बीपीले, कहिले प्रचण्डले ‘हामी क्रान्ति गर्छौं’ भन्दा भारतलाई बडो कर्णप्रिय लाग्छ । नेपाल सरकारलाई थर्काउन सजिलो हुने भएकाले भारतलाई यस्तो ठीक लाग्छ । तर क्रान्तिको उद्देश्य के हो, लक्ष्य के हो, यिनीहरूले क्रान्ति किन गर्दै छन्, त्यससँग भारतलाई सरोकार हुँदैन । सरोकार भए पनि नकारात्मक नै हुन्छ । त्यति हुँदाहुँदै पनि गणेशमानजी बीपीसँगै गएर बस्न थाले । किसुनजी नेपालमा एक्लो भए ।
***
२०२५ सालमा जेलबाट छुटेपछि बीपी उपचारका लागि बम्बई गए । राजा महेन्द्र पनि आफ्नो उपचारका लागि लन्डन गएर बम्बई हुँदै फर्किए । बीपीले महेन्द्रलाई बम्बईमा भेट्न चाहे । तर राजाले भेट दिन मानेनन् । एयरपोर्टमा पुग्दा पनि राजाले दर्शन दिएनन् । त्यसपछि उनी एकाएक बनारस गए र सशस्त्र विद्रोह गर्ने भन्न थाले । त्यो कुराबाट निर्विकार किसुनजी जेलमा थिए । त्यति बेलासम्म गणेशमानजीले हिन्दुस्तानमा बस्ने निर्णय गरिसकेका थिएनन् । उनी केही दिन उपचार गरेर फर्कने विचारमा थिए । उनको सामान्य प्रयास के थियो भने बीपीले भनेको सशस्त्र विद्रोहमा जाने कि सुवर्णजीले भनेको कलकत्तामा बसेर प्रतीक्षा गर्ने या किसुनजीजस्तो निस्किएर पुन: जेल आउने । तीनवटा विकल्प बाँकी थिए । के कारणले हो, उनी बनारस गएर बसे । यसको अर्थ उनी बीपीसँग हाँमा हाँ मिलाएर बसेका थिएनन् । गणेशमानजी बीपीसँग कोठाभित्र राय बझाए पनि करिब–करिब बीपीकै कुरामा सहमत हुन्थे । कोठाभित्र सधैं आफ्ना विचार ढुक्क राख्थे । बनारसमा गणेशमानजी र बीपीको बसाइ पनि बिलकुलै पृथक् थियो । गणेशमानजीको बीपीसँगको बसाइ कुनै सार्थक, रचनात्मक र योगदानमूलक थिएन ।
***

कुनै पनि ठूलो मान्छेको जीवनको इतिहासमा एक–दुइटा अवसर आउँदा रहेछन् । त्यस्तो बेला उनीहरूले आफूभित्र अन्तरनिहित सम्पूर्ण योग्यता र व्यक्तित्वलाई विस्फोटित गर्दछन् । बीपीको देहान्तपछि ०४२ सालको सत्याग्रहको मुखमा गणेशमानजीका सम्पूर्ण प्रतिभा बाहिर आए । मैले गिरिजाप्रसादबारे सधैं नकारात्मक धारणा व्यक्त गरें । पछि माओवादीलाई मूलधारमा ल्याउने बेलामा तिनको व्यक्तित्वको औचित्य देखियो । त्यति बेला उनका विगतका सारा कुरा बिलाएर गए । त्यस्तै गणेशमानजीको वास्तविक व्यक्तित्वको कुरा गर्दा हामी ०४६ सालको जनआन्दोलनको पृष्ठभूमिमा आउनुपर्छ ।
०४६ सालमा आन्दोलन गर्ने कि नगर्ने भन्ने कुरा भइराखेको थियो । भारतले नाकाबन्दी लगाइदियो । नाकाबन्दीका कारणहरू अलग्गै थिए । मुख्य त चीनसँग हतियार ल्याएको विषयलाई लिएर भारत नेपालसँग अप्रसन्न थियो । त्यसबाहेक राजा वीरेन्द्र र राजीब गान्धीबीच बढ्दो गलतफहमी पनि एउटा कारण थियो । त्यसका धेरै आयाम थिए । कति आयाम इतिहासमा आइसकेका छन्, कति आउन बाँकी छन् । जे होस्, भारतले सन्धि नवीकरण गर्न मानेन र नेपालमा नाकाबन्दी भयो । त्यति बेलाको नेपाली कांग्रेस बीपीले सिकाएको राष्ट्रवादबाट अभिसिर्जित थियो, रंगमगिएको थियो । एउटा राष्ट्रवाद त राजा महेन्द्रको थियो । त्यो राष्ट्रवादले छरछिमेक, विशेषगरी भारतलाई औंल्याएर हाम्रो राष्ट्रिय स्वाधीनता खतरामा छ भन्थ्यो । बीपी पनि राष्ट्रिय मेलमिलाप गरेर फर्किएका थिए । त्यो मेलमिलापमा पनि राजा महेन्द्रले स्थापित गरेको राष्ट्रवाद भन्ने अथवा शाहवंशले स्थापित गरेको राष्ट्रवाद भन्नेबीच प्रतिद्वन्द्विता थियो । त्यसो हुँदा नेपालका राजनीतिक दलहरू, खासगरी नेपाली कांग्रेसलाई राजाका विरुद्धमा प्रजातन्त्र पुन:स्थापनाका लागि एकबद्ध भएर लागिहाल्न सजिलो थिएन । सबैलाई लाग्थ्यो— हामीले यसरी प्रजातन्त्र माग्दाखेरी भारतले दपेटेको बेलामा देशलाई अप्ठ्यारो त हुने होइन ? तर त्यहाँ गणेशमानजी ‘आन्दोलन गर्नैपर्छ, राजाबाट यी अधिकार लिनैपर्छ’ भन्नेमा स्पष्ट थिए ।
यस्तो आन्दोलनमा जहिले पनि दुई धार हुन्छ । गिरिजाबाबु भन्थे— होइन, यस्तो बेलामा हामी त्यसरी राजाविरुद्ध ठाडै जाइलाग्नु हुँदैन । गणेशमानजी भने प्रहार गर्ने पक्षमा थिए । गिरिजाबाबु र गणेशमानजीको अन्तरद्वन्द्व पार्टीभित्र सबैलाई जानकारी थियो । यहीं आन्दोलन गर्ने/नगर्ने, गर्दा कसरी गर्ने भन्ने विषयमा हामी कांग्रेसका शुभचिन्तकहरू विमर्शमा थियौं । त्यति बेला शुद्ध कांग्रेसी भन्ने कोही थिएन । हामी कुबेर शर्माकहाँ बसेका थियौं । मलाई याद छ त्यहाँ मार्शलजुलुम शाक्य, दमननाथ ढुंगाना, देवेन्द्रराज पाण्डेजस्ता मान्छे जम्मा भएका थिए । आन्दोलन गर्ने कि के गर्ने, धर्मरै थियो । राजालाई अहिले ङ्याक्नु भनेको राष्ट्रियतालाई कमजोर पार्नु हुन्छ, राष्ट्रियता भारतलाई बेचेजस्तो हुन्छ भन्ने धार नै बलियो थियो । अर्को धार थियो— यति बेला नगरे त राजालाई केही गर्न सकिँदैन भन्ने । त्यस दिन मैले त्यो बैठकमा एकदम जोडदार रूपमा आन्दोलन गर्नैपर्छ भनें । संजोग यस्तो पर्‍यो त्यसको भोलिपल्ट म जेल गएँ । तीन महिना जेलमा बसें । छुटेको दिनै बिहान गणेशमानजी मकहाँ आए । र भने, ‘तपाईंले पनि आन्दोलन गर्ने भनिराख्नुभएको छ, कसरी आन्दोलन गर्ने, कसैसँग संवाद भएकै छैन, भारतसँग संवाद भएकै छैन । भारत सरकारसँग संवाद गर्नैपर्छ ।’
उनले एउटा अचम्मको कुरा पनि सुनाए । म जेल बसेको बेला गणेशमानजी दिल्ली गएका रहेछन् । उनले दिल्ली लगेर मलाई राजनीतिज्ञसँग भेट गराइदेऊ भनेर गजेन्द्रनारायण सिंहजीलाई भनेछन् । १५ दिनसम्म उनी त्यहाँको प्रतिष्ठित पाँचतारे होटलमा भारत सरकारकै अतिथि भएर बसेछन् । तर गजेन्द्रनारायणले प्रधानमन्त्री राजीव गान्धीसँग भेट गराउन सकेनछन् । त्यहाँका गुप्तचरहरूले यसले राजीब गान्धीलाई भेट्यो भने के कुरा गर्ला भनेर बुझेछन् । गणेशमानले राजीवलाई भेटेको भए कथा सायद कहाँबाट सुरु गर्थे होलान् भने— तपाईका हजुरबुवा जवाहरलाल नेहरूले नेपालमा प्रजातन्त्र ल्याउन मद्दत गर्नुभएको थियो, तर प्रजातन्त्र मास्नमा पनि उहाँकै हात रह्यो । तपाईंकी आमा (इन्दिरा) को त के कुरा गर्नु । इमर्जेन्सी लगाइदिइन्, हामी भारतबाट भागेर नेपाल जानुपर्‍यो । त्यसैले अब तपाईंले पापको प्रायश्चित गर्नुहोस्, हामीलाई सघाउनुहोस् ।
मलाई पछि गजेन्द्रजीले भने, ‘उहाँ राजीव गान्धीजीसित यस्तो कुरा गर्छु भन्नुहुन्छ । अनि कसले भेट गराउने आँट गर्छ ?’ त्यति बेला मेरा एक जना मित्र डीपी त्रिपाठी प्रधानमन्त्री राजीवका एकदम नजिक थिए । मैले गणेशमानजीलाई ‘राजीवलाई भेट्न त त्यस्तो गाह्रो पर्दैन होला, तपाईंले चिठी लेखेर दिनुहुन्छ भने म गएर भेट्छु’ भनें । उनले किसुनजीसँग कुरा गरेर जानुस् भने । अनि म गणेशमानजीको चिठी लिएर राजीव गान्धीलाई भेट्न दिल्ली गएँ ।
गणेशमानजी कसैसँग डराउँदैनथे । यो किंवदन्ती होइन । मनमा लागेको कुरामा उनले कुनै हालतमा कसैसँग सम्झौता गर्दैनथे । यसको मतलब उनी बाठो नभएर होइन, उनी चतुर नै थिए । म दिल्ली गएर गणेशमानजीले राजीव गान्धीसँग भेट्न नपाएको कुरा भनें, गणेशमानजीले लेखेको चिठी दिएँ । गणेशमानजीसँग एउटा फोटो थियो, २००८ सालमा उनले राजीव गान्धीलाई काखमा बोकेको । जवाहरलाल नेहरू नेपाल भ्रमणमा आउँदा इन्दिरा गान्धीले ३–४ वर्षका छोरा राजीवलाई पनि साथमा लिएर आएकी रहिछन् । गणेशमानजीले पठाएको त्यो फोटो मैले दिएपछि राजीव गान्धी त भावविह्वल भएर आफूले के गर्नुपर्छ, सबै गर्छु भन्न थाले ।
त्यसपछि राजीव गान्धीले कांग्रेस सभापति रहेकाले किसुनजीसँग फोनमा कुरा गरे । भने, ‘तपाईंको आन्दोलनप्रति हाम्रो समर्थन छ, शुभकामना पनि छ ।’ त्यसपछिको घटनाक्रम सबैलाई थाहै छ । आन्दोलन शक्तिबिना, विचारले मात्रै त हुँदैन । ०४६ सालको आन्दोलनका कमान्डर गणेशमानजीप्रति नेपाली जनताको ठूलो विश्वास र विश्वसनीयता थियो । गणेशमानले कहिल्यै धर्मर गर्दैनन् भन्ने थियो । त्यति बेलाको आन्दोलनमा गणेशमानले अलिकति पनि धर्मर नगरेको कुरा त अनेकौं संस्मरणमा आइसकेका छन् । त्यसबारे सबभन्दा ज्यादा राधाकृष्ण मैनालीले आफ्नो संस्मरण ‘नलेखिएको इतिहास’ मा लेखेका छन् ।
***

गणेशमानजी अद्भुत थिए । मान्छेलाई गणेशमानजीबारे के लाग्छ भने यिनी पढे–लेखेका थिएनन् । बिर्सन के हुन्न भने त्यो पुस्ताका नेताहरू वर्षाैं जेल बसेका थिए । राष्ट्र निर्माण गर्छौ भन्दा जेल परेका थिए । केही अपवादलाई छाडेर जेल बसेको हरेक राजबन्दीले पढेकै हुन्छ । भित्र गएर जाँड–रक्सी खान थाल्यो, जुवा–तास खेल्न थाल्यो भने त बेग्लै कुरा हो । गणेशमानले जेलमा असाध्य पढे । किसुनजीभन्दा पनि बढ्ता । कुनै अप्ठ्यारो विषय पनि उनलाई सोध्यो भने उनले ठ्याक्क सम्झेर ‘यो त यस्तो’ भनिदिन्थे । बीपी निजी कुराकानीमा भन्थे, ‘जेलमा गणेशमानजी त डिक्सनरी पनि कण्ठ गर्नुहुन्थ्यो । अखबार पढ्दा पनि श्री गोरखापत्रबाट सुरु गर्ने, मिति सात जनवरी १८ भनेर । विज्ञापन पनि पढ्न नछुटाउने । अखबारको विज्ञापन पनि कराएर कराएर पढ्नुहुन्थ्यो, हामीले सुन्नुपथ्र्यो ।’
तर किसुनजीबारे बीपीको धारणा एकदम नकारात्मक थियो । त्यो नकारात्मक धारणा कहाँ मुक्त भयो भने पछि उनी किसुनजीमाथि नै निर्भर हुनुपर्‍यो । आखिरमा बीपीको सारा राजनीति किसुनजीको लाइनमा गयो । त्यो नकारात्मक धारणा कहाँबाट सुरु भएको थियो भने बीपीलाई अध्यात्ममा पटक्कै आस्था थिएन, पाखण्ड हो भन्थे उनी । त्यसको मजाक त उनले ‘मोदिआइन’ मा उडाएका छन् । आफ्नो डायरीमा पनि जहाँ मौका पायो, गीताको मजाक उडाएका छन् । ‘हिटलर र यहुदी’ मा पनि मजाक उडाएका छन् । तर किसुनजीलाई अध्यात्ममा भित्रबाटै आस्था थियो । गणेशमानजी आस्था, अनास्था दुवैबाट निर्विकार थिए । त्यो उनका लागि महत्त्वपूर्ण प्रश्न थिएन । ईश्वर छ कि छैन भन्ने कुरा किसुनजीका लागि पनि थियो, बीपीका लागि पनि थियो । दुवैले उत्तर भेटेका थिए । तर गणेशमानजी त्यसबाट निर्विकार थिए । आम जीवनमा हेर्‍यो भने पनि कति मान्छे यी विषयमा परेसान हुन्छन्, कतिले मतलबै राख्दैनन् । खाने, पिउने, छोराछोरी पाउने, घर बनाउने भनेर हिँडिराखेका हुन्छन् । यो विषयमा गणेशमानजीलाई मतलब थिएन तर मुलुक, समाज, राजनीतिक अधिकार, आमजनताको अधिकारप्रति उनी प्रतिबद्ध थिए । त्यसमा दोहोरो कुरा गर्न चाहँदैनथे । त्यही प्रतिबद्धताले उनलाई ०४६ सालको आन्दोलनको निर्विकल्प नेता बनायो ।
***

धेरै उतारचढावका बाबजुद किसुनजी र मेरो सम्बन्धमा कहिल्यै आरोह–अवरोह आएन । म सधैं उनको निकट रहें, जेलमा परेको दिनदेखि । सधैंजसो साँझ हामी कहीँ न कहीँ भेला भइहाल्थ्यौं । एक जना पाइलट थिए श्रीराम शर्मा, अर्को म, अनि कुवेर शर्मा । कुवेर शर्मा बरु अलि कम आउँथे । म त हरेक भेलामा हुन्थें । २०४८ सालमा किसुनजीले चुनाव हारेको बेला थियो । एक साँझ हामी बेनीबहादुर कार्कीकहाँ भेला भयौं । उताबाट गणेशमानजी पनि आए । किसुनजीले चुनाव हारेको कारण गिरिजाबाबु प्रधानमन्त्री बन्ने सम्भावना भएको थियो । तर गणेशमानजी त्यसका लागि तयार थिएनन् । उनले किसुनजीलाई भने, ‘चुनाव हार्नेबित्तिकै प्रधानमन्त्री नबन्ने भन्ने कहाँ छ र ? तपाईं नै प्रधानमन्त्री बन्नुपर्छ ।’
किसुनजी केही बेर बोलेनन् । अनि झर्को मानेजसरी भने, ‘हामीले लेखेको संविधानमा छैन गणेशमानजी यस्तो । चुनाव हारेर प्रधानमन्त्री बन्न सक्दिनँ ।’ अनि गणेशमानले भने, ‘त्यसो भए महेन्द्रनारायण निधिलाई लडाउनुपर्छ गिरिजाबाबुको विरुद्धमा ।’ हामी ८–१० जना थियौं, अब किसुनजीले के बोल्छन् भन्ने लागेको थियो । किसुनजीले कुरा टारेजस्तो गरेर छलफललाई अन्तै मोडेर लगे । ४–५ मिनेट यताउता कुरा टारेर किसुनजीले भने, ‘होइन गणेशमानजी यसपटक गिरिजाबाबुकै हक लाग्छ । भाग्यले यस्तै गर्‍यो । हामीले अति गर्नु हुँदैन । गिरिजाबाबुलाई नै छोडदिनुपर्छ ।’
गणेशमानजीलाई त्यो कुरा मन परेन । उनले भने, ‘गिरिजाले सरकार ठीक किसिमले चलाउँदैन । देशलाई दु:ख दिन्छ र आफूले पनि दु:ख पाउँछ ।’ किसुनजी र गणेशमानजीको सम्बन्ध त्यहींबाट टाढिन थाल्यो । पछिल्ला दिनमा गणेशमानजी धेरै नै परेसान भएर स्वर्गवास भए । त्यसमा किसुनजी र गणेशमानजीको बढ्दो दूरी पनि जिम्मेदार थियो । किसुनजीलाई किसुनजी बनाउनमा गणेशमानजीको ठूलो हात थियो । सबभन्दा चर्चित प्रसंग छ— २०४६ सालमा राजाले प्रधानमन्त्री दिएको पनि गणेशमानजीले किसुनजीलाई दिए ।
***

आन्दोलन, जनआन्दोलन र जनपक्षीय राजनीतिप्रति गणेशमानजीभित्र अन्तप्र्रज्ञा रहेको पाइन्छ । उदाहरणका लागि गणेशमानजीको विरोधका बाबजुद गिरिजाबाबु प्रधानमन्त्री भए । गिरिजाबाबु प्रधानमन्त्री भएपछि उनीहरूबीच दूरी बढ्दै जानुमा केही तार्किक र वैचारिक कारण थिए । केही कुरामा म सहभागी छु । गणेशमानजीले फाट्टफुट्ट गिरिजाबाबुको विरोध गर्थे । ५–६ महिना भएको थियो सरकार बनेको, एक दिन मैले गणेशमानजीलाई राम्ररी सोधें, ‘गणेशमानजी, गिरिजाबाबुबारे तपार्इंको यताउति वक्तव्य आउन थालेको छ । उहाँलाई पार्टीले भर्खर प्रधानमन्त्री बनाएको छ । तपाईंले भनेको कुरा पनि भएन, निधिजीले उम्मेदवारी नै दिनुभएन । किसुनजीले मान्नुभएन । तपाईंले किन यसरी फ्याट्टफुट्ट वक्तव्य दिनुभएको ?’ मैले उदाहरण दिएरै भनें— हामीले भान्से नियुक्त गरेपछि उसलाई त १–२ महिना सिक्न–बुझ्न दिइन्छ ।
वास्तवमा गिरिजाबाबु प्रधानमन्त्री भएपछि एउटा सल्लाह भएको थियो— हप्तामा एक या दुईचोटि उनी, गणेशमानजी र किसुनजी बस्ने र सरकारले गर्ने सबै प्रमुख निर्णय सामूहिक रायमा लिने । त्यो हुँदाहुँदै एक दिन योजना आयोगको उपाध्यक्ष नियुक्तिको कुरा आयो । गणेशमानले भने— यो दुर्गेशमान पनि पढे–लेखेको छ, सिपालु छ, तर मेरो नाता पर्ने भएकाले यसलाई नबनाउनु त भएन नि ।
राति उनीहरूबीच सल्लाह भएको रहेछ । भोलिपल्ट ‘सुरुचि’ मा त्यसबारे खबर प्रकाशित भयो । सायद गिरिजाबाबुले आफ्नो समूहमा भनेका थिए होलान्, ‘गणेशमानजीले यस्तो भन्नुभयो’ भनेर । तर आफूहरूबीच भएको कुराकानी अखबारमा आएपछि गणेशमानजी अचम्ममा परे । उनले हामीसँग भने, ‘यस्तो मिटिङ, राय–सल्लाह गरेको कुरा भोलिपल्ट अखबारमा बिगारेर छाप्छ, गणेशमानले भतिजोलाई यो माग्यो भन्छ भने सल्लाह गरेको के मतलब भयो ?’
त्यसपछि त कांग्रेस दुई भागमा बाँडिइहाल्यो । पार्टी ठूलो कि सरकार भन्ने विवाद सुरु भयो । यो विवाद अहिले पनि सर्वत्र छ । तर कतिपय देशले यसको समाधान निकालेका छन् । जस्तो बेलायतले संसदीय दलको नेतालाई स्पष्ट रूपमा पार्टी सभापतिभन्दा माथि राख्यो । यता हामीकहाँ प्रधानमन्त्री पदमा रहेका गिरिजाबाबु मुलुकको संविधानका हिसाबले ठूलो हुने भए । तर त्यति बेलाको उचाइ, आत्मविश्वास र योगदानका आधारमा समाजमा गणेशमान ठूला थिए ।
गणेशमानजीको आशय यस्तो हुन्थ्यो— म र किसुनजी एक ठाउँमा भएपछि त्यो गिरिजा को हो ? त्यो कुरा उनले झापा, कलवलगुडी महाधिवेशनमै भनिदिए । डेढ घण्टा गिरिजाबाबुलाई गाली गरेको गर्‍यै गरे । अनि मैले पार्टी छोडें भनेर घोषणा गरिदिए । अधिवेशनभरि हल्ला भयो ‘पार्टी छाड्न पाइन्न’ भन्दै । त्यसपछि महेश आचार्यले गिरिजाबाबुको कानमा सुझाएपछि गिरिजाबाबुले मैले पनि राजीनामा गरें भने । त्यसपछि किसुनजीले दुवैलाई राजीनामा दिन दिन्न भनेर मिलाए । महाधिवेशनले किसुनजीलाई गिरिजाबाबु र गणेशमानजीको मतभेद मिलाउने तीन महिनाको समय दियो । समिति पनि बन्यो । तर पछि त्यो फास्सफुस्स भयो, किसुनजीले केही गरेनन् ।
गणेशमानजीले सार्वजनिक पद लिन चाहेनन् । उनलाई नम्बर वान हुने आकांक्षा थिएन । हरेक व्यक्तिको एउटा आत्मछवि हुन्छ । कदाचित त्यस बेला गणेशमानजीलाई प्रधानमन्त्री हुनुभन्दा 
ठूलो हुँ भन्ने लागेको हुन सक्छ । दुइटा उदाहरण उहाँका सामुन्ने थिए । भारतमा महात्मा गान्धी, चीनमा माओत्से तुङ । यहीं नेपालमा पनि एक समय पार्टीको सभापति बीपी कोइराला होइन, किसुनजी थिए । 
लोकबल जहिले पनि राजबलभन्दा माथि हुन्छ भन्ने संसारको मान्यता हो । ऋषिको शक्ति र राजाको शक्तिमा ऋषिको शक्ति ठूलो हुन्छ भनिन्छ । त्यो गणेशमानजीको संस्कारमा थियो । उनी अस्वस्थ पनि थिए । उनी आफैं ‘डिटेल्स’ मा काम गर्न सक्दिनँ भन्थे । प्रधानमन्त्रीको काम त डिटेल्सको काम हो नि । फेरि किसुनजीलाई उनी एकदमै सहोदर भाइजस्तो ठान्थे । तर, उनले चिताएजस्तो भएन । किसुनजीले चुनाव हारे ।
राजनीतिक रूपले हेर्दा गणेशमान सिंह वास्तवमा एकदमै दु:खी व्यक्ति हुन् । उनको सम्पूर्ण जीवन एकातिर बित्यो, पछि राजनीतिक जीवनको अन्त्यताका किसुनजीलाई सहयोग गरे । उनको सन्दर्भमा म शेक्सपियरको ‘किङ लियर’ को कथा सम्झन्छु । गणेशमान नेपाली कांग्रेसका किङ लियर थिए । किङ लियर भनेको कस्तो भने— बुढेसकालमा सबै कुरा अरूलाई दिएर आफू दु:खी भएर बस्ने । शेक्सपियरका नाटकमा गिरिजाबाबु ‘म्याकबेथ’ को मुख्य भूमिकामा छन्, जुनसुकै बेला सत्तामा बस्ने । किसुनजी भने ‘ह्यामलेट’– केही गरूँं–नगरूँ, यता जाऊँ–नजाऊँ, पार्टी छोडूँ–नछोडूँ, राजा कि गणतन्त्र – यस्तो अवस्थामा । गणेशमानजी भने स्पष्टत: किङ लियर हुन् नेपाली कांग्रेसका । 

प्रकाशित : आश्विन ७, २०७४ ११:२२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT