बदलिँदो टुँडिखेल

इतिहास
टुँडिखेलबारे लेख्नेले यसलाई एसियाकै सबैभन्दा ठूलो ‘कवायद खेल्ने चउर’ भनेका छन्। राणाकालमा यसलाई ‘परेड ग्राउन्ड’ पनि भनियो। राणाकालमा जंगबहादुरका भाइ रणउद्दीप सिंहबाट आदेश भई टुँडिखेलको विस्तार गरिएको थियो। 
अर्जुन पन्थी

काठमाडौँ — खड्मास भएर होला, भद्रकालीको आकासेपुलबाट हेर्दा टुँडिखेल पुंmग देखिन्छ। वरिपरिका विशाल भवनले यसलाई रङ्गहीनशाला बनाइरहेका छन्। बहत्तरे भूकम्पपछि धरहरालाई मसान बनाई सुतिरहेको टुँडिखेलको दक्षिणी फेँदमा गएको वर्षायाममा झपक्कै झारहरू हल्किएका थिए।

तर हिजोआज धरहराको त्यो अवशेष पनि देखिन्न। बाँकी रहेका इँटा वरिपरि छरिएको र धूलै देखिन्छ, टुँडिखेल। यसको कुनाकुनामा वायुपंखीजस्ता देखिने हरिया राणा अश्वारोहीका सालिकहरू पनि धूलाम्यै देखिन्छन्। बेलाबेलामा टुँडिखेलको किनारैकिनार हिँड्दा यसको स्वरूप कसरी बदलिँदै गए होला भनेर मन खल्बलिन्थ्यो, त्यसैले आफ्नो पहुँचमा भएका पुस्तक, लेख, सम्झनाहरू बटुलेर यो लेख तयार पारेको हुँ।

Citizen

दरबार स्कुलका मास्टर पुण्यरत्न बज्राचार्यले २०२० सालको गोरखापत्रमा टुँडिखेलबारे लेखेका छन्। त्यसमा टुँडिखेलको नामकरण र किंवदन्तीबारे चर्चा छ। जस्तो कुनै बखत त्यो चउरमा ‘टुँडिल’ नामकी देवी थिइन्। काठमाडाँैको स्थानीय भाषामा चउरलाई ‘ख्य’ भनिने हुनाले, उनै टुँडिल देवीको चउर ‘टुँडी ख्य’ हुँदै टुँडिखेल रहन गएको बज्राचार्यको कथन छ। उनले प्रस्तुत गरेको अर्को किंवदन्तीमा इटुमबहास्का केशचन्द्रको लामो कथा छ। कुनै बखत केशचन्द्रको विलौना सुनेर परेवाले बिस्टाएका सुनलाई गुरुमापा नामको राक्षसद्वारा बोकाइ सहरभित्र छिराएका थिए। गुरुमापाले सहरभित्र छिरेपछि स्वभावअनुसार उपद्रव गर्न बाँकी राखेन। तर सहरवासीले त्यसो गर्न नदिई त्यो राक्षसलाई सहरभन्दा बाहिरको ठूलो चउरमा बसाउन योजना बुने। उसलाई मनाउन फागु पूर्णिमाको दिन सहरबाहिरको त्यो चउरमा आई वर्षको एकपटक एउटा राँगोको मासु र दस पाथी चामलको भात ख्वाउने कबुल गरियो। गुरुमापालाई पनि त्यो कुरा मञ्जुरी भयो। यसरी त्यो राक्षसलाई राखिएको चउरलाई कसैले ‘तिनिख्यस्’ पनि भनेका छन्। जुन अहिलेको टुँडिखेल हो। यो किंवदन्तीबाट टुँडिखेललाई राक्षसको आँगन भन्ने बुझियो। तर पछि परेड खेल्ने गरी राज्यको आँगन बन्न पुग्यो। अचेल बजारले घेरिँदै गइरहेको छ।

टुँडिखेलबारे लेख्नेले यसलाई एसियाकै सबैभन्दा ठूलो ‘कवायद खेल्ने चउर’ भनेका छन्। राणाकालमा यसलाई ‘परेड ग्राउन्ड’ पनि भनियो। टुँडिखेललाई कुन बेलादेखि ठूलो बनाई सिपाहीहरूलाई कवाज खेलाउने गरियो, भन्नेबारे योगी श्री देवीनाथद्वारा सम्पादित ‘देवमाला’ नामक वंशावलीमा लेखेका हरफ पुण्यरत्नले उद्धृत गरेका छन्। त्यसअनुसार अघि पनि तिनिख्यस् सानै थियो। राणाकालमा जंगबहादुरका भाइ रणउद्दीप सिंहबाट आदेश भई यसको विस्तार गरियो। टुँडिखेल विस्तार गरी, त्यहाँ युरोपका अश्वारोही शासकहरूको झैँ सालिक राख्ने जङ्गबहादुरको चाहना थियो। त्यसलाई उनैका भाइ रणोद्दीपले साकार पारे। पुण्यरत्नले भनेका छन्, वीरशमशेरले १९३५ सालमा टुँडिखेललाई विस्तार गरी पहिले छाउनीमा हुने पल्टनको कवायद टुँडिखेलमा सारे। यसप्रकार गुरुमापाको टुँडिखेललाई जङ्गबहादुर र उनीसँगै युरोप भ्रमणमा गएका राणाहरूले कवायद मैदानमा परिणत गरेका थिए।

त्यो बेला टुँडिखेलको विस्तार गर्दा रानीपोखरीको डिलदेखि दशरथ रङ्गशालासम्म माटोले पुर्दै पुर्दै समतल गराइएको थियो। बुल्डोजरको कल्पना पनि नहुने त्यो बेला सारा काठमाडौँका जनताले गैँची बेल्चा प्रयोग गरेर टुँडिखेल सम्याएका होलान्, इतिहासमा राणाहरूकै नाम लेखिए पनि। अर्कैको श्रमलाई अर्कैको नामले पुकारिने विषय पनि न हो इतिहास !

टुँडिखेल हुर्कँदै जाँदा यसमा खरीको चौतारो सिबाय अरू कुनै भौतिक सम्पदा थिएनन्, ठिङ्ग उभिएको त्यो बोट मात्र थियो। १९८९ सालमा निजामती सेवामा पसेका भीमबहादुर पाँडेले यो बुटो देखेका थिए र ‘त्यसबखतको नेपाल’ मा लेखेका छन्। सम्भवतस् अहिलेका परम आयुवालाहरूले पनि त्यो देखे हुनन्। यो एक्लो छहारीमा बसेर राणाकालीन उच्च पदाधिकारीहरूले निसाफ गर्थे। ठूलठूलो पर्वोत्सवको बखत यसलाई प्रयोग गरिन्थ्यो। अहिलेको घोडेजात्रामा सैनिक मञ्च प्रयोग गरिएझैँ। रेडियोजस्तै माध्यम नहुँदा झ्याली पिटेर होस् या विगुल फुकेर खरीको बोटमा झिकाइ विभिन्न ऐतिहासिक घोषणाहरू सर्वसाधारणलाई सुनाइन्थ्यो। निरक्षर रैतीका लागि पनि राज्यको सूचना पाइने थलो थियो, त्यो। यो चौतारोमा राणाहरूबाहेक अरू उक्लन पाउँदैनथे। त्यही चौतारोमा उक्लिएर दासहरू अमलेख गरिए। फर्पिङको बिजुली समारोह गरियो। यसमा अरू धेरै कार्यक्रमको लर्को कोर्न सकिन्छ। राणाकालको समाप्तिसँगै खरीको बोट ढले पनि केही सम्पदा बाँकी छन्। तीमध्ये केही टुँडिखेल वरिपरिका सालिकहरू हुन्।

उहिलेका हरिया बलौटे र अहिलेका धूलौटे बन्दै गएका अश्वारोही सालिकहरू टुँडिखेलमा छन्। यसको किनारैकिनारबाट हिँड्दा अझै पनि देखिन्छ। यी आकर्षक सालिक दुइटा खुट्टाको भरमा कसरी अडिएका होलान् भनी सुरुमा देख्दा मन कल्पन्थ्यो। पछि नेपाली कलाकारको इन्जिनियरिङ कलाले उभिएका होलान् भन्ने गर्व पनि नलागेको हैन। तर यी बेलायत तथा फ्रान्समा बनेका रहेछन्। राणाकालीन नेपालको झल्को दिने यी सालिकहरू जङ्गबहादुर राणा, रणोद्वीप सिंह, धीरशमशेर, वीरशमशेर, चन्द्रशमशेर, जुद्धशमशेरका हुन्। भद्रकालीको पीठमा पृथ्वीविक्रम शाहको पनि सालिक छ। पूरातत्त्व विभागबाट प्रकाशित हुने ‘प्राचीन नेपाल’ पत्रिकामा श्यामसुन्दर राजवंशी र जयन्ती श्रेष्ठले यसबारेमा लेखेका छन्। उनीहरूका अनुसार २०१७ सालपछि बाटो विस्तार गर्ने क्रममा यी सालिकहरू पुरानो ठाउँबाट त्यहाँ सारिएको हो। बाटो विस्तारको कल्पना पनि नगरिएको समयमा बनेका यी सालिकहरू यथास्थानबाट आफैं विस्थापित भए।

यसप्रकार टुँडिखेल वरिपरिको थलो तत्कालीन शासकहरूको खुला म्युजियमजस्तै छ। त्यहाँ रानीपोखरी, धरहरा, दरबार स्कुल, वीर अस्पताल, त्रिचन्द्र कलेज, चन्द्र मिलिटरी अस्पताल, जुद्ध सडक, रत्नपार्क आदि तत्कालीन शासकका सम्झना सम्पदाको रूपमा रहेका छन्। यस्ता सम्पदा निर्माण गर्दा आफ्नो कीर्ति रहोस् भन्ने उद्देश्य लुकेको पनि देखिन्छ। जस्तै अश्वारोही सालिकको मुनी अक्षर वा चित्रमा आफ्नो कार्यकालको उपलब्धि लेखेर छाडिएको छ। यस्तो खुला स्थान वरिपरिका सम्पदामा ‘राज्य’ वा शासकको इतिहास पनि देखिन्छ।

यी सम्पदाहरू बन्ने क्रममा टुँडिखेलको स्वरूप फेरिँदै गयो। कतिपय मेटिए, कति थपिए। यसको भौतिक स्वरूपमा परिवर्तन हुँदै गयो। दशरथ रङ्गशाला, सहिद गेट, ‘सैनिक मञ्च’, रत्नपार्क, बसपार्क आदि बन्दै गए। यसै क्रममा दक्षिणतिरबाट रंगशालाले टुँडिखेललाई खुम्चाउँदै गयो।

महाँकालबाट माटो पुर्दै ल्याएर अहिलेको रंगशालामा पुर्‍याउन आँट्दा यसका अभियन्ताहरू रणोद्दीप र धीरशमशेर रहेनन्। त्यो खाल्डाको खाल्डै रह्यो। कमल दीक्षितले ‘हिमाल खबरपत्रिका’ को आफ्नो सम्झनामा लेखेका छन्, त्यो खाल्डोलाई सानो टुँडिखेल भनिन्थ्यो। ठूलो टुँडिखेल बन्न नसकेको त्यो खाल्डोमा अन्ततस् २०१३ सालमा दशरथ रङ्गशाला बन्यो। ती अभियन्ता रहेका भए ठूलो टुँडिखेलदेखि त्रिपुरेश्वरसम्म एउटै सतहमा रहन सक्थ्यो। यो सानो टुँडिखेल महेन्द्रको राज्याभिषेक अघि घेरिएको थियो। र पछि विकसित हुँदै रङ्गशाला बन्यो। यो रङ्गशाला जति आधुनिक बन्दै गयो त्यति सर्वसाधारणलाई फलामे बार लाग्दै गयो। अहिले राष्ट्रिय अन्तर्राष्ट्रिय खेलकुद हुँदा बिनाटिकट त्यो ‘सानो टुँडिखेल’ मा छिर्न पाइँदैन, अरू बेला पनि त्यहाँ फलामे गेट लगाइएको हुन्छ। जहाँ दरबार स्कुलबाट पढेर फर्कँदा दीक्षित र उनका साथीहरू क्रिकेट खेलेर घर जान्थे।

यो रंगशालामाथिको टुँडिखेलमा पनि सेनाको बसोबास छ। उसले दक्षिणतिरबाट विशाल घरहरू बनाउँदै लगेको छ। सामरिक हिसाबले पनि सेनाहरू सहरको बीचमा विशाल घर बनाउँदै बस्ने र व्यावसायिक हिसाबले पेट्रोलपम्पको व्यापार गर्नुहुन्थ्यो ररु भन्ने प्रश्नहरू नगरिएको हैन। तर उबेला ‘टुँडिखेलमुनिको तोपखाना’ भनेर चिनिने बृहत् टुँडिखेलको एउटा अंगले त्यही नियति भोगिरहेको छ। गण भएको छ, त्यो ‘गठ्ठाघर’। गठ्ठाघर, समयको जनाउ दिनलाई तोप पड्काउने बेलाको कुरा हो। देवशमशेरको पालादेखि यस्तो समयसूचक तोप राखिने भएकाले यसलाई तोपखाना पनि भनिन्थ्यो। तोपखाना या गठ्ठाघरबाट तोप लतार्दै ल्याई टुँडिखेलको डिलमा राखेर पड्काइन्थ्यो। त्यति बेलाको सेनाले जनतालाई समयको सूचना दिन त्यो काम गथ्र्यो। गण वा ब्यारेकको कल्पना थिएन। घण्टाघर बनेपछि गठ्ठाघरको त कामै नहुनुपर्ने हो। बरु त्यहाँ घण्टाघर हुनुपर्ने थियो। तर उबेलै टुँडिखेलले औंलो दिँदा डुँडुल्नो गुमायो।

१०४ वर्षसम्म राणाहरूले राजालाई दरबारको कोटरीमा थन्क्याएर राखेकाले टुँडिखेलमा राजाहरूका सालिक धेरै मौलाएनन्। तर उनीहरूलाई सालिक बनाउन नपाएको धोको त हुँदो हो, बाटो विस्तार हुँदा पनि नफालिने गरी सहिदगेट बन्यो। जहाँ चलाख महेन्द्रले चार सहिदहरूका शिरमा आफ्ना बाबुलाई राखेका थिए। कसैले पनि फाल्न नसकोस् भनेर। तर २०६८ फागुनमा सहिदगेटबाट त्रिभुवनको सालिक नारायणहिटी संग्रहालयमा सारिएको थियो। नभन्दै महेन्द्रको सपनाअनुसार त्यो सालिक फेरि पनि सहिदको शिरमाथि फर्किएको छ। टुँडिखेलको प्रसंगमा फर्कने हो भने यो सहिदगेट पनि टुँडिखेलकै कम्मरपेटी थियो। जहाँ चौबाटोको कल्पना गरेर महेन्द्रको निर्देशनमा सहिदगेट बनेको थियो। अहिले टुँडिखेलको त्यो कम्मरपेटीबाट पुरानो बसपार्कलगायतका लागि सयौँ गाडीहरू हुत्तिँदै दौडिन्छन्।

टुँडिखेलको उत्तरी भाग पनि समयक्रममा फेरफार हुँदै आएको छ। रानीपोखरीसँगै हालको रत्नपार्क अगाडि पहिले एउटा बाटुलो चौतारी थियो। गाउँबाट काठमाडौँमा आउने मानिस यहीं चौतारीमा बास बस्थे। यो बास तत्कालीन रानी रत्नलाई खुसी पार्न २०२० सालमा भत्काइयो। त्यो चौतारीलाई बाटुले पाटी पनि भनिन्थ्यो। यो पाटीसँगै रहेको प्रताप मल्लको परिवारैसहितको सालिक रानीपोखरीतिर सारियो। तीर्थनारायण मानन्धरले ‘काठमाडौँ उहिले र अहिले’ पुस्तकमा लेखेअनुसार गाउँबाट आउनेलाई बाटुले पाटी मासेपछि बासका लागि विद्युत् प्राधिकरणको छेउमा अर्का चारओटा टहरा बनाइएको थियो।
अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विस्तार भएको, सोही बाटो विदेशी पाहुना ओहोरदोहोर गर्ने र बाटोमा पर्ने ती टहरावरिपरि ढाक्रेहरूले बिस्ट्याएको भनी त्यो पनि बाँकी राखिएन। फेरि सारियो। हालको मस्जिद नजिकै तीनतले धर्मशाला बनाइयो। त्यहाँ फाट्टफुट्ट ढाक्रेहरू बस्न लागेको बेला त्यो घर सरकारले आफैं कब्जामा लियो। ‘रातो घर’ भनिने त्यो पाहुना घरमा ढाक्रेहरू खासै बसेनन्। पञ्चायती सरकारले खोसेको त्यो घर, प्रजातन्त्र आएपछि विद्यार्थीहरूले आफ्नो कार्यालय राखे। रत्नपार्क केन्द्रित राजनीति गर्ने थलो भएको नाममा त्यसलाई पनि भत्काइयो। त्यसको नजिकै अहिले आकासेपुल बनेको छ। बाटुले पाटी भत्काउने ताका नै रत्नपार्क बनाइएको थियो।

राजधानीलाई शोभा दिने नाउँमा टुँडिखेलको उत्तरतिर रत्नपार्क बन्यो। यसका दुई कारण देखिन्छन्। एक तत्कालीन रानीलाई खुसी पार्न महेन्द्रको निर्देशनमा बनेको भन्ने तर्क छ। पाल्पाको रानीमहलजस्तै। दोस्रो, नेपालको वैदेशिक सम्बन्ध विस्तार हुँदै गएको सन्दर्भमा उनीहरूलाई राम्रो पार्क छ भनी देखाउन बनाइएको हो। उन्नत देशहरूको राजधानीमा पनि पार्क हुन्छन् भन्दै रत्नपार्क बनाइएको बुझिन्छ। ‘काठमाडौँलाई उन्नत देशको राजधानीहरूको जस्तै सुन्दर र सुविधायुक्त बनाउनु युगको माग हो’ रत्नपार्कबारे २०२० सालको गोरखापत्रको एक सम्पादकीयमा भनिएको छ।
उक्त सम्पादकीयमा लर्को तानिएको छ, ‘सहरको साँगुरो छेडोमा बस्नेहरूलाई १।२ घण्टा भए पनि रत्नपार्कले खुला हावामा सास फेर्ने अवसर प्रदान गर्नेछ।’ गोरखापत्रका सपनाअनुसार नजिकैका वीर र चन्द्र मिलिटरी दुवै ठूलठूला अस्पतालका बिरामीहरूलाई रत्नपार्कले एउटा मनोहर दृश्यको आनन्द दिनेछ। यसो भनिए पनि पञ्चायतले नै बृहत् टुँडिखेललाई साँघुरो गराउन सुरु गरेको थियो। यस्तो आधुनिक पार्क जीवित गराउन भनी उही बेला रत्नपार्कमा ‘पार्क रेस्टुराँ’ पनि खोलिएको थियो। जुन पछि भत्काइयो। त्यही रत्नपार्क मुन्तिर खुलामञ्चको छेउमा महेन्द्रकै निर्देशनमा सैनिक मञ्च बनाइएको थियो।

२००७ सालअघि पल्टन ब्यारेकमा नरहने भएकाले टुँडिखेलमा कवाजको खटनपटन गर्न खरीको बोटमा चौतारा हाली काम चलाइएको थियो। कुनै कार्यक्रममा विदेशबाट अतिथि आए पनि त्यसैमा बस्थे। पछि यसलाई भत्काइयो। २०२० सालको गोरखापत्रले दाबा गरेको छ, कि राणाकालीन समयमा पञ्चायतमा जस्तो अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा मुलुक अघि बढेको थिएन। उसले लेखेको छ, ‘अब हामी त्यति पछाडि छैनौं र संसारका धेरै देशसँग कूटनीतिक सम्बन्ध जोडिएको छ, विभिन्न देशका मानिस आउन पनि थालेका छन्। विभिन्न प्रतिष्ठित अतिथिहरूलाई चौतारोमा भेला गरेर सैनिक वा अन्य प्रदर्शन इत्यादि देखाउनु आजको संसारमा आधुनिक दृष्टिबाट पनि नराम्रो हुने र असुविधासमेत भएकाले पञ्चायती सरकारले सहिद मञ्च बनाएको हो।’ त्यो ‘सहिद मञ्च’ लाई हिजोआज सैनिक मञ्च भनिन्छ। आफ्ना सहिदलाई हेर्न जनता छिर्न नपाउने भएकाले यसलाई ‘सहिद मञ्च’ किन भन्नेरु जनताले नै यसको नाम सैनिक मञ्च राखिदिएका होलान् †
सैनिक मञ्च बन्ने नाममा खरीको बोट र रत्नपार्क बन्दा बाटुले पाटीजस्ता राणाकालीन सम्पदा पञ्चायतद्वारा नासिए। विदेशीका अगाडि चौतारामा बसेर पनि के भाषण गर्ने भन्ने लाज लागेर तिनमाथि गैँची बेल्चा लगाइयो। आधुनिक
देखिन अहिले गाउँघरमा पनि बाटो खन्ने नाममा डोजर लगाउँदा निर्ममतापूर्वक बाटोमा पर्ने ठाँटी चौतारीहरू भत्काइएजस्तै। पोखरीहरू पुरिएजस्तै। आधुनिकताले पनि टुँडिखेललाई कस्न छाडेको छैन। उत्तरदक्षिण लमतन्न बृहत् टुँडिखेलको बदलिँदो तस्बिरबारे तथ्य र तर्क कतिपय अझै लुकेका होलान्, भन्दै टुँडिखेलबारेको यो लेखलाई मैले यहीँ बिट मार्नै लागें।

अन्तमा, टुँडिखेल सम्भँmदा भद्रकालीको आकासेपुलबाट देखिने पुंmग उडेको चौरको तस्बिर मात्र आउँछ। तर बृहत् टुँडिखेल धरहराको टुप्पोबाट मात्र देखिन्थ्यो। अहिले धरहरा नै छैन, विशाल टुँडिखेल पनि देखिँदैन। दक्षिणतिरबाट विशाल भवनहरू, अग्लिँदै गएका सिटी मल, काठमाडौँ मललगायतले धरहरालाई गिज्याइरहेका थिए। यो देखेर, भूकम्पमा धरहराले दुस्ख लुकायो। टुँडिखेलवरिपरिको खुला क्षेत्रलाई बजार प्रणालीभित्र घुसाएर आम्दानी स्रोत बनाउने काम राज्यले गरिरहेको छ। पञ्चायतको सुरुबाटै यसको सुरुआत भएको थियो। ‘पार्क रेस्टुराँ’ यसको उदाहरण हो। अहिले पनि झन्डै रानीपोखरी ‘स्विमिङ पुल’ बनेन। रानीपोखरी नबने पनि टुँडिखेल बजारको चौहद्दीभित्र पौडिएकै छ। २०७३ वैशाखदेखि तीन वर्षका लागि खुलामञ्च अस्थायी बसपार्क पनि भएको छ। यहाँ २०६५ सालदेखि फुटपाथ व्यापारीहरूलाई व्यवस्थापन पनि गरिएको छ। खुलामञ्चमा हुने मनोरञ्जनात्मक कार्यक्रमहरू टुँडिखेलमा सरेका छन्। विचारको खुलामञ्च गाडीको पार्किङ मञ्च भएको छ, अस्थायी किन नहोस्। बजारको बिस्कुन बनिरहेको छ टुँडिखेल। बजार, सहरीकरण, सत्ताको परिवर्तन, आधुनिकता, वैदेशिक सम्बन्ध आदिले खल्बलिएको टुँडिखेल के अब लागू हुने संघीयताले बौरिएलार?

प्रकाशित : माघ १३, २०७४ ११:०८
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

आकर्षण चीनतिर

पहिलेपहिले पीएचडी गर्नका लागि युरोप र अमेरिका ताक्ने नेपाली अब चीनतिर आँखा गाड्न थालेका छन्। पश्चिमा मुलुकबाट पीएचडी गरेकाहरू पनि पोस्टडकका लागि चीनलाई रुचाउन थालेका छन्। 
चेतनाथ आचार्य

काठमाडौँ — उपेन्द्र बराल सन् २०१२ मा पीएचडी गर्न चीनमा आए। बेइजिङस्थित चाइनिज एकेडेमी अफ साइन्सेस ९क्यास० बाट उनले सन् २०१५ मा ‘चुरे र यसको उत्पत्ति’ विषयमा पीएचडी गरे। उनको अनुसन्धानको क्षेत्र नेपालको चुरे क्षेत्र थियो।

अहिले उनी क्यासकै प्रेसिडेन्ट इन्टरनेसनल फेलोसिप इनिसिएटिभ ९पिफी० अन्तर्गत पोस्टडक्टरल अनुसन्धान गर्दै छन्, जसको विषय पूर्वी हिमालय भूभागमा इन्डियन र एसियन प्लेटको सम्मिश्रण छ। क्यास र भारतको आसामस्थित डिब्रुगढ विश्वविद्यालयको सहकार्यमा चुरे क्षेत्रमा अनुसन्धान गरिरहेका छन् उनी। उनले विश्वका प्रख्यात वैज्ञानिक जर्नलहरूमा आफ्नो अनुसन्धानका १० भन्दा बढी लेखहरू प्रकाशित गरिसकेका छन्। आगामी असारमा पोस्टडक सक्ने युवा वैज्ञानिक बराल नेपालमै केही गर्ने सोचमा छन्। उनको क्षमता र ज्ञानअनुसारको काम विश्वविद्यालय र नास्टले अवसर दिनुपर्ने धारणा राख्छन्। बराल भन्छन्, ‘मैले पढेको देशकै लागि हो, केही अवसर पाएमा देशका लागि योगदान गर्ने विचारमा छु।’

बरालजस्तै दर्जनौं नेपाली चिनियाँ विश्वविद्यालयमा पोस्टडक गर्दै छन्। पछिल्लो समय नेपाली वैज्ञानिक उत्पादन गर्ने राष्ट्रका रूपमा चीन चिनिन थालेको छ। पहिलेपहिले पीएचडी गर्नका लागि युरोप र अमेरिका ताक्ने नेपाली अब चीनतिर आँखा गाड्न थालेका छन्। पश्चिमा मुलुकबाट पीएचडी गरेकाहरू पनि पोस्टडकका लागि चीन रुचाउन थालेका छन्। यसो हुनुको कारण चीनले पोस्टडक गर्ने विदेशी वैज्ञानिकका लागि आकर्षक फेलोसिप एउटा कारण हो भने टिबेटन प्लेटोको क्षेत्रमा हुने खोज अनुसन्धानमा चीनले व्यापक लगानी गरिहेको छ। टिबेटन प्लेटोको संरचनाभित्र नेपालको हिमाली क्षेत्र पनि पर्ने र यो क्षेत्रको भूबनोट, जलवायु परिवर्तन, जैविक विविधता, भूसंरक्षण, वातावरणलगायतका कैयौँ विषयमा नेपालीको अध्ययन अनुसन्धान प्रभावकारी र सहज हुने गर्छ। चाइनिज एकेडेमी अफ साइन्सेस ९क्यास० ले प्रेसिडेन्ट इन्टरनेसनल फेलोसिप इनिसिएटिभ ९पिफी० अन्तर्गत विभिन्न तीन श्रेणीका विदेशी विशेषज्ञहरूलाई अनुसन्धानमा लिने गरेको आफ्नो वेबसाइटमा उल्लेख गरेको छ। सबैभन्दा उच्च श्रेणीमा विशिष्ट विद्वत्वर्गलाई राखेको छ। यसका लागि व्यक्ति अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा ख्यातिप्राप्त हुनुपर्नेछ। यस्ता व्यक्तिले पोस्टडक गरिरहेकाहरूलाई अनुसन्धानमा लगाउने तथा क्यासका शाखामा गएर लेक्चर दिनुपर्छ। यो तहका व्यक्तिले साताको ५० हजार चिनियाँ युआन ९लगभग ८ लाख रुपैयाँ० पाउने गर्छन्। विशिष्ट व्यक्तिलाई क्यासले एकदेखि ३ महिनाका लागि लिने गर्छ।
दोस्रो उच्च श्रेणीमा भिजिटिङ फेलो अर्थात् अतिथि विद्वत् भनिएको छ। यस तहका लागि सम्बन्धित विषयमा प्रख्यात विश्वविद्यालयमा प्राध्यापक भइसकेको व्यक्तिलाई मासिक ४० हजार युआन ९६ लाख रुपैयाँ० सहप्राध्यापकका लागि ३० हजार युआन ९साढे चार लाख रुपैयाँ० र उपप्राध्यापकका लागि २० हजार युआन ९तीन लाख रुपैयाँ० दिएर २ देखि ९ महिनाका लागि आबद्ध गराउँछ।

तेस्रो उच्च श्रेणीमा पोस्टडक पर्छन्। यसका लागि ख्यातिप्राप्त विश्वविद्यालयबाट विज्ञान विषयमा पीएचडी गरेको अथवा प्राविधिक वैज्ञानिक भएको ४० वर्षभन्दा कम उमेरको व्यक्ति हुनुपर्नेछ। यसका लागि वार्षिक २ लाख ५० हजार युआन ९लगभग ४० लाख रुपैयाँ० दिएर बढीमा दुई वर्षका लागि आबद्ध गराइन्छ। उल्लिखित अवसर क्यासको पिफी फेलोसिपको पोस्टडक हो। यसबाहेक चीनका अन्य विश्वविद्यालय र सम्बन्धित विषयका प्रोफेसरले पनि पोस्टडक गराउँछन्।पोस्टडकमा काम लगाउँदा विश्वविद्यालयलाई पनि फाइदा हुने गर्छ। थोरै पारिश्रमिकमा उच्च गुणस्तरको व्यक्तिलाई विश्वविद्यालयले खोज तथा अनुसन्धानमा लगाउन पाउँछ। ती व्यक्तिहरूले गरेको अनुसन्धानबाट प्राप्त आविष्कार विश्वविद्यालयको सम्पत्ति हो। विश्वका प्रख्यात विश्वविद्यालयहरूबीचमा विभिन्न देश र क्षेत्रबाट खोज अनुसन्धानकर्ता वैज्ञानिक भर्ना गर्ने प्रतिस्पर्धा नै चल्ने गर्छ।

क्यास चीनमा प्रख्यात प्राविधिक र वैज्ञानिक उत्पादन गर्ने नामूद संस्था हो। यसमा प्रोफेसर हुनका लागि विश्वका ख्यातिप्राप्त व्यक्तिहरूले आवेदन दिने गर्छन्। यस्तो महत्त्वपूर्ण प्राज्ञिक थलोमा दर्जनौं नेपाली विद्यार्थीले खोज र अनुसन्धान गर्दै वैज्ञानिक बन्न पाउनु नेपालका लागि गौरवको विषय हो।

क्यासमा सबैभन्दा पहिले पोस्टडक नेपाली वैज्ञानिक डा।विनोद दवाडीले ९वनस्पतिशास्त्र० गरेका हुन्। उनले सन् २०१४ देखि २०१६ सम्म पोस्टडक गरेका थिए। अहिले उनी त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा कार्यरत छन्। त्यसपछि डा।मदन सिग्देल ९भूगर्भशास्त्र० र डा।डिल्लीराम थापा ९भूमौसमशास्त्र० ले पनि क्यासबाट पोस्टडक गरिसकेका छन्। सिग्देल त्रिविका उपप्रध्यापक हुन्। डा।लेखेन्द्र त्रिपाठी ९वातावरणशास्त्र० ले यही माघमा पोस्टडक सक्दै छन् भने डा।उपेन्द्र बराल ९भूगर्भशास्त्र० ले पनि आगामी असारमा पोस्टडक सक्दै छन्। डा।दीपा अधिकारी, डा।अजयकुमार झा र डा।गजेन्द्र शर्माले पनि चीनको हैलुङचाङ प्रान्तको हार्पिनबाट पोस्टडक गरिसकेका छन्।

यसैगरी डा।भागवत रिमाल ९भूगोलशास्त्र०, डा।ज्योति भण्डारी ९भूगोलशास्त्र०, डा।प्रकृति शर्मा ९सूक्ष्मशास्त्र०, डा।जनक खतिवडा ९जीवशास्त्र०, डा।भूपति न्यौपाने ९भूगर्भशास्त्र०, डा।दीपेश रूपाखेती ९वातावरणशास्त्र०, डा।शालिकराम सिग्देल ९वनस्पतिशास्त्र०, डा।वसन्त पौडेल ९भूगोलशास्त्र० र डा।बाबुराम तिवारी ९अन्तरिक्षशास्त्र० मा पोस्टडक गर्दै छन्। रिमालले पोल्यान्डबाट र तिवारीले ब्राजिलबाट पीएचडी गरेका हुन् भने बाँकी सबैले चीनको क्यासबाटै पीएचडी गरेका हुन्। क्यासबाहेक पेकिङ विश्वविद्यालयबाट डा।नवल खड्काले पोस्टडक गर्दै छन्।
चीनको पश्चिममा पर्ने कान्सु प्रान्तको लान्चौमा यही जनवरीदेखि सूक्ष्मशास्त्रमा पोस्टडक सुरु गरेकी प्रकृति शर्मा आफूले पढेको विषयको खोज अनुसन्धान गर्ने प्रयोगशाला नेपालमा भर्खरै स्थापना थालिएको बताउँछिन्। केही प्रयोगशाला निजी क्षेत्रबाट सुरु भए पनि नास्ट र विश्वविद्यालयमा उनका विषयले बृहत् रूपमा प्रवेश पाएका छैनन्। पीएचडी सकेर तुरुन्तै नेपाल फर्कनुभन्दा चीनमै पोस्टडक गर्दा आफ्नो क्षमता वृद्धि पनि हुने र बेरोजगार पनि बस्नु नपर्ने उनको भनाइ छ। क्यासको पिफीअन्तर्गत भूगोलशास्त्रको रिमोट सेन्सरमा अनुसन्धान गरिरहेका डा। भागवत रिमाल आफ्नो विषयको नेपालमा प्रशस्त उपयोग भइरहेको र आफूले थप ज्ञानका लागि चीनमा आएर अनुसन्धान गरिरहेको बताउँछन्।
लान्चौमै पोस्टडक सकेका लेखेन्द्र त्रिपाठी त्यहीँको विश्वविद्यालयमा उपप्राध्यापक पदमा बढोत्तरी भएका छन्। नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रतिष्ठान नास्टले विदेशमा विशेषज्ञ ज्ञान हासिल गरेका वैज्ञानिकलाई नेपाल फर्काउने अभियान ‘फर्क वैज्ञानिक’ सुरु गरेको छ। सोही अभियानअन्तर्गत खुलेको वैज्ञानिक पदमा त्रिपाठीले पनि आवेदन दिएका थिए। उनलाई नास्टले प्रारम्भिक छनोट पनि गरेको थियो। चिनियाँ विश्वविद्यालयले उपप्राध्यापकमा लिएपछि भने उनी नेपाल फर्कन चाहेनन्। त्रिपाठी भन्छन्, ‘नेपाल बस्दा परिवार चीनतिर हुने हुनाले परिवारसँगै बस्ने इच्छामा विश्वविद्यालयले अवसर दिएपछि कमसेकम दुई वर्षयतै बस्ने निर्णय गरेँ।’ प्रकृति शर्मा र लेकेन्द्र त्रिपाठी दम्पती हुन्।

प्रकाशित : माघ १३, २०७४ १०:५७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT