जनक्रान्तिका नौ दिन

इतिहास
रामचन्द्र पोखरेल

काठमाडौं — मुक्तिसेनाको सफल ‘एक्सन’ पश्चात् वीरगन्ज कब्जा हुनासाथ नेपाली कांग्रेसको क्रान्तिकारी ‘जनसरकार’ (प्रोभिजनल गभर्नमेन्ट) स्थापनाको खबर देशभित्र मात्र नभई शेष विश्वमा समेत पुग्यो ।

२००७ सालमा भएको उक्त क्रान्तिको सम्झना :
सन् १९५० नोभेम्बर १० र ११ को मध्यरात ‘शून्य समय’ मा मुक्तिसेनाले वीरगन्जमा आक्रमण गर्‍यो । थिरबम मल्लको कमान्डमा परिचालन भएको मुक्तिसेनाको प्रमुख दलले राति चार बजेसम्म बडाहाकिमलाई कैद गरी गारत र गोश्वारामा कब्जामा लियो । बिहान उज्यालो हुँदा सूर्योदयसम्म वीरगन्जका नागरिकहरूमा देखिएको उत्साह र उत्तेजनाले अराजकता नआओस् भनेर क्रान्तिकारी र आम नागरिकलाई आश्वस्त पार्न सम्बोधन गरिरहेका बखत राणा फौजको एक अधिकृतले थिरबम मल्ललाई रिभल्बरले गोली हानी भाग्यो । पेट र कञ्चटमा गोली लागी उनी ढले । उपचारका लागि तत्कालै रक्सौलस्थित डंकन हस्पिटलमा लैजाँदा त्यहीं उनको मृत्यु भयो । जनक्रान्तिको श्रीगणेश भएको दिन उनी नै त्यस क्रान्तिका प्रथम सहिद भए । यहीं दिन कात्तिक २६ गते ‘क्रान्ति दिवस’ भनेर स्मरण गरिन्छ । 

त्यो मध्यरात मल्लको कमान्डमा अगाडि बढेको मुक्तिसेना दुई दलमा विभक्त थियो । पहिलो दल थिरबम मल्लकै नेतृत्वमा बडाहाकिम निवास र गारतलाई निसाना बनाएर अगाडि बढ्यो । दोस्रो दलले मेजर पूर्ण सिंहको नेतृत्वमा ब्यारेकउपर आक्रमण गर्‍यो । तर दिनभरि घमासान युद्ध चलिरह्यो र त्यसै दिन बेलुका सात बजे मात्र ब्यारेक र जेलले आत्मसमर्पण गरे । त्यस घमासान दोहोरो गोली हानाहानमा मुक्तिसेना तेजबहादुर क्षेत्री पनि गोली लागी सदाका लागि ढले । कोही जवान घाइते भए । तर यही युद्धपछि वीरगन्ज पूर्ण नियन्त्रणमा आयो । त्यो दिन तिहार भाइटीका थियो । 
पूर्वतयारीबमोजिम तेजबहादुर अमात्यको निर्देशनमा नोभेम्बर १ मै मुक्तिसेनाका १ सय जवान रक्सौलमा निश्चित ठाउँहरूमा जम्मा हुन थालेका थिए । विभिन्न समूह बनाई रेलमार्गद्वारा आउँदा उनीहरू भारत सरकारको नजरबाट बच्न स्टेसन आउनुपूर्व जन्जिर खिचेर रेल रोकी बीचमै ओर्लेर आउँथे । ती समूहमा मेघराज उपाध्याय, माधवलाल श्रेष्ठ, भुपेन्द्र नेपाली, बद्री भण्डारीसमेतका जोसिला युवा थिए । तीमध्ये टीकादत्त पोखरेल (गोरखा) गोली लागी ढलेका थिरबम मल्ललाई तत्कालै रक्सौल डंकन अस्पतालमा लैजाने स्वयंसेवकमध्येका थिए । वीरगन्ज कब्जा भई पूर्ण नियन्त्रणमा आएपछि ‘जनसरकार’ स्थापना गरियो जसमा तेजबहादुर अमात्य ‘मिलिटरी गभर्नर’ र गोपालप्रसाद भट्टराईलाई ‘पोलिटिकल कमिसार’ को जिम्मेवारी दिइयो र दैनिक प्रशासन चलाइयो । 
वीरगन्जउपर मुक्तिसेनाको हमलाको तयारीका लागि खटिएका अन्य कुशल एवं साहसिक कमान्डरहरूमा जीबी याकथुम्बा, श्यामकुमार तामाङ, दिलबहादुर लामा, मानबहादुर राई, बुद्धसिंह गुरुङ, दिलमान थापामगर, डीबी राई आदि थिए । स्वयं थिरबम मल्ल भारतको दार्जिलिङ र देहरादूनमा सैन्य अधिकृत (आईएमएस) तालिम प्राप्त कुशल कमान्डर थिए । मेजर पूर्णसिंह खवास, नेताजी सुवासचन्द्र बोसको आजाद हिन्द फौजमा काम गरिसकेका अफिसर कमान्डर थिए । वीरगन्जपछि यिनीहरू देशका विभिन्न मोर्चामा कमान्ड सम्हालेर जिम्मेवारी पूरा गरे । तीमध्ये जीबी याकथुम्बा त्यसपछि विराटनगर मोर्चाको कमान्ड सम्हाल्न पुगेका थिए । विराटनगरमा ‘पोलिटिकल कमिसार’ गिरिजाप्रसाद कोइराला र ‘मिलिटरी कमिसार’ केशव कोइराला थिए । कृष्णप्रसाद भट्टराई (किसुनजी) उदयपुर फ्रन्टमा थिए । यसैगरी पश्चिम कमान्डमा गोपालशमशेर र भैरहवा मोर्चामा डा. केआई सिंह थिए । 
वीरगन्ज मोर्चाका लागि तैनाथ मुक्तिसेनाले थिरबम मल्लको नेतृत्वमा आक्रमणका लागि त्यस मध्यरातमा प्रवेश गर्दा सर्वप्रथम एउटा चौकी कब्जा गरी अगाडि बढेको थियो । चौकीमा कार्यरत एक सुब्बा, एक कप्तान र एक सन्तरीलाई बन्दी बनाएर मुक्तिसेना अगाडि बढेको थियो । यो काम १५ मिनेटमा पूरा गरेको थियो । वीरगन्जको मध्यरातमा गल्लीहरू सुनसान थिए । केबल घरहरू मित्रबाट आएका तिहारको जुवाको मार्रा... मार्रा... का स्वरहरू सुनिनेबाहेक कोही कतै देखिन्थेन । गारतमा निदाइरहेका १७ सैनिकको हतियार खोस्दै निद्राले उँगेर पहरा दिइरहेको बडाहाकिम बंगलाको ढोके सन्तरीसमेतलाई नियन्त्रणमा लिई बडाहाकिम सोमशमशेरलाई कैद गर्नसमेत सफल भएका थिए, थिरबम ।
थिरबमको हत्यापछि स्थिति नरमाइलो बने पनि पूर्ण सिंहको नेतृत्वको दलले भीषण युद्ध लडेर साँझ सात बजे पूरै ब्यारेक कब्जा गर्न सफल भयो जहाँ आठ जना घाइते भएका थिए । त्यस दिन दिउँसो दोहोरो गोली हानाहान चलिरहेकै बखत नेपाली कांग्रेसको झन्डा फहराएको हजाइजाहज वीरगन्जको आकाशमा मडराएको थियो । यसले मुक्तिसेनाको मनोबल धेरै बढ्यो । त्यो जहाज कार्यक्रमअनुसार सिमरामा ल्यान्ड गर्ने थियो तर उत्रन चाहिने संकेतको कुनै प्रबन्ध नदेखी वीरगन्ज बजार नजिकको ब्यारेक टुँडिखेलमाथि उड्न थाल्यो । पटक–पटक धेरै होचो गरी घरहरूमाथि उडान गर्दा ब्यारेकमाथि जहाजले बम खसाल्ने भयो भन्ने हल्लाले राणा फौज आत्तिएर साँझ आत्मसमर्पण गर्ने मनस्थितिमा पुगेको कुरा मातृकाप्रसाद कोइरालाले आफ्नो अनुभवमा लेखेका छन् । उहाँ त्यसै प्लेनमा थिए । वीरगन्ज पूर्णतया मुक्तिसेनाको नियन्त्रणमा आएपछि मल्ललाई हेर्न डंकन अस्पतालमा पुगेका बीपी र जनरल सुवर्णशमशेर निरीक्षणका लागि साँझ वीरगन्ज मोर्चामा पुगेको खबरले मुक्तिसेनाहरू अत्यन्त उत्साही भएका थिए । 
नेपाली कांग्रेसका सबै प्रमुख नेताहरूलाई देशका विभिन्न मोर्चामा जिम्मेवारी दिई खटाइएको थियो । पूर्वतयारीअनुसार वीरगन्जमा ‘एक्सन’ गर्ने समय अलि–पछिलाई राखिएको थियो । तर त्यसैबीच राजा त्रिभुवनले नारायणहिटी दरबार सपरिवार छोडी लैनचौरस्थित भारतीय दूतावासमा शरण लिएपछि स्थिति धेरै फरक भयो । नोभेम्बर ८ मा मोहनशमशेरले तीन वर्षका ज्ञानेन्द्रलाई राजा घोषित गरे । त्यसपछि क्रान्तिकारी हेडक्वार्टरको ‘सुप्रिम कमान्ड काउन्सिल’ लाई नोभेम्बर ११ मा राजा त्रिभुवन विमानद्वारा भारततर्फ जाने गोप्य सूचना प्राप्त भयो । जसअनुसार राजा दिल्लीतर्फ उड्नुपूर्व नै अपर्झट वीरगन्ज आक्रमण गर्ने योजना बन्यो । नोभेम्बर १० तारिख (कात्तिक २५ गते) दिउँसो राजधानीमा र बेलुकी वीरगन्जमा राणा शाहीको अन्त्य नजिक आइसकेको र नेपाली कांग्रेसको नेतृत्वमा देशव्यापी क्रान्ति प्रारम्भ भएको घोषणा गरिएका पर्चाहरू हवाइजहाजद्वारा व्यापक रूपमा छरिए । यसले देशव्यापी सनसनी पैदा गर्‍यो । कात्तिकको न्यानो घाममा तिहारको जुवा खेलिरहेका राणाहरू एकाएक अचम्मित भए । तर आमजनता अत्यन्त उत्साहित भएका थिए । 
मुक्तिसेनाको सफल ‘एक्सन’पश्चात् वीरगन्ज कब्जा हुनासाथ भारत र चीनबीच राजनीतिक अवस्थितिमा रहेको नेपालमा नेपाली कांग्रेसको क्रान्तिकारी ‘जनसरकार’ (प्रोभिजनल गभर्नमेन्ट) स्थापनासमेतको खबर देशभित्र मात्र नभई शेष विश्वमा समेत पुग्यो । भारतका सबैजसो सञ्चार माध्यम एवं पत्रपत्रिकामा छापियो । भारतस्थित अमेरिका, बेलायत एवं युरोपियन सञ्चार माध्यमहरूले समेत यसलाई महत्त्वका साथ स्थान दिए, र विदेशी पत्रकारहरू पारि रक्सौल र वीरगन्जमा ओइरिन थाले जुन क्रान्तिकारीहरूका लागि यो महान् उपलब्धि थियो । 
राणा सरकारका निजामती, जंगी, माल–अमिनीलगायत सबै अड्डाहरू क्रान्तिकारीहरूको नियन्त्रणमा आएपछि राणाहरूले विदेशी बैंकमा लैजान देशका विभिन्न जिल्लाहरूबाट संकलन गरिएको ठूलो धनराशिको ढुकुटीसमेत हात पर्‍यो । जसमा ३५ लाख भारतीय नोट र केही हजार नेपाली रुपैयाँ थियो । नोभेम्बर ११ कै साँझसम्म थिरबम मल्लको शव राखिएको डंकन हस्पिटल पसे, वीरगन्ज मोर्चाको निरीक्षणमा आएका ‘सुप्रिम कमान्ड काउन्सिल’ का तीनै जना बीपी, मातृका र सुवर्ण । त्यत्रो ठूलो धनराशि रकम क्रान्तिको सञ्चालनमा कसरी सदुपयोग गर्न सकिन्छ भन्ने छलफल चल्यो । तर अन्त्यमा अन्तर्राष्ट्रिय जगत्को दृष्टिमा समेत जनक्रान्तिको निष्कलंक छवि बनाउन सो धनराशि यताउता नगरी राजा त्रिभुवनको जिम्मा राख्नु उपयुक्त हुने ठहर गरी सोहीअनुसार काउन्सिलले निर्णय लियो । यसैअनुसार सो धनराशि रकमसहित तीनै जना पटना पुगे । र त्यस रात जनरल सुवर्णको निवासमा सो रकम सुरक्षित राखियो । अन्त्यमा, तेस्रो दिन नोभेम्बर १३, १९५० मा डिसी–३ डकोटा विमानद्वारा तीनै जना नेता अपराह्न ४:३० बजे पटनाबाट दिल्लीतर्फ उडे । साथमा महावीरशमशेर र बीपीकी बहिनी विजया कोइरालासमेत गएकी थिइन् । महावीरशमशेरकै ‘हिमालयन एभिएसन’ कम्पनीका जहाजहरूले क्रान्तिका लागि बर्माबाट हतियार ल्याउन र काठमाडौं–वीरगन्जमा हवाइजहाजद्वारा क्रान्ति घोषणाका पर्चाहरू छर्न सहयोग गरेका थिए । 
दिल्ली सफदरगन्ज एयरपोर्टमा त्यो हवाइजहाज उत्रँदा राति आठ बजेको थियो । विमानभित्रबाट रातिको झिलिमिलीमा सशस्त्र सैनिक उपस्थिति देख्दा उनीहरूले वीरगन्ज जनसरकार प्रमुखलाई गार्ड अफ अनर दिन र सुरक्षाका लागि तैनाथ गरिएको जस्तो ठानेका रहेछन् । तर हवाइजहाज रोकिएपछि जब गेट खोलियो भारतीय गुप्तचरका डीआईजी भित्र पसे र अत्यन्त मर्यादाहीन शैलीमा ‘यस विमानमा चोरिएको धनराशि लुकाएर ल्याइएको सूचना हामीलाई प्राप्त भएकाले विमानको खानतलासी हुँदै छ’ कोही पनि यताउता नगर्नू भनी आदेश गरेपछि सबै छक्क परे । ‘कस्तो चोरीको सम्पत्ति भन्नुभएको तपाईंले’ भनी गरिएको प्रतिप्रश्नमा उसले भन्यो, ‘वीरगन्जमा रहेको नेपाल सरकारको ढुकुटी ।’ तपाईंलाई कति रुपियाँ चोरिएको सूचना भयो भनी पुन: प्रश्न गर्दा ‘थ्री मिलियन (तीस लाख)’ उसले भनेछ । 
त्यो चोरीको सूचना गलत हो ‘हामीसँग भएको पैंतीस लाख तेत्तीस हजार भारतीय रुपैयाँ (नोट) र तेह्र हजार नेपाली रुपैयाँ हो । चोरहरूले मात्र ठीकसँग हिसाब राख्न सक्दैनन् । त्यसो हुनाले राणाहरूले गलत सूचना दिएका हुन् । हामीले त्यो रकमको वास्तविक हकदार राजा त्रिभुवन (जो अहिले दिल्लीमा छन्) लाई जिम्मा दिन ल्याएका हौं भनेपछि अन्त्यमा मातृका बाबुले भनेछन्, ‘जनक्रान्तिको सभापतिको हैसियतले (ट्रक) को साँचो मसँग छ ।’ 
नेपाली नेताहरूको तर्क र उत्तर सुनेपछि डीआईजीले अब एक–एक गरी तल झर्न सक्छौ भन्यो । नोभेम्बर महिनाको अलिक चिसो, थकाइ, भोक, तिर्खा लागेकाले होटलमा आराम गर्ने आशामा उनीहरू विमानबाट तल झरे । तर उनीहरू सबैलाई कस्टम काउन्टरमा रोकेर राखियो । एउटा बेन्चीमा लामो समय त्यस हालतमा कुरेर बसिरहनुपर्दा मिनेट–मिनेट घण्टामा परिणत हुन थाल्यो । स्वागतार्थ आएका सूर्यप्रसाद उपाध्यायसमेतका साथीहरूलाई उनीहरूसँग भेट्न दिइएन । त्यस लामो पर्खाइमा मातृका र सुवर्णले चुरोट तान्न थाले । चुरोट तान्दै गर्दा मातृका बाबुलाई एउटा कुर्सीमा बसेको मान्छे कहाँ लगियो जसले भन्यो, ‘तिमीले मेरो अपमान गर्‍यौ (मेरो अगाडि चुरोट खाएर) ।’ त्यसो भन्ने मान्छे त मेजिस्ट्ेरट पो रहेछ । उसैको त्यो इजलासमा राति नै बैंकका कर्मचारीहरू बोलाई दुवै पक्षको हस्ताक्षरसहित सिलबन्दी गरी उनीहरूलाई जिम्मा लगाएपछि मात्र राति तीन बजे नेताहरू सबैलाई छोडिएछ । पछि पो थाहा भएछ त्यतिन्जेलसम्म उनीहरू हिरासतमा पो रहेछन् !
क्रान्तिका नायकहरू होटल पुग्दा जब घाम झुल्क्यो त्यहाँ विभिन्न मुलुकका विभिन्न रंगका विदेशी सञ्चार माध्यमसमेतका संवाददाताहरू उनीहरू बसेको ठाउँमा घेरिए । तीमध्ये केही क्यामेरासहित आएका थिए । उनीहरूलाई दिल्ली सफदरगन्ज एयरपोर्टको रातिको घटनाबारे सूचना भैसकेको थियो । त्यसै विषयमा अत्यन्त अप्ठेरो पार्दै दिल्ली आउनुको उद्देश्यबारे सोध्न थाले । रातिको घटनालाई पन्छाउँदै तीन जनाले शालीतानपूर्वक भने— दिल्ली आउनुका प्रमुख दुई उद्देश्यमध्ये पहिलो उद्देश्य, राजा त्रिभुवनसँग भेट गरी क्रान्तिको स्थिति अवगत गराउनु र शुभकामना लिनुका साथै सम्भव भए खुला प्रेस वक्तव्यद्वारा जनक्रान्तिका लागि शुभकामनासहित समर्थन माग्ने । दोस्रो, भारतीय नेताहरू 
भेटी जनक्रान्तिलाई समर्थन र सहयोग माग्ने । मातृकाप्रसाद कोइराला 
आफ्नो पुस्तक ‘ए रोल इन रेभोल्युसन’ मा भन्दछन्— तर क्रान्तिका लागि गरिएको दुवै आशा निराशामा पुग्यो जब त्रिभुवनलाई भेट्ने अनुमतिसम्म पनि भारत सरकारले दिएन । त्यति मात्र नभई नेहरूजीले समेत नेताहरूसँग भेट गर्न अस्वीकार गरे । त्यस निराशाका बीच केही दिन दिल्लीमा रहेर धेरै प्रयत्नपश्चात् पनि मातृकालाई मात्र एक्लै भेट दिने भन्ने कुरा आयो । अनि सूर्यप्रसाद उपाध्यायका साथ लागेर प्रधानमन्त्री निवास त्रिमूर्ति भवन पुग्दा सूर्यप्रसादलाई मात्र भित्रबाट बोलावट भएको दूतको खबर सुनेपछि त्यहाँ अर्को आश्चर्य भयो । धेरैबेर वेटिङ रुममा एक्लै बिताएपछि बल्ल भित्रबाट बोलावट भयो । तर मातृका बाबुलाई देख्नेबित्तिकै आक्रोश भरिएको शब्दमा नेहरूजीले प्रश्न गरे, ‘के चाला हो यो ? वीरगन्जलाई कब्जा गरें भन्दैमा भारतलाई पनि नियन्त्रणमा लियौं भन्ने ठान्यौ ! ’’
मातृका बाबुलाई पहिला त त्यो आक्रोशको अर्थ लागेन । तर वास्तविकता के रहेछ भने क्रान्तिकारीहरूले बन्दी बनाइएका राणाका बडाहाकिम सोमशमशेरलाई वीरगंज पारि भारतको सरकारी डाँक बंगलामा केही समय लगेर बन्द गरिएको घटनालाई लिएर रहेछ । अन्तर्राष्ट्रिय मर्यादाबाहिर परेको त्यो गम्भीर विषय रहेछ । दोस्रो, वीरगन्ज ढुकुटीको त्यो रकम भारतभित्र ल्याएकोमा भारत सरकारको टाउको दुखाइ रहेछ । किनभने तत्कालीन भारतले अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा ‘सक्रिय तटस्थताको नीति’ अख्तियार गरेको थियो । किन्तु भारत सरकारले दण्ड विधानको आँखा बचाई क्रान्तिकारीहरूबाट भए र गरिएका काम कारबाही भने भारत सरकारबाट नदेखेजस्तै गरेको थियो । यस्तो सुविधा प्राप्त हुनमा सीमा क्षेत्रका मित्रहरू भारतीय नेताहरूको नेपालको जनक्रान्तिप्रति नैतिक समर्थन नै थियो । 
क्रान्तिकारीहरूले कुल ‘नौ दिन’ सम्म वीरगन्ज नियन्त्रण लिई ‘जनसरकार’ गठनसमेत गरी त्यहाँको नाजुक परिस्थितिलाई साम्य पार्दै सफलतापूर्वक शान्ति सुव्यवस्था कायम गरे । त्यसबीच केही सामाजिक सुधारका कार्यहरूसमेत गरेर ‘प्रजातन्त्र’ (डेमोक्रेसी) को उज्यालो र नेपाली जनक्रान्तिको सफल सन्देशको प्रभावी लहर पैदा गर्न र जनक्रान्तिको पहिचान दिन सफल भएको कुरा स्वर्णाक्षरले लेखिनेछ । यसका साथै वीरगन्ज कब्जा भएको नोभेम्बर ११ (कात्तिक २६ गते) को त्यो दिन आज पनि ‘क्रान्ति दिवस’ का रूपमा स्मरणीय छ ।

Yamaha

Esewa Pasal

प्रकाशित : कार्तिक २५, २०७४ ०९:१७
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

के काठमाडौंले मध्यस्थ गर्न सक्छ ?

रामचन्द्र पोखरेल

विश्व अर्थतन्त्रका दुई उदीयमान महाशक्ति एवं नेपालका निकटतम छिमेकी मित्रराष्ट्र भारत र चीनबीच उत्पन्न दोक्लाम विवाद तनावपूर्ण बन्दै गएका बेला प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवाको चौथो कार्यकालको प्रथम विदेश भ्रमण दक्षिण मित्रराष्ट्र भारतबाट प्रारम्भ भएको छ ।

प्रधानमन्त्रीको भारत भ्रमणको पूर्वसन्ध्यामा बहुक्षेत्रीय प्राविधिक तथा आर्थिक सहयोगका निम्ति बंगालको खाडीको प्रयास (विमस्टेक) को विदेशी मन्त्रीस्तरीय बैठक नेपालमा महत्त्वपूर्ण प्रस्तावहरू पारित गर्दै सम्पन्न हुनु र भारतका विदेशमन्त्री सुष्मा स्वराजसँग भारत भ्रमण हुनुपूर्व नै भेटघाट हुने संयोग जुट्नु अर्थपूर्ण रहेको छ । 

यसैबीच चीनका राष्ट्रपति सी जिनपिङका विशेषदूतका रूपमा चिनियाँ उपप्रधानमन्त्री वाङ याङको नेपाल भ्रमणले प्रधानमन्त्रीको भारत भ्रमण राजनीतिक दृष्टिबाट थप महत्त्वको बन्न पुगेको छ । यसर्थ प्रधानमन्त्री देउवाको भारत भ्रमण क्षेत्रीय शान्ति र स्थिरताका लागि पनि अर्थपूर्ण बन्नेछ । संयोगले जुटेको यस अवसरलाई नेपालले ‘शान्त र सरल’ कूटनीतिक माध्यमबाट उपयोग गर्न सक्नुपर्छ । पहिलो, यो भ्रमण नेपालको विकासका लागि कोशेढुंगा बन्न सक्छ । भारत–चीन सीमाक्षेत्र नजिकको दोक्लममाथि दाबा गरिरहेको मुलुक भुटानका विदेशमन्त्री दाम्चो दोर्जीको विमस्टेक बैठकमा सहभागिता रहनु र यसै अवसर पारेर भारत र भुटानका विदेश मन्त्रीहरूको ‘साइडलाइन’ बैठकसमेत हुनु प्रधानमन्त्रीको भारत भ्रमणको महत्त्व बढाउने अर्को सांकेतिक अवसर बनेको छ । 

यद्यपि प्रधानमन्त्री देउवासँग भारतीय विदेशमन्त्री स्वराजको भेट हुँदा भारत–चीन सीमा नजिक दोक्लमको विषयमा कुनै कुरा नभएको प्रधानमन्त्रीका परराष्ट्र सल्लाहकार दिनेश भट्टराईले बताएको कुरा सार्वजनिक भइसकेको छ । तर पनि भारत–भुटान ‘वार्ताको व्यवस्थापन गरेर नेपालले भारतीय चाहना पूरा गरेको’ बताइन्छ । यसबाट नेपालले थप कूटनीतिक महत्त्व आर्जन गरेको छ । 

भारत र चीनबीच तनाव बढ्दै गएमा सीमा जोडिएको मुलुक नभए पनि दुवैको निकटतम छिमेकी राष्ट्र भएको नाताले दोक्लम तनावबाट उत्पन्न हुने सम्भावित असरलाई मध्यनजर राख्दै नेपालले दुवै मित्रराष्ट्रबीच आपसी छलफलद्वारा विवाद सुल्झाउन आग्रह गरेको सन्देश प्रवाहित हुनसक्यो भने नेपालको अर्को कूटनीतिक सफलता हुनेछ । यद्यपि अहिले नेपालको प्रमुख चासो प्रधानमन्त्रीको भारत भ्रमण नै हो । नयाँदिल्लीमा कुनै न कुनै रूपमा दोक्लमको विषय उठ्न सक्छ भनी अड्कल गर्न सकिन्छ । यद्यपि यो विषय संवेदनशील भएकाले उच्च तह बीचको कुराकानीमा मात्र आउन सक्ला, तर औपचारिक एजेन्डा भने तयार हुने छैन । बरु त्रिदेशीय विन्दु कालापानी, लिपुलेकको विषयबारे भारतको ध्यानाकर्षणका सन्दर्भमा दोक्लम प्रसंग आउन सक्छ, ताकि दुई देशबीच यसबारे भविष्यमा छलफल हुन सकोस् । 

दोक्लममा तनाव बढिरहेका बेला उपप्रधान एवं परराष्ट्र मन्त्री कृष्णबहादुर महराले भारत–चीन ‘कसैको पक्ष नलिने’ नेपालको अडान प्रयास प्रस्ट पार्नुभएको छ । तापनि आणविक शक्तिसम्पन्न दुवै छिमेकीलाई शान्तिपूर्ण तवरले समस्या समाधान गर्न आग्रह गरेको जानकारी दिनुभएको कुरा पनि छापामा आएको छ । 

चिनियाँ उपप्रधानमन्त्री एवं चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टीका पोलिटव्युरो सदस्य वाङ याङ नेतृत्वको २९ सदस्यीय प्रतिनिधिमण्डल तीनदिने नेपाल भ्रमणमा राष्ट्रपति सी चिनफिङको ‘विशेष सन्देश’सहित आउनुलाई कूटनीतिक क्षेत्रमा अर्थपूर्ण मानिएको छ । 

राष्ट्रपति सीको ‘बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ्स’ (बीआरआई) अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक सम्बन्धको मूल आधार भएको र बेइजिङसम्बन्धी सम्मेलनका हस्ताक्षरकर्ता राष्ट्रसमेत नेपाल भएकाले भारत भ्रमणपूर्व भएको यो उच्चस्तरीय चिनियाँ प्रतिनिधिमण्डलको आगमन द्विपक्षीय सम्बन्धमा विशिष्ट हैसियत राख्छ । चीनको ‘बीआरआई’ योजना भारतका लागि भने चीन–पाकिस्तान लिंकमा काश्मिरको विषयलाई लिएर ग्राह्य नभएको प्रतिक्रिया दिएकाले र हस्ताक्षरकर्ता राष्ट्र नेपालका प्रधानमन्त्रीको भ्रमण भने भारततिर हुनलागेकाले पनि यसबीच चिनियाँ उपप्रधानमन्त्रीको नेपाल भ्रमणको महत्त्व झन् बढेको हो । भारतले यस विषयमा कुरा नउठाए पनि नेपालले ‘रेफेरेन्समा’ उच्चारण गर्न सक्छ । 

तत्क्षण भारतले प्रतिक्रिया दिएन भने पनि चीनलाई उत्तर–दक्षिण करिडोर हुँदै भारत जोड्ने प्रस्तावित ‘लिंक कनेक्टिभिटी’ एवं प्रस्तावित एसियन करिडोरले भारतको चाहनाविना पूर्णता पाउन कठिन छ । सम्भवत: चीनले यस विषयमा नेपाललाई अघि सार्नुका पछाडि यो सन्दर्भ जोडिएको हुनसक्छ । द्विपक्षीय सम्बन्ध एवं पारस्परिक हितका विषयबाहेक चीनले नेपालबाट दोक्लमको तनावपूर्ण स्थितिको अन्त्यका लागि भारतसँगको वार्ताको पहलको अपेक्षा गरेको छापामा आइसकेको छ । यस सन्दर्भमा भारतबाट समेत नेपालले पहल गरिदेओस् भन्ने स्पष्ट संकेत नआउँदासम्म यस विषयले सार्थकता पाउन सक्दैन । 

नेपालको दु्रत आर्थिक विकासका लागि भारतको शुभेच्छा जरुरी छ भन्ने वास्तविकतालाई हामीले महसुस गरेको मात्र होइन, अपितु धेरै पहिलेदेखि चीनले समेत महसुस गरेको कुरा हो । सन् १९६० डिसेम्बरमा राजा महेन्द्रले सत्ता हातमा लिएपछि आफ्ना विश्वसनीय केशरबहादुर केसीलाई चीनको राजदूत बनाएर बेइजिङ पठाएका थिए । त्यसबखत चीनका उपप्रधान तथा विदेशमन्त्री मार्शल चेन यीसँग उनको राम्रो सम्बन्ध रहेको र चेन यीले उनीसँग ‘बीपी कोइराला जेल नपरेको भए चीन र भारतको सन् १९६२ को लडाइँ हुने थिएन’ भनी भनेको प्रसंगले आजको चीनको नेपालप्रतिको धारणा बुझ्न सकिन्छ ।

चीनले बीपीलाई भारत र चीनबीच ‘मध्यस्थको सूत्र’को रूपमा तत्कालीन अवस्थामा समेत हेरेको रहेछ भन्ने प्रस्ट हुन्छ । यस सन्दर्भमा आज बीपीकै पार्टी नेपाली कांग्रेसका सभापति तथा प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा भारत भ्रमणमा दिल्ली पुग्नुभएको हुँदा चीनले यस्तो अपेक्षा राख्नु स्वाभाविक देखिन्छ र यसलाई गम्भीरतापूर्वक लिनु आवश्यक छ । दोक्लम तनावबारे भारतको स्पष्ट आशय नबुझी यस मामिलामा नेपाल अग्रसर भएर अगाडि बढाउन भने कठिन हुनेछ । तापनि नेपालको सत्प्रयासको सन्देश मुलुकको भूराजनीतिक अवस्थिति र हैसियत अनुरूप हुनेछ । 

भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले निकटतम छिमेकीहरूसँगको सम्बन्धलाई प्राथमिकतामा राखी आफ्नो विदेश नीति कार्यान्वयनको सपना काठमाडौंबाटै प्रारम्भ गरेको सन्देश एकाएक अघोषित नाकाबन्दीका कारण कुण्ठित बन्न पुगेकोबाट अब फेरि नयाँ गति दिन भारतीय नेतृत्व इच्छुक रहेको सन्देश काठमाडौंमा सम्पन्न विमस्टेक बैठकबाटै दिन खोजिएको शुभसंकेत नेपालका लागि महत्त्वपूर्ण छ । यदि नेपालले यस अवसरलाई प्रधानमन्त्री देउवाको भारत भ्रमणको बेला राम्रोसँग जोड्न सक्यो भने र भारत–चीनबीच उत्पन्न दोक्लम गतिरोध हटाउन दुई पक्षबीच वार्ताको थलो काठमाडौं बन्नसक्ने दुवै पक्षबाट संकेत प्राप्त भयो भने एसियाको राजनीतिमा नेपालको कूटनीतिक हैसियत उजागर हुनेछ । यस विशिष्ट अवसरलाई शान्त कूटनीतिको माध्यमबाट अघि बढाउनु उपयुक्त हुनेछ ।

पोखरेल नेपाली कांग्रेसका केन्द्रीय सदस्य हुन् । 

प्रकाशित : भाद्र ८, २०७४ ०७:३४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT