त्रिपिटक पढ्न सजिलो

२५६२ औं बुद्धजयन्ती
हिमेश वज्राचार्य

काठमाडौँ — बुद्धले प्रवर्तित गरेको धर्म तथा स्थापना गरेको संघको प्रमाणित जानकारी दिने एक मात्र भाषा हो, पालि । त्यसैले पालि भाषा र त्यसका साहित्य कुनै पनि दृष्टिकोणले महत्त्वपूर्ण छ । सिद्धार्थ गौतमले २९ वर्षका गृहस्थी त्यागे, त्यसको छ वर्षपछि बुद्धत्व प्राप्त गरे । उनको महापरिनिर्वाण ८० वर्षको आयुमा भएको थियो । त्यो अर्थमा बुद्धले ४५ वर्षसम्म बुद्धले जे जति गरे, जो कोहीलाई जे सुनाए, त्यो सबै त्रिपिटकका रूपमा सुरक्षित छ ।

अनि यो नै पालि साहित्यको मूल स्रोत हो । यस भाषाका विद्वान्हरू के मान्छन् भने यो भाषा सरल र स्वाभाविक छ, अनि उत्तिकै आकर्षक पनि । पालिभारतको पश्चिम प्रदेशको कुनैभाषारहेको हुनुपर्छ र यसको विकासमा संस्कृतको राम्रो हात रहेको हुनुपर्छ । जे होस्, बौद्ध धर्मबारे आधिकारिक रूपमा बुझ्ने र जान्ने हो भने पालि भाषाको ज्ञान अनिवार्य हुन्छ । पछिल्लो समय हाम्रोमा यो भाषाबारे राम्रो दखल राख्ने विरलै पाइन्छ ।


बुझ्ने र जान्ने प्रयास गर्ने हो भने यो कठिन छ । कम्तीमा अब यो काम केही हदसम्म सजिलो भने हुनेछ, यदि तपाईंलाई नेपाल भाषाको पनि ज्ञान छ भने । पालिबारे धेरै ज्ञान भएका नेपालिमा पर्छन्, दुण्डबहादुर वज्राचार्य । उनकै लगातार छ वर्षको प्रयासले तयार भएको छ, पालि नेपाल भाषा शब्दकोश । यसमा २१ हजारको हाराहारीमा शब्द छन् र यसले पक्कै पनि पालि साहित्य बुझ्न मदत गर्नेछ । अथवा सीधै भन्दा त्रिपिटक पढ्न सजिलो हुनेछ ।

Yamaha


त्यसो त पालि भाषाको शब्दकोश नेपालमा प्रकाशित भएको यो पहिलोपल्ट भने होइन । भिक्षु अमृतानन्दले धेरै अगाडि पालि भाषाको शब्दकोश निकालेका थिए र त्यसमा नेपालि र नेपाल भाषा दुवै प्रयोग गरिएका थिए । तर यसको स्वरूप संक्षिप्त रह्यो । यो भन्दा अहिले दुण्डबहादुरको सम्पादनमा निस्केको शब्दकोशको आकार धेरै ठूलो छ । यो आपंैmमा पूर्ण भने होइन । बौद्ध धर्म मान्ने बर्मा, थाइल्यान्ड र श्रीलंकातिर पालिका ठूलठूला शब्दकोष पाइन्छ ।


पालि नेपालभाषा शब्दकोशले कम्तीमा त्यस्त बृहत् पुस्तकको आधार भने तयार पारेको छ । यो शब्दकोश तयार पार्न दुण्डबहादुरलाई मद्दत गरेका छन्, भिक्षु चन्द्रगुप्त, भिक्षु धर्मगुप्त र अनागरिका अग्गञाणीले । यस पुस्तकको मूल्य रहेको छ, पाँच सय रुपैयाँ  । यही शब्दकोषसँगै त्रिपिटकका अरू दुई पुस्तक पनि प्रकाशित भएका छन् र ती हुन्, यमक र महावग्ग । दुवै पालिबाट नेपाल भाषामा अनुवाद भएर उपलब्ध भएका हुन् ।


यहाँनिर त्रिपिटकबारे छोटकरीमा बुझ्न आवश्यक हुन्छ । बुद्धको महापरिनिर्वाणपछि उनका शिष्यलाई के लाग्यो भने सबै उपदेशको संग्रह गर्नुपर्छ । भिक्षु महाकश्यपले बुद्धको उपदेश संग्रह गर्न सम्मेलन गर्ने निर्णय गरे । बौद्ध धर्मको इतिहासमा यस्ता सम्मेलन संगायनाका नामले प्रख्यात छन् । बुद्ध महापरिनिर्वाणको तीन महिनापछि पहिलो संगायना भएको थियो । यसै क्रममा धर्म र विनयसम्बन्धी उपदेश संकलन गरिए । पहिलो संगायनायता बुद्ध वचन सुरक्षित हुने काम सुरु भयो ।


इसापूर्व २९ को वरिपरि भिक्षुहरूले अनुभव गरे, यसरी मौखिक परम्पराले बुद्ध वचन सधैंका लागि चिरस्थायी हुने छैन । यसलाई लिपिबद्ध गर्न आवश्यक छ । त्यति बेला श्रीलंकामा राजा बट्टगामिणीको शासन चलिरहेको थियो । उनले बुद्ध वचन लिपिबद्ध गर्न सबै व्यवस्था मिलाए । यसका लागि एक अर्को संगायन भयो । यो टिपिटक संगायनाका नामले प्रख्यात छ । टिपिटक अर्थात् त्रिपिटक । यसको अर्थ हुन्छ, तीन थैलीको समूह । यी तीन पिटक हुन्, सुत्तपिटक, विनयपिटक र अभिधम्मपिटक ।


त्रिपिटककै माध्यमबाट तात्कालीन समयको इतिहास र संस्कृति पनि बुझ्न सकिन्छ । यमक अभिधम्मपिटकअन्तर्गतको छैटौं ग्रन्थ हो । यसमा चित्तबारे वैज्ञानिक व्याख्या गरिएको छ । यमकमा तीन खण्ड रहे पनि नेपालभाषामा भने यो बृहत् एउटै ग्रन्थका रूपमा उपलब्ध हुनेछ । यसका अनुवादक अनागरिका विमलज्ञाणी हुन् । यसको मूल्य आठ सय रुपैयाँ छ । विनयपटकअन्तर्गतको महावग्गका अनुवादक भने अनागारिका उत्पलवर्णा हुन् र मूल्य रहेको छ, ५ सय ५० रुपैयाँ । बुद्ध जीवनको प्रारम्भिक स्रोतका रूपमा रहेको छ ।

प्रकाशित : वैशाख १५, २०७५ ०८:४०
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

‘सिर्जनामा महिला–पुरुष विभेदको अर्थ छैन’

पुस्तक वार्ता
कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — नेपाली साहित्यमा हरदम सक्रिय रहिरहने एक ओजपूर्ण लेखकको नाम हो— शारदा शर्मा । शर्माका ‘सीमान्त अनुभूति’, ‘युद्धोपरान्त’ र ‘स्वर्णसूत्र’ कवितासंग्रह तथा ‘अग्निस्पर्श’, ‘आस्थाको भग्नावशेष’ कथासंग्रह प्रकाशित छन् ।

उनका ‘भुइँफूलको देश’ (निबन्ध संग्रह) र ‘ताप’, ‘कम्प’ (उपन्यास) पनि साहित्यिक बजारमा चर्चामा छन् । यसै साता सांग्रिला बुक्सबाट आउन लागेको नेपाली राजनीति, समाजको पछिल्लो एक दशकबारेको पुस्तक ‘त्यो समय’ का सन्दर्भमा शारदा शर्मासँग गरिएको कुराकानी :

‘त्यो समय’ संस्मरण पुस्तकको पृष्ठभूमि र लेखकीयबारे के भन्नुहुन्छ ?
म जागिरका सिलसिलामा सन् २००४ देखि २००६ सम्म दिल्ली बसें । त्यसपछिका दुई वर्ष नेपाल बसेर दिल्ली अफिसका लागि काम गरें । यस अवधिमा धेरै समय कार्यक्षेत्रतिर घुम्ने काम पथ्र्यो । बंगलादेश, भुटान र भारतकै विभिन्न ठाउँको घुमाइ र अनुभूतिबारेको चर्चा यो पुस्तकमा बढी छ । पुस्तकभित्र विषयवस्तुका हिसाबले भने त्यतिखेरै तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रले गरेको ‘कू’ को पृष्ठभूमिमा आएका अनेक राजनीतिक उतारचढावहरू जोडिएका छन् । १२ बँुदे दिल्ली सम्झौताको पृष्ठभूमिदेखि संविधानसभाको पहिलो चुनावसम्मका अनौपचारिक इतिवृत्तिहरू पुस्तकमा समेटिएका छन् ।

तपाईं कथा, निबन्ध, उपन्यास, कविता, समीक्षा सबै विधामा सक्रिय देखिनुहुन्छ । लेखन र सम्प्रेषणका आधारमा सबैभन्दा सहज लाग्ने विधा कुन हो ?
सबै विधाका आ–आफ्नै विशेषता छन् । यद्यपि कविता, आख्यान र संस्मरणमा म आफूलाई बढी सहजताका साथ सम्प्रेषण गर्न सक्छु भन्ने लाग्छ ।

सिर्जनामा पनि ‘महिला र पुरुष’ भनेर विभेदसहितको समीक्षा/आलोचना हुने गरेको छ । तपाईंले यो लैंगिक चेतना र अन्तरबारे सिर्जनामा कत्तिको ख्याल गर्नुभएको छ ?
महिलाका समस्याबारे महिला लेखकले बढी सहजता र आधिकारिकताका साथ (भावना/सिर्जना) व्यक्त गर्न सक्छन् भन्ने मलाई लाग्छ, पुरुषका पनि त्यस्ता विशेष विषय–क्षेत्र हुन सक्छन् । यद्यपि सिर्जनामा महिला–पुरुष विभेदको अर्थ छैन, समग्र सिर्जनामा सधैं महिला र पुरुष लेखक भनेर छुटयाइरहनुपर्ने आवश्यकता छैन । कम्तीमा म भने यस्तो आवश्यकता देख्तिनँ ।

पछिल्लो एक दशकमा लेखन र प्रकाशन सक्रियता आधारमा तपाईं निकै अगाडि देखिनुभएको छ । चर्को विज्ञापन, प्रचार र बजारले पनि सिर्जनशीलतालाई प्रभावित गर्न थालेको छ भनिन्छ नि ।
पुस्तकको बजार बढाउन यी कुराहरू पनि आवश्यक छन् । यद्यपि लेखनको स्तर प्रचार–प्रसारले मात्रै बढ्दैन, त्यसनिम्ति लेखकको प्रयत्न र परिश्रमको भूमिका नै बढी हुन्छ ।

अहिले के पढ्दै हुनुहुन्छ ? वर्ष २०७४ मा आफूलाई मन परेका नेपाली पुस्तक ?
भर्खरै केही नेपाली पुस्तकहरू पढेर सिध्याएकी छु । अर्चना थापाको लामा कथाहरूको संग्रह ‘कठपुतला’ निकै राम्रो र नयाँ शैलीको रहेछ । विषयवस्तु र प्रस्तुतिका हिसाबले आधुनिक नेपाली कथा लेखनको परम्परामै यसले जबर्जस्त हस्तक्षेप गरेजस्तो मलाई लाग्यो । योगमायाको जीवनीमा आधारित नीलम कार्की निहारिकाको ‘योगमाया’ उपन्यास उच्च कोटिको छ । सरस्वती प्रतीक्षाको ‘नथिया’ र विवेक ओझाको ’ऐलानी’ उपन्यासले पश्चिम नेपालको बादी समुदायका कथा–व्यथालाई मार्मिक किसिमले आ–आफ्ना शैलीमा व्यक्त गरेका छन् । सरस्वती ज्ञवालीको संस्मरण ‘लालटिनको उज्यालो’ मा अप्ठेरो समयमा जनताबीच बसेर राजनीतिक भूमिका निर्वाह गरिरहेकी एउटी मध्यमवर्गीय परिवारकी नारीले पारिवारिक, सामाजिक, सांस्कृतिक रूपमा सामना गरेका अनन्त संघर्षको मार्मिक चित्रण छ । यतिखेर निकै राम्रा पुस्तकहरू लिएर महिलाहरू लेखनमा आएको अवस्था देखिएको छ ।

प्रकाशित : वैशाख १५, २०७५ ०८:४०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT