संस्कृते, गोर्खे र नेपाली भाषा

प्रतिक्रिया
कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — ‘कोसेली’ (२०७४ फागुन २६) मा प्रकाशित पिटर जे कार्थकको ‘आईबी राई दार्जिलिङका मदनमणि’ शीर्षकको लेख पढेपछि मेरो सोझो पाठक मन प्रश्नहरूको कारखाना बन्न पुग्यो । कार्थकको त्यस्तो तर्कमा कति विद्वता छ र, कति मूर्खता छ— मैले त्यसको निर्णय गर्न खोजेको होइन ।

मैले उनको लेखमा रहेका कमीकमजोरी खुट्याउन खोजेको पनि होइन । मेरो बुझाइले उनको विचारलाई पटक्कै समर्थन नगरेपछि त्यसको सट्टा प्रतिक्रिया लेखेको हुँ । मैले लेख्नुको औचित्य मेरो विचार र तर्क नै अन्तिम सत्य हो भन्न खोजेको होइन ।

यो प्रतिक्रिया लेखिनुको पहिलो कारण कार्थकले आईबीलाई दार्जिलिङका मदनमणिको उपमा दिने कार्यबाट जन्मेको छ । इन्दबहादुर राई अनि मदनमणि दीक्षित एकअर्काको ‘उपमान र उपमेय’ होइन । यी दुई स्रष्टा एकआपसमा अनुपमा हुन् किनभने यी दुवै स्रष्टाको नेपाली साहित्य जगत्मा आआफ्नो विशिष्ट स्थान छ । यो जगत्मा उनीहरूलाई दार्जिलिङ र नेपालको भनी भागबन्डा गर्न उचित हुँदैन । साहित्यको कुनै भौगोलिक सीमा हुँदैन, त्यसैले पनि ‘मदनमणि नेपालको इन्द्रबहादुर र इबरा दार्जिलिङको मदनमणि’ भन्नु भनेको यी दुवै स्रष्टाले नेपाली साहित्यको विकासमा पुर्‍याएका साहित्यिक योगदानको उपेक्षा गर्नु हो । नेपाल र दार्जिलिङको मात्र होइन, यी दुवै स्रष्टा सम्पूर्ण नेपाली साहित्यकै स्थापित साधक हुन् । राईलाई दार्जिलिङको मदनमणि मान्नुअघि यो विषयमा फेरि एक पटक गहिरो चिन्तन गर्नुपर्नेजस्तो पनि देखिन्छ ।

दोस्रो कारण फेरि ‘आज रमिता छ’ उपन्यास ‘दार्जिलिङे कथा हुँदै होइन, मञ्जुश्री थापाले किन रोमाञ्चित भएर अंग्रेजी अनुवाद गरिन् ?’ भन्ने कार्थकको यो वाक्य पढेपछि म थप असमञ्जसमा परें । एक क्षण त, साँच्चि नै त मञ्जुश्रीले किन यो उपन्यास अनुवाद गरिन् भनेर । ‘कोसेली’ को त्यही अंकमा मञ्जुश्रीले लेखेको ‘भाग्यमानी म’ टिपोट पढेपछि म भ्रमको जालोबाट मुक्त भएको थिएँ । अनुवादक मञ्जुश्रीले ‘आज रमिता छ’ दार्जिलिङे कथा भएर होइन, नेपाली साहित्य जगत्को एक उत्कृष्ट औपन्यासिक कृति भएको आधारमा अनुवाद गरिएको बताएकी छन् ।

‘आज रमिता छ’ उपन्यासलाई दार्जिलिङको अनुकरण नभएर ‘पुनर्सिर्जन’ मान्न सकिन्छ । पुनर्सिर्जन भएको कारण नै त्यसमा उपन्यासकार राईले उपन्यासअनुकूल समाजशास्त्रको प्रयोग गरेका छन् जो दार्जिलिङजस्तो देखिन्छ । त्यो लेखकीय स्वतन्त्रताको कुरो हो । कुनै पनि पाठक या आलोचकले त्यसमा हस्तक्षेप गर्न पाउँदैन, गर्नु पनि हुँदैन ।

तेस्रो कारण, संस्कृते भाषा भनेर उनले राईका ‘आज रमिता छ’ उपन्यासको भाषाशैलीलाई नामकरण गरेका छन् । कार्थकले ‘आज रमिता छ’ यतिबिघ्न संस्कृते छ कि यसलाई पहिला नेपालीमा अनुवाद गर्नु जरुरी भनेर भनेका छन् । उनले पादरी गंगाप्रसाद प्रधानको सन् १९२३ को भनाइलाई आधार मानेर यो विचार व्यक्त गरेका रहेछन् । कार्थकले संस्कृत शब्द मिश्रण भएको लेखनलाई काशीभाषे बोली भन्नुपूर्व नेपाली भाषाको उत्पत्ति–स्रोत के हो (?), त्यसबारे विचार गर्नु उत्तम हुने थियो । पिटरको टिप्पणीमा वैचारिक पक्ष नभएर भावनात्मक पक्ष आएजस्तो देखिन्छ ।

कार्थकले ‘आज रमिता छ’ को भाषाशैली दार्जिलिङको जस्तो छैन भनेका छन् । म दार्जिलिङवासी भएको नाताले यो बहकाउको खण्डन गर्छु, ‘सब चोरैचोर भेला भाको (पृ.४३), तिहुन, शञ्चबार, काँ आदि जस्ता संवाद र शब्दहरू दार्जिलिङे हुन् । यथार्थमा उपन्यासमा हुबहु दार्जिलिङे भाषा प्रयोग गरेको भए यो साहित्यिक कृति नभएर एउटा वृत्तचित्र
बन्ने थियो । ‘आज रमिता छ’ नेपाली साहित्यको उत्कृष्ट औपन्यासिक कृति हो, दार्जिलिङको वृत्तचित्र होइन ।

यथार्थत: दार्जिलिङे बोलचालको भाषा एउटा पूर्ण भाषा नभएर नेपाली भाषाअन्तर्गत पर्ने भाषिका मात्रै हो । त्यसमा कहींकतै संस्कृत शब्द आउनु आपत्तिजनक होइन, नेपाली भाषा संस्कृतबाट अपभ्रंश हँुदै आएको हो । दार्जिलिङे जनमानसले गोर्खाल्यान्ड आन्दोलन गर्दैमा त्यहाँको भाषालाई ‘नेपाली नभएर गोर्खे’ भन्नु भनेको भाषा–साहित्यमा व्यापकताको उपेक्षा गर्नु हो । हाम्रा दार्जिलिङे नेपालीभाषीले पनि यो सन्दर्भमा सचेत हुनुपर्छ । जब दार्जिलिङ क्षेत्रको भाषा ‘गोर्खे’ भनेर चिनिन्छ, त्यसबेला हाम्रो भेगका साहित्यकारमाथि अन्याय हुन हुन्छ । बंगलादेशको राष्ट्रभाषा बंगला हो, त्यही भाषा हाम्रा राज्य पश्चिम बंगालका बंगाली समुदायले बोल्दा त्यसमा आपत्ति रहन्न । तर, हामी दार्जिलिङका नेपाली र गोर्खे समुदायले बोलिने भाषालाई नेपाली भन्दा किन आपत्ति व्यक्त गर्नु ?

कार्थकले ‘आज रमिता छ’ लाई ‘माधवी’ जस्तै भनेका छन् तर यी दुइटा उपन्यासमाझ विचारधारा, भाषाशैली र संरचनागत प्रवृत्ति सबै पक्षले पनि अन्तर देखिन्छ । ‘माधवी’ ले जीवनदर्शन र प्रगतिवादको गोरेटोलाई मूलमार्ग चयन गरेको छ भने ‘आज रमिता छ’ ले एकसाथ सामाजिक यथार्थवाद, अस्तित्ववाद, विसङ्गतिवाद र मनोविश्लेषणलाई समाएको छ । मैले यी दुवै उपन्यासको गद्यांशलाई उदाहरणमा लिएको छु ।

—‘निस्पृह यायावरहरूले मोहरमित भएर उशीनरहरूलाई छोडेर गए, यद्यपि तिनीहरूले उशीनरहरूबाटै सबभन्दा बढी ध्यान र सम्मान पाउने गर्थे । तिनको बन्दनारहित प्रस्थानलाई भरिएको मुटु लिएर हेरी रही माधवी’ (माधवी ४५०) । —‘संसार सुन्दर छ, जीवन दु:खमय छ । मानिसले जीवनको रंग फेर्ने प्रयासमा सामूहिक हर्षदिवसहरू रचे । नगरा र झ्याम्टाका गम्भीर र थर्कने आवाज दुई अथक पुरुष र स्त्रीजस्ता समान परिमित कदममा नाचिरहेका थिए (आज रमिता छ १०९) ।

प्रस्तुत गद्यांश उपन्यासकारको वर्णन गर्ने आफ्नै शिल्प हो । यत्तिको भाषा शैलीलाई पनि कार्थक संस्कृते भनेर नेपालीमा अनुवाद गर्न जरुरी छ भनिरहेका छन् । साहित्य बुझ्नलाई पाठक उठ्नुपर्छ, बुझिने बन्नलाई साहित्य झुक्नु हुँदैन । यसर्थ मदनमणि नेपालको इन्द्रबहादुर र इन्द्रबहादुर दार्जिलिङका मदनमणि होइन । यी दुवै स्रष्टा नेपाली साहित्यको विशिष्ट प्रतिभा हुन् ।

—अमर निराकार राई
दार्जिलिङ
amarniraakar@yahoo.com

Citizen

प्रकाशित : वैशाख १, २०७५ ११:४८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अपराजिता पारिजात

सम्झना
कुमारी लामा

काठमाडौँ — प्रश्निल गुनासो पोख्छे युवती पुरुषसँग (सामीप्य बढिसकेपछि) किन परिचय गर्नबाट तर्किनुभएको थियो ? जवाफमा पुरुषले कुरो खोल्छ, म तिमीलाई बजारु केटी ठान्थें । म रन्न हुन्छु । र, आफैंतिर प्रश्न तेर्साउँछु ।

कस्तो थियो होला त्यस युवतीको लवाइ या बोलाइ जसले उसलाई बजारु देखायो ? कि त्यो एलिट पुरुष दम्भ त थिएन ? (ती युवती थिइन् पारिजात र पुरुष त्यसबेलाका चर्चित कवि भूपि शेरचन)

पूर्व चैनपुरबाट गएका तामाङ बूढाका सन्तानहरू जो दार्जिलिङ लिङ्गिया चिया बगानको त्यस घरमा हुर्कंदै थिए । एउटी थिई असाध्यै चञ्चल र अर्की साह्रै आफैंमा मात्रै हराउने केटी ।

मिथ र रियालिटीको पर्दा
कति अचम्म लाग्छ जब कसैप्रति एकाएक अनेकन कथाहरू बुनिन थाल्छन् । र ती पात्र बजारमा अर्कै भएर छाइसकेकी हुन्छे । जहाँ पहिल्यै रियालिटी र मिथबीच
पर्दा खसिसक्छ ।

पारिजात त्यस्तै पात्र भइन् जसबारे अनेकन अनेकन कथाहरू बुनिए । अनेकले अनेक तरिकाले बुझे र अफ्वाह फैलाए । सबभन्दा घृणित कुरा त उनको चरित्रलाई लिएर कुरा भए । लेखक आहूतिले उनको एक अन्तर्वार्तामा खुलाएका छन् पारिजात सबैसँग सुत्दै हिँड्ने आइमाई हो भनी परिचय गराइदिएका थिए रे एक अग्रजले उनलाई । त्यसपछि धेरै समय लागेको थियो उनलाई पारिजातबारे त्यस बनिबनाऊ दृष्टिकोणको घेरा तोडेर निस्कन ।

किन थियो होला त्यस समय त्यो साहित्यिक घगडानहरू एक रोगी युवतीसँग त्यत्ति त्रस्त ? र, अनेकन किस्सा जोडिदिइहाल्थे उनको चरित्रमा ? कि पाएका थिए संकेत कि यी नपत्याउँदी दार्जिलिङे युवतीले साहित्यमा उथलपुथल नै ल्याउनेवाला छे ?

पारिजात बाहिरियाको नजरमा मात्र हैन आफ्नै घरपरिवार छरछिमेकमा पनि अर्कै थिई । उनका बाबु डाक्टर के.एस. वाइबा उनलाई सेन्टिमेन्टल फुलदेखि बिग्रेको दार्शनिकसम्म भन्न बेर लाउँदैन थिए । उनका दिदीहरूले उसलाई लाटी भन्थे । चर्चित कवि तथा चित्रकार वीरेन्द्र सुब्बाले त उनलाई हाफब्रेन नै भन्थे । यी सम्बोधनहरू मुख्यत: एक किशोरी पारिजातका लागि थिए । ऊ सानै बेलादेखि अरूभन्दा भिन्न अन्तर्मुखी, कुरा बोल्न भन्न केही नसक्ने, तर भयङ्कर नै कल्पनाशील थिई ।

बहिनी सुकन्याका लागि भने ऊ बेग्लै थिई । अरूले सोच्ने र बुझेको भन्दा भिन्नै । चौध–पन्ध्र वर्षको कलिलो उमेरबाट सुरु भएको जोर्नीको दुखाइले जब पच्चीस छब्बीस पुग्दा पूरै हलचल गर्नै नसक्ने गरी निरीह पारिदियो तब त्यस घोर निराशाका क्षण उसले भनीसुकन्या म पराजित जन्मेकी रहेछु ।

तब सुकन्याले दिदीलाई थप्थपाउँदै भनेकी थिई :तिमी पराजित हुनै सक्दैनौ, तिमी अपराजिता हौ । (एउटा चित्रमय सुरुवात) मिथ र रियालिटीबीचकी पारिजात यसरी सुकन्याका निम्ति भने सधैँ अपराजिता पारिजात नै रही ।

बतासजस्तो जीवन
पूर्व चैनपुरबाट गएका तामाङ बूढाका सन्तानहरू जो दार्जिलिङ लिङ्गिया चिया बगानको त्यस घरमा हुर्कंदै थिए । एउटी थिई असाध्यै चञ्चल र अर्की साह्रै आफैंमा मात्रै हराउने केटी । तर अब त्यो घर, त्यस घरकी मुली (आमा) सबै सम्झनाबाट पनि धमिलिइसकेको छ । कान्छी छोरी जन्माएपछि आमा बितिन् । मन बिग्रिएका बाबुले टाढाको लिम्बू बस्तीको तीनकोठे घरमा सारे ।

अब त्यस घरमा इष्ट देउता छैन, परम्परा, संस्कार केही छैन । सबैभन्दा ठूलो कुरा आमा छैनन् । कडा र घमण्डी मेडिकल प्राक्टिसिनर बाबु छन् । घरमा शोषण छैन तर कडा छ उनको अनुशासन । युद्धका कथा हाल्छन् बाबु । माक्स, एंगेल्स पढ्छन् । सुँगुरको मासु नचल्ने तामाङको चुलोमा त्यसैको भोज लाउँछन् । देउतालाई पानी चढाउने कचौरामा दाल हाल्न थालिन्छ । आफूभन्दा तल्लो स्तरका साथीहरूसँग खेल्न बोलन दिँदैनन् बाबु । घरमा बेस्सरी हाँस्नु, नाच्न गाउन मनाही छ । अर्कैअर्कै छ घरको माहोल । वन जंगल डुल्नु, काँडा बिज्नु, जुका लाग्नु, गट्टा, पुतली खेल्नु, बिरामीको बहाना बनाएर स्कुल छुटाउनु सबैसबै भ्याइदिन्छे ऊ । तर बिस्तारै बहाना गर्नै पर्दैन अब त कहिले कान दुख्छ कहिले आउँ पर्छ । बिरामी भै बस्छे ।

हस्तलिखित पत्रिका चलाउने दाजुहरूले लेख्न भन्छन् । कविता लेख्छे, कथा लेख्छे तर पढेर साथीहरू हाँसिदिन्छन् । झन् संकोच बढ्छ । कोर्सको किताब पढ्न मन गर्दिन तर अरू किताब पढ्ने लत बढ्दै जान्छ । धरणीधर, लेखनाथ, किट्स, सेलीका कविता पढ्छे । लेख्छे अनि हस्तलिखित पत्रका लागि पठाउँछे । प्यारेलाल आबाराहरूबाट सुरु भएको उसको पढाइ यात्रा अब प्रेमचन्द, वृन्दावनलालतिर पुगिसकेको छ । साथीहरूका लागि प्रेमपत्र लेखिदिन थालिसकेकी छ । चुरोट पिउन पनि थालिसकेकी छ । बहुत कल्पनाशील भएकी छ । बतासजस्तो जीवन बितिरहेको जस्तो लाग्छ उसलाई ।

सात कक्षामा फेल हुन्छे । तेह्र वर्ष पुग्दा त आफू तरुनी भएको जस्तो मान्छे । स्वतन्त्रता चाहन्छे । गमलामा साँघुरिएको फूलजस्तो देख्छे आफूलाई । अस्तित्वबोध जस्तो, आफ्नो शरीरप्रतिको मोहजस्तो केही फैलिन्छ ऊभित्र । तेह्र–चौध वर्षमै । कसैले छोएर माया गर्नै पर्दैन यो मेरो शरीर हो, यस शरीरको म मालिक हुँ भन्ने किसिमको एउटा घमण्डी अनुभव मनमा पसिसक्छ ऊभित्र । (धुपी सल्ला र गुराँसको फेदमा, निर्माण, पृष्ठ १८) किशोरी संसार, कल्पनाको उडान, स्वतन्त्रताको तीव्र चाहना, प्रेम जस्तो केही अनुभूति तर एकै पटक नभेटी, केही पत्राचारमा यसै टुङ्गिएको प्रेमील समय । बिस्तारै महसुस हुदै जान्छ बाबुको आर्थिक समस्या तर मन न हो उड्न दौडन छोड्दैन । भात भान्सा, सिलाइ–बुनाइ सबैमा पोख्त भइसकेकी छ अब त । उमेरसँगै संकोच र घेराहरू बढ्दै छन् । पहिलेजस्तो रनवन दौडिन छाडेकी छ । र, रमाइलोरमाइलै समयमा एक रात सुटुक्कै पसिदिन्छ त्यो घातक दुखाइ देब्रे कुहिनोबाट । के थाहा र उनलाई त्यही दुखाइ नै हुनेछ जीवनलाई नै जाम पारिदिने नशालु दुखाइ ।

नशालु दु:ख
त्यस परिवारको एक मात्र छोरोको मृत्युपछि डाक्टर बाबु नराम्ररी टुक्रिएका छन् । अब आफ्नो दुखाइको कुरा गर्ने समय छैन । बिरक्तिएका बाबु नेपाल छिर्छन् । रुमानी समयमा रमाउनुपर्ने किशोरी सुकन्या र पारिजात भकुन्डो जत्तिकै यता र उता भौंतारिन्छन् आफन्तहरूकोमा । दिदीको घरमा बस्दा परपीडक भिनाजुको शासन र अत्याचार देख्छन् आफ्नी दिदीको दुर्दशा अनि झन्झन् बढी पीडाबोध साथै रातभर निद्रा नलाग्ने समय सुरु हुन्छ उसको । मन बिग्रिनु, पढ्न नसक्नु, म्याट्रिक फेल हुनु, शरीरमा बिरामी रोपिनु । धेरै कुराहरू भइसक्छ कलिलै उमेरमा । त्यसपछि २०११ साल मंसिरमा ऊ आइपुग्छे अर्को बिरानो ठाउँ, काठमाडाैं।

बिस्तारै बिरानोबाट आत्मीय हुन थाल्छ पुतलीसडक । बोलीचाली फेरिएको छ । मटरमार चुरोट उडाउन थालेकी छ ऊ । तर एक खाले निराशाले गाँजिबस्छ । एक्लोजस्तो । जब सुकन्या २०१२ सालमा नेपाल आउँछिन् तब सबै पहिलेजस्तै सहज लाग्न थाल्छ । तर डाक्टर बाबुको अभिमान उस्तै छ । क्लास मेनटेन गर्नुपर्छ उनलाई । उनको अनेकन मेडिकल रिसर्च चलिबस्छ । तर आम्दानीको स्रोत छैन । काकाका छोरा दाजुले आश्रय दिएका छन् तीनतीन जनालाई । गाह्रो छ समय । आईए भर्ना भएका छन् दुई बहिनी । तर एउटै साडी दुवै जनाले समय मिलाएर लाउनुपर्ने बाध्यता छ ।

दाल–भातसम्म त पाइन्छ दाजुबाट तर भातपानीबाहेकका जिउँदै छन् अनेकन रहर जो उसै रहन्छन् । पैसा नहुनु र चुरोटको तलतलले गाँज्नु । धन्न घरमा काम सघाउने केटीले पनि चुरोट पिउँछे र उसलाई भर हुन्छ । साथी बनेकी छ पर्दाभित्रकी दया सिंह । बाहिर निस्कँदा पनि सुसारेसहित हिँड्नुपर्छ उसले । पद्मकन्यामा आईए पढ्दा रोपिएको मित्रता, बहुत सप्रन्छ । सँगै चुरोट पिउनु, गफ्फिनु, कविता लेख्नु र जिप रिजर्भ गरेर वनकाली घुम्न जानु, वर्षामा भिज्दै पुतलीसडक भद्रकाली वारपार गर्नुजस्ता मीठा पलहरू छन् उनीहरूका । बिस्तारै सुकन्या जागिरतिर लाग्छिन् तर पारिजात घरमै । शरीरको दुखाइ बढ्दो छ अनि बढ्दो छ निराशा । त्यसै बखत भ्याइसकेकी छ पढेर गोर्की, तोल्सतोय, कन्फुसियस, सांकृत्यायन, बुद्ध दर्शनहरू, उपनिषद्, ताओइज्म, र पढ्ने गरेकी छ फ्रान्सेली र रसियन साहित्य पनि । नेपाली लेखकहरूप्रतिको रुझान उस्तै छ । उसलाई मन पर्छ भीमदर्शन रोक्का, वासु शशि र भूपि
शेरचनका कविताहरू ।

नेपाली पढाउने गुरु चित्तरञ्जन नेपालीले उसको कविता धरतीमा छापिदिन्छन् । पढ्ने लेख्ने जोस झनै बढेर जान्छ । सुकन्या र दयाले लेख्न कर गर्छन् । र, लेखिदिन्छे पहिलो उपन्यास, संघर्ष । छपाउनका लागि दौडधुप चल्छ तर जताततैबाट अस्वीकार । हिउँदको एक दिन त्यसैलाई जलाएर न्यानो ताप्छे । त्यसपछि पनि तीनवटा उपन्यासका पाण्डुलिपिहरू त्यसै गरी जलाई उसले । लेख्न नसक्ने रैछु भन्ने पीडा, शरीरमा बढ्दै गरेको दुखाइको पीडा, आर्थिक संकटको पीडा । थपिँदै छन् पीडाहरू । बाबुको जिद्दीपन र अभिमानले दिएको पीडाले पनि ऊ पिल्सिरहन्छे । बाहिर अरू डाक्टरसँग सरसल्लाह गर्न जँचाउन दिँदैनन् डाक्टर बाबु । जँचाउन जान पैसा पनि त छैन खासमा । उनैले अनुसन्धान गरेको औषधि ख्वाइरहन्थे तर ती औषधिले पटक्कै छुँदैनथ्यो ।

उनले अनुसन्धान गरेका औषधिहरू सबै मैले आफ्नो शरीरभरि थापिदिएकी छु । अनुसन्धानको नातामा । उनको मर्यादाको नातामा । (अध्ययन र संघर्ष, पृष्ठ १४४, निर्माण प्रकाशन)

त्यसपछि सुरु भएथ्यो उसको कोडोपाइरिन यात्रा । तकियामुनि औषधि नभएको दिन ऊ स्वाट्ट पारिदिन्थी एक गिलास रक्सी र गुडुल्किदिन्थी । ब्युँभँmदा अलि कम भएको जस्तो हुन्थ्यो दुखाइ । दुखाइ र अभावैमा बीए पास गरिन् पारिजातले । काम गर्ने जोस थियो । केही समय विजय स्मारकमा पढाइन् पनि तर बिस्तारै बिग्रिँदै गयो स्वास्थ्य । २०१७ सालतिरबाट त उनी लगभग ओछ्यानमै थन्किइन् । हावा फेर्नका लागि केही समय दार्जिलिङ पनि आउने जाने चल्यो तर फेरि पनि ज्यान उस्तै, बिमार उस्तै । सबैभन्दा बढी शारीरिक र मानसिक कष्टकर समय थियो २०१९ देखि २०२१ सालसम्म ।

त्यसै समय घोर पीडाले घेरिइँदा निराशा, छट्पटी, एक्लोपन, मृत्यु र अनेकन विसंगतिले भरिएका कविताहरू लेखिन् । ‘लाहुरेलाई रोगी प्रेमिकाको पत्र’, ‘मृत्युका अँगालामा’, ‘नसोध यो घाउ’ हरू त्यसै समय लखिएका कविताहरू हुन् । मृत्युको लालसा बोकेका यी हरफहरू चिमोटी जान्छ मन—

मलाई त मर्नु छ

आफैंले हेरिरहनु छ सिद्धिएको, गलिरहेको आफूलाई

ए । कसो विलिन नहुँला त एक दिन ।
के छ र मेरो मानिस हुँ भन्ने दाबी

एक मुट्ठी गलेको मासु

र एक सानु बन्डल थाकेको हाड

त्यत्ति नै, त्यत्ति पनि कुन्नि । (मृत्युका अँगालामा) थलिएको बखत, उपायहीन भएको बेला, शरीरको पीडाले पराकाष्ठा चुमेको बखत जन्मिन्छ एउटा ऐतिहासिक कृति, ‘शिरीषको फूल’ । चर्चा, चासो, खासखुस, कुरा कटाइ, नाम, बदनाम सबैसबै हुन्छ ओछ्यान परेकी पारिजातको । ऊ आफैंले स्विकारेकी छ कि घोर निराशाको कथा थियो शिरीषको फूल । तर पीडा र निराशा पनि उनले स्विकारेरै अगाडि बढेकी हुन् । शरीर र मन दुवैको पीडाले थिलथिलो भएको बखत पनि उनी सहजै भनिदिन्छिन्—

‘कहिलेकाहीं सोच्छु आह । कति नशालु छ मेरो यो दु:ख, केही नहोस् जीवनमा सहनुको रमाइलोपन छ ।’ (अध्ययन र संघर्ष, पृष्ठ १४२)

मन दुखेको बखत सम्झन्छु पारिजातका यही हरफहरू अनि नशालु महसुस हुन्छ आफ्नै पीडा पनि ।

प्रिय राइटर
मलाई तिम्रो स्वाभिमान बेहद प्रिय लाग्छ । उपचार खर्चका लागि प्रज्ञालाई बिन्तीपत्र लेख भन्ने सिद्धिचरण श्रेष्ठ र दान खालिङको अनुरोधमा तिमीले भनेकी रहेछौ—

मजस्तै उपचार नपाएर थन्को लाग्ने थुप्रै छन् नि दाइ, किन मैले मात्रै त्यो अधिकार पाउनुपर्छ र ? (पृष्ठ ८७ एउटा चित्रमय सुरुआत) यी हरफहरू पढेपछि त तिमीप्रतिको सम्मान आकाशियो । फलफूल खान भनी सरकारबाट आएको पैसा पनि तिमीले नछोई नै फर्काइदिएकी रहेछौ । क्षणक्षणको पैसाको आवश्यकता अनि पैसाकै संकट तर त्यस अवस्थामा पनि तिमीले कसरी त्यो स्वाभिमान कायम गर्न सक्यौ ? डाक्टर बाबुबाट सरेको क्लास एट्टिट्युड हो ?

पामिस्ट्रीको ढड्डु पुस्तक पढेर साथीहरूको हात हेरिदिएको प्रसंग पढ्दा अजिब लाग्छ । जे पनि पढ्न सक्ने पेसेन्स भएकी तिमी, सिबाय कोर्सको पुस्तक । अचम्म ती तिम्रा अनौठा स्वभावहरू । अनि तिम्रो फूलप्रेम । वाह! अझ पनि सुकन्या दिदीले जोगाएर राखिदिनुभएको छ तिम्रो कोठामा भएको त्यो बिरुवा ।एक भलाकुसारीमा सुकन्या दिदीले कुरो उप्काउनुभएथ्यो ।

प्रत्येक साँझ तिमी पकौडासँग लोकल पिउँथ्यौ रे । कुरा सुन्दासुन्दै मलाई पनि रहर लाग्यो र त्यसै साँझ मैले पकौडासँग दुई पेग रम पिएँ । एक बौलट्ठीपनासहितको साँझ बिताए । दिमग रङमरिँदै गर्दा तिम्रो नाममा केही लाइन कोरे डायरीमा । अलिकति रन्थनाई भर्खरै पढिभ्याएको तिम्रो आत्मसंस्मरण अध्ययन र संघर्षको बाँकी नै थियो मभित्र । तिम्रा ती भव्य संकटको समय, मनको पीडा, औषधि गर्न पैसाको समस्या र बढ्दै गरेको शरीरको दुखाइ । त्यसै समय तिमीले साथ लिएको पेनकिलर र रक्सीको साथ, पढेकी थिएँ ।

आर्थिक अवस्थाले पनि साथ दिँदैन, अनि म कोडोपाइरिनमा अवलम्बित हुन्छु । तकियामुनि कोडोपाइरिन सिद्धिए म रक्सी पिइदिन्छु । (अध्ययन र संघर्ष, पृष्ठ १४४, निर्माण प्रकाशन )

तिम्रा किताब र लेखाइका कुरा त सबैले गरेकै छन् प्रिय पारिजात । मलाई त केवल गर्नु थियो केही क्षण भलाकुसारी तिम्रा ती बिलकुल अन्तरंग समयसँग, बस् । लाखौं सम्झना ।

प्रकाशित : वैशाख १, २०७५ ११:३७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्