उखान सिद्धान्तको इतिवृत्तान्त

पुस्तक

उखान लोकपरम्परा, समाजिक मूल्यमान्यता र रीति, थितिमा आधारित पुराना लोकका भनाइ र भोगाइहरू हुन् । उखानले लेखन कार्यलाई चम्क्याइदिन्छ । कथ्य र लेख्य रूपमा अभिव्यक्तिलाई मार्मिक र व्यञ्जनामय बनाउनु उखानको साहित्यिक विशेषता हो ।

मानवीय जीवनको अनुभवसिद्ध ज्ञानलाई सरल एवम् सहज रूपमा उखानले अभिव्यक्त गर्छ । मानिसले देखेका, भोगेका, अनुभव गरेका र व्यवहारमा स्वत: उब्जिएका छोटा वाक्यहरू नै उखान हुन् । समीक्षकहरू उखानलाई लामो अनुभवबाट निस्केका छोटा वाक्य पनि भन्ने गर्छन्  । 
उखानमा तीन तत्त्व हुन्छन्, कथ्य, शैली र उद्देश्य । उखानमा जे भनिएको छ, त्यही नै उखानको कथ्य हो, उखान जुन ढंगले भनिन्छ त्यो उखानको शैली हो भने उखान जुन प्रयोजनका निम्ति अभिव्यक्त हुन्छ, त्यो उखानको उद्देश्य हो । कथा, निबन्ध, संवादमा उखानको प्रयोगले भन्न खोजेको कुरा वा कथनलाई अझै प्रस्ट्याएर पाठकलाई पढूँ–पढूँ लाग्ने जिज्ञासा बढाउँछ । उखानमा लोक जीवनका अनेकौं आयाम र विशेषता पाइन्छन् । 
उखान जातीय भिन्नता र स्थान फरक प्रयोग गरेको पाइन्छ । समाजले बसालेका रीति, थिति, नीति र मूल्य–मान्यता उखानमा प्रतिविम्बित हुन्छन् । उखान सामाजिक रूपमा जति मूल्यवान पाइन्छन्, भाषा र साहित्यका दृष्टिले त्यत्तिकै वजनदार रहेको तथ्य स्विकारिएको छ । ऐतिहासिक र भाषा विज्ञानको अध्ययनको क्षेत्रमा पनि उखानको प्रयोग मूल्यवान् मानिन्छ । प्राचीन शब्द, रूप, ध्वनि आदि प्राचीनतम उखानमा भेटिन्छन् । उखानमा संसारका समाजका एक भावका अनेक रूपमा  भेटिन्छन्  । वाक्यमा उखानको प्रयोगले अभिव्यक्ति झरिलो र व्यङ्ग्यपूर्ण सजीव बन्ने गर्छ । जस्तै : गाईगोठबाट फर्किएर भाइ, द्रव्य शाहले दाजु नरहरि शाहलाई लमजुङको गद्दीबाट खसाल्ने सुर कसे । दुवै दाजुभाइबीच कुस्ताकुस्ती चल्यो । लमजुङको राजघरानाभित्र विद्रोहको आगो सल्केको यसै विषयलाई उखानमा यसरी प्रयोग गरियो– ‘भाइ फुटे गँवार लुटे’ । 
जसको मन पवित्र छ, उसको व्यवहार पनि स्वच्छ हुन्छ भन्ने कुरालाई ‘आफू भलो त जगतै भलो’ । प्राणीको उद्भव स्रोत उसको मन हो । पवित्र मनमा खेल्ने असल विचारले काम पारदर्शी र स्वच्छ हुन्छ, जसले मानिसलाई सभ्य बनाउँछ ।  असल र सुसंस्कृत मानिसले मानवको हितविपरीतको काम, अमानवीय व्यवहार गर्दैन । तर, असंस्कृत वा संस्कार नभएको मानिसबाट यदाकदाबाहेक राम्रो मानवीय व्यवहार र बोली वचन पाइन्न ।  
उखानमा प्रयोग हुने सर्वनाम र विशेषणले केन्द्रीय सन्देश बोकेको हुन्छ । सन्देश वा अर्थबिनाको उखान हुन सक्दैन । उखानलाई आफ्नै किसिमले प्रयोग गर्न वा परिमार्जन गर्न मिल्दैन । जस्तो कि–‘कालो अक्षर भैंसी बराबर’ लाई ‘कालो अक्षर राँगो बराबर’ भन्न मिल्दैन । र, यसले सन्देश पनि दिन सक्दैन । उखानको मूलभूत सिद्धान्त यही हो ।  
नेपाली उखानको अध्ययनको परम्पराको सुरु माध्यमिक कालमा कवि मोतीराम भट्टबाट भएको पाइन्छ । यसपछि धेरै विद्वान्हरूले उखानका  पुस्तक प्रकाशित गरेको भेटिन्छ । तर नेपाली र मैथिली भाषाका उखानको विश्लेषण भने गरेको पाइँदैन । यसै मेसोमा त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा ३६ वर्ष नेपाली विषयमा अध्यापन गराएका प्राध्यापक कुलप्रसाद कोइरालाद्वारा (हाल नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयका उपकुलपति) संकलित नेपाली र मैथिली भाषाका उखानहरूको संगालो ‘उखान सिद्धान्त र विश्लेषण’ नामक पुस्तक साझा प्रकाशनले प्रकाशित गरेको छ । पुस्तकमा कोइरालाले नेपाली र मैथिली भाषाका उखानलाई नेपाली र मैथिली भाषामा केस्राकेस्रा गरी मिहिन रूपले केलाएर सप्रसङ्ग व्याख्या/विश्लेषण गरेका छन् । पुस्तकमा उखानको सिद्धान्त र विश्लेषण गरिएको छ ।  खास गरेर मैथिली भाषा नेपालको तराई मधेस त्यसमा पनि मिथिला क्षेत्रमा बढी बोलिन्छ । मैथिली भाषाको उखानका क्षेत्रमा नेपालमा खास अध्ययन भएको नपाइए पनि हिन्दी भाषाका माध्यमले मैथिली भाषा साहित्यको विशद् अध्ययन भइसकेको कोइरालाले पुस्तकमा उल्लेख गरेका छन् । 
मैथिली भाषामा उखानको प्रयोग गरेर लेख्ने रमानाथ मिश्रको ‘मैथिली मुहाबरा एवं लोकोक्ति प्रकाश’ (१९६३ ई) लाई पुस्तकमा पहिलो मानिएको छ । त्यस पुस्तकमा ५० वटा उखान संकलन गरेको उल्लेख छ । यसैगरी परमेश्वर झाले ‘मिथिला तत्त्वविमर्श’ नामक पुस्तकमा (१९४९ ई) मा मैथिली उखानको सामान्य परिचय दिएका छन् भने  जीवानन्द ठाकुर, जयदेव मिश्र, युगेश्वर झा, ताराकान्त मिश्रले मैथिली उखान प्रयोग गरेको पुस्तकमा उल्लेख छ । माथिका लेखकमध्ये  युगेश्वर झाले लेखेको मैथिली व्याकरण ‘आओर रचना’ (१९८५ ई) मा  मैथिली उखानको परिचय दिएर यसलाई वाक्यमा प्रयोग गर्ने तरिका उल्लेख गरिएको जानकारी पुस्तकमा छ । 
कोइरालाको पुस्तकमा एउटै भावका  नेपाली र मैथिली उखानको विश्लेषण गरिएको पाइन्छ ।  ‘आफू भलो त जगतै भलो’ भन्ने नेपाली उखानको भाव मैथिलीमा पनि समान अर्थात् उस्तै छ । 
– नारायणप्रसाद बराल

प्रकाशित : मंसिर ४, २०७४ १४:५४
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

ह्विलचियरबाटै संसद छिर्ने धोको

‘अपांगलाई अवसर दिनुपर्छ’
अगन्धर तिवारी

पर्वत — सुदूरदक्षिणको टकलाक गाउँ । यहाँबाट सदरमुकाम कुश्मासम्म आउन स्याङ्जा, कास्की हुँदै दिनभरको सडक यात्रा छिचोल्नुपर्छ । त्यही गाउँका एक अपांग ह्विलचियरबाट प्रदेशसभाको संसद् छिर्ने तयारीमा छन् । पैयुँ गाउँपालिका–१ का ४८ वर्षीय रुक्मागत न्यौपानेको कम्मरमुनिको भाग चल्दैन । पोलियो रोगका कारण ३ वर्षको उमेरमै कम्मरमुनिको भाग नचलेपछि उतिबेलादेखि नै ह्विलचियरकै भरमा छन् उनी ।

सुदूरदक्षिणको टकलाक गाउँ । यहाँबाट सदरमुकाम कुश्मासम्म आउन स्याङ्जा, कास्की हुँदै दिनभरको सडक यात्रा छिचोल्नुपर्छ । त्यही गाउँका एक अपांग ह्विलचियरबाट प्रदेशसभाको संसद् छिर्ने तयारीमा छन् ।

पैयुँ गाउँपालिका–१ का ४८ वर्षीय रुक्मागत न्यौपानेको कम्मरमुनिको भाग चल्दैन । पोलियो रोगका कारण ३ वर्षको उमेरमै कम्मरमुनिको भाग नचलेपछि उतिबेलादेखि नै ह्विलचियरकै भरमा छन् उनी । २०३० को दशकमा गाउँमा अहिलेजस्तो सडकको परिकल्पनासम्म थिएन । अर्को गाउँसम्म पुग्ने पैदल बाटोसमेत भरपर्दो थिएन । त्यस्तो अवस्थामा घिसँ्रदै पोखरा पुगेर कानुनमा स्नातकसम्मको अध्ययन सकेका न्यौपाने शारीरिक रूपमा अशक्त भए पनि मानसिक रूपमा अब्बल मानिन्छन् ।

उनै न्यौपानेलाई आगामी यही २१ मंसिरमा हुने प्रदेश र प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचनमा माओवादी केन्द्रले प्रदेश नम्बर ४ को समानुपातिक उम्मेदवार सूचीमा राखेको छ । संविधानअनुसार एउटा प्रदेशमा एक अपांग सदस्य अनिवार्य हुन्छ । प्रत्यक्ष निर्वाचनमा अपांग भएका व्यक्तिको उम्मेदवारी नपरेका कारण आफू समानुपातिक सदस्यमा पर्नेमा न्यौपाने आशावादी छन् । सदरमुकामका हरेक कार्यक्रममा दुई दिन लगाएर भए पनि ह्विलचियरसँग सहभागिता जनाउँदै आएका न्यौपाने २०५४ को जिल्लासभाका सदस्य हुन् । उनी २०५४ मा तत्कालीन राष्ट्रिय जनमोर्चाको तर्फबाट जिविस सदस्यमा निर्वाचित भएका थिए ।

सदरमुकामबाट १६ कोश टाढाको टकलाकबाट डोकोमा बोकिएर नियमित जिविस बैठकमा सहभागी भएका उनी हिजोआज सदरमुकाममा हुने हरेक कार्यक्रममा ह्विलचियरमै देखिन्छन् । गाउँसम्म सडक सञ्जाल भएपछि ४ वर्षयता उनी ह्विलचियरमा सदरमुकाम आउजाउ गर्न थालेका हुन् । प्रदेश संसद्मा पुगेर मुलुकभरका ३ प्रतिशत अपांगका पक्षमा एक्लै लड्ने उनको धोको छ । ‘अहिले हामीजस्ता अपांगले यात्रा गर्ने सवारी छैन, बस्ने होटल, शौचालय, सरकारी भवन कुनै पनि अपांगमैत्री छैनन्,’ न्यौपानेले भने, ‘बजेट विनियोजनदेखि हिँड्ने बाटोसम्म अपांगमैत्री हुनुपर्छ । अब त्यसको नेतृत्व प्रदेश ४ ले गर्नुपर्छ ।’

समग्र समाज, वर्ग, लिंग, जातजातिका कुरा गर्ने राजनीतिक दल र नेतृत्वले ३ देखि ५ प्रतिशत जनसंख्या रहेको अपांगताका विषयमा एक शब्द पनि सम्बोधन नगर्दा दु:ख लागेको बताउँछन् । ‘म कानुनको विद्यार्थी पनि भएकाले कानुनमै अपांगमैत्री समाजको निर्माण गर्न आवश्यक छ । त्यो कुरामा मुलुकका सबै प्रदेशलाई जिम्मेवार बनाइनुपर्छ । अपांगताका विविधताजस्तै उनीहरूका समस्यामा पनि विविधता छ । त्यो राज्यका हरेक निकायले बुझ्नुपर्‍यो,’ न्यौपानेले भने ।

अपांगताको क्षमताअनुसारको उद्यमशीलता र रोजगारीको ग्यारेन्टी राज्यले गर्नुपर्ने उनको तर्क छ । ‘अहिलेसम्म अपांगता भएकालाई दयाभावले हेर्ने शिवाय अरू केही हुनसकेको छैन । अब उनीहरूको क्षमता पनि राज्यले उपयोग गर्न सक्नुपर्छ । अपांगका परिवारको शैक्षिक, सामाजिक व्यवस्थापन गर्ने जिम्मेवारी पनि राज्यले गर्नुपर्‍यो । बजेट पनि अपांगमैत्री हुनुपर्छ,’ न्यौपानेले भने ।

प्रकाशित : मंसिर ४, २०७४ १४:५४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT