कोदो

कविता
खेम बतास

काठमाडौं — गरिब बैकिनीको कुर्कुच्चाजस्तो उज्गलो१मा बस्दै आएको म कोदो हुागोसाइ२, कोदो ।

गरिब बैकिनीको कुर्कुच्चाजस्तो उज्गलो१मा
बस्दै आएको म कोदो हुा
गोसाइ२, कोदो ।

मेरा इजा–बाले
बौसको पूरापूर बालापन पोखेर
जोगाएको बीउको दर सन्तान हुा
मेरा पुर्खाको रगत–पसिनाले
निथ्रुक्क भिजेको छ
यो जमिन ।

गोसाइ !
तमले धानको बीउ
बडो मिहिनेतले रोप्नुहुन्छ
आईसीयूमा राखेझैं
इराकको पानीसाग साटेर
बचाउनुहुन्छ उसको प्राणपखेरू
गाउाभरिका जवान हली–बाउसे
र, चार–चार हल बल्ल जोतेर
गर्नुहुन्छ गैरीखेतको रोपाइा ।

गोसाइले गहुा हुर्काउन पनि
कम्ता मिहिनेत गन्र्नुहुन्न
त्यत्रो मिहिनेतले त
भासु३मा पनि इन्द्रेणी पोखिन्थ्यो
उन्युमा पनि सुगन्ध भरिन्थ्यो
त्यत्रो मिहिनेतले त धुली४ र
कोल्टी पनि टुाडिखेल बनिसक्थ्यो
म त तमरा पानी नचल्ने हातले
बुर्की५ फालेझंै फालिएको उज्गलोको
कोदो हुा प्रभु, कोदो ।

मेरो धरामा अपि र सैपाल नै राखिदिए पनि
कहिल्यै चिस्यान आउादैन
मेरो बस्तीमा कर्णाली नै फर्काए पनि
कहिल्यै तिर्खा मर्दैन
म त तमरा पानी नचल्ने हातले
मलामीले चौबाटोमा टीला फालेझौ फालिएको
कोदो हुा, कोदो ।

गोसाइ !
मैले तमरा भाडारको कल्पना त
कता हो कता
त्यो भान्साको मुखसमेत देखेको छैन
मेरा हड६ लागे पनि
पण्डितले अभिषेक छर्केझौ
छोडो हालेर भित्र पस्नुहुन्छ
मेरो रङले किन पूजा यज्ञमा बेदी पुजिादैन ?
म पनि यसै धर्तीको आदिवासी बाली हुा
हो, आदिवासी बाली ।

जहिल्यै खेतका फााटहरुमा तोरी फुलेको देख्छु
जहिल्यै खेतमा धानका बाला झुलेको देख्छु
जहिल्यै खेतका आलीमा भटमास नुहेको देख्छु
किन मलाई रोप्नुहुन्न
खलोकिनारकै मलिलो जमिनमा ?

मेरो जरामा कहिल्यै पोटास, युरिया नहाले पनि
मेरो जमिनमा कहिल्यै कम्पोस्ट नफाले पनि
म पनि कुनै दलहन र तेलहनभन्दा
कम तागतिलो छैन ।

गोसाइ !
एउटा कुरा भनौा ?
दु:ख नमान्नु होला
कोदोको रङ कालो हुन्छ
हो, म सक्कली रङ हुा माटोको ।

केही डोटेली शब्दको अर्थ
१=पाखो जमिन
२=मालिक
३=कैलालीको उत्तरी भागमा पर्ने पहाड,
४=बझाङको एउटा विकट गाउा,
५=मलामीले फाल्ने अन्न
६=शरीर

प्रकाशित : मंसिर ४, २०७४ १४:५४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

ह्विलचियरबाटै संसद छिर्ने धोको

‘अपांगलाई अवसर दिनुपर्छ’
अगन्धर तिवारी

पर्वत — सुदूरदक्षिणको टकलाक गाउँ । यहाँबाट सदरमुकाम कुश्मासम्म आउन स्याङ्जा, कास्की हुँदै दिनभरको सडक यात्रा छिचोल्नुपर्छ । त्यही गाउँका एक अपांग ह्विलचियरबाट प्रदेशसभाको संसद् छिर्ने तयारीमा छन् । पैयुँ गाउँपालिका–१ का ४८ वर्षीय रुक्मागत न्यौपानेको कम्मरमुनिको भाग चल्दैन । पोलियो रोगका कारण ३ वर्षको उमेरमै कम्मरमुनिको भाग नचलेपछि उतिबेलादेखि नै ह्विलचियरकै भरमा छन् उनी ।

सुदूरदक्षिणको टकलाक गाउँ । यहाँबाट सदरमुकाम कुश्मासम्म आउन स्याङ्जा, कास्की हुँदै दिनभरको सडक यात्रा छिचोल्नुपर्छ । त्यही गाउँका एक अपांग ह्विलचियरबाट प्रदेशसभाको संसद् छिर्ने तयारीमा छन् ।

पैयुँ गाउँपालिका–१ का ४८ वर्षीय रुक्मागत न्यौपानेको कम्मरमुनिको भाग चल्दैन । पोलियो रोगका कारण ३ वर्षको उमेरमै कम्मरमुनिको भाग नचलेपछि उतिबेलादेखि नै ह्विलचियरकै भरमा छन् उनी । २०३० को दशकमा गाउँमा अहिलेजस्तो सडकको परिकल्पनासम्म थिएन । अर्को गाउँसम्म पुग्ने पैदल बाटोसमेत भरपर्दो थिएन । त्यस्तो अवस्थामा घिसँ्रदै पोखरा पुगेर कानुनमा स्नातकसम्मको अध्ययन सकेका न्यौपाने शारीरिक रूपमा अशक्त भए पनि मानसिक रूपमा अब्बल मानिन्छन् ।

उनै न्यौपानेलाई आगामी यही २१ मंसिरमा हुने प्रदेश र प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचनमा माओवादी केन्द्रले प्रदेश नम्बर ४ को समानुपातिक उम्मेदवार सूचीमा राखेको छ । संविधानअनुसार एउटा प्रदेशमा एक अपांग सदस्य अनिवार्य हुन्छ । प्रत्यक्ष निर्वाचनमा अपांग भएका व्यक्तिको उम्मेदवारी नपरेका कारण आफू समानुपातिक सदस्यमा पर्नेमा न्यौपाने आशावादी छन् । सदरमुकामका हरेक कार्यक्रममा दुई दिन लगाएर भए पनि ह्विलचियरसँग सहभागिता जनाउँदै आएका न्यौपाने २०५४ को जिल्लासभाका सदस्य हुन् । उनी २०५४ मा तत्कालीन राष्ट्रिय जनमोर्चाको तर्फबाट जिविस सदस्यमा निर्वाचित भएका थिए ।

सदरमुकामबाट १६ कोश टाढाको टकलाकबाट डोकोमा बोकिएर नियमित जिविस बैठकमा सहभागी भएका उनी हिजोआज सदरमुकाममा हुने हरेक कार्यक्रममा ह्विलचियरमै देखिन्छन् । गाउँसम्म सडक सञ्जाल भएपछि ४ वर्षयता उनी ह्विलचियरमा सदरमुकाम आउजाउ गर्न थालेका हुन् । प्रदेश संसद्मा पुगेर मुलुकभरका ३ प्रतिशत अपांगका पक्षमा एक्लै लड्ने उनको धोको छ । ‘अहिले हामीजस्ता अपांगले यात्रा गर्ने सवारी छैन, बस्ने होटल, शौचालय, सरकारी भवन कुनै पनि अपांगमैत्री छैनन्,’ न्यौपानेले भने, ‘बजेट विनियोजनदेखि हिँड्ने बाटोसम्म अपांगमैत्री हुनुपर्छ । अब त्यसको नेतृत्व प्रदेश ४ ले गर्नुपर्छ ।’

समग्र समाज, वर्ग, लिंग, जातजातिका कुरा गर्ने राजनीतिक दल र नेतृत्वले ३ देखि ५ प्रतिशत जनसंख्या रहेको अपांगताका विषयमा एक शब्द पनि सम्बोधन नगर्दा दु:ख लागेको बताउँछन् । ‘म कानुनको विद्यार्थी पनि भएकाले कानुनमै अपांगमैत्री समाजको निर्माण गर्न आवश्यक छ । त्यो कुरामा मुलुकका सबै प्रदेशलाई जिम्मेवार बनाइनुपर्छ । अपांगताका विविधताजस्तै उनीहरूका समस्यामा पनि विविधता छ । त्यो राज्यका हरेक निकायले बुझ्नुपर्‍यो,’ न्यौपानेले भने ।

अपांगताको क्षमताअनुसारको उद्यमशीलता र रोजगारीको ग्यारेन्टी राज्यले गर्नुपर्ने उनको तर्क छ । ‘अहिलेसम्म अपांगता भएकालाई दयाभावले हेर्ने शिवाय अरू केही हुनसकेको छैन । अब उनीहरूको क्षमता पनि राज्यले उपयोग गर्न सक्नुपर्छ । अपांगका परिवारको शैक्षिक, सामाजिक व्यवस्थापन गर्ने जिम्मेवारी पनि राज्यले गर्नुपर्‍यो । बजेट पनि अपांगमैत्री हुनुपर्छ,’ न्यौपानेले भने ।

प्रकाशित : मंसिर ४, २०७४ १४:५४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT