भ्रष्टाचारको भाष्य र इमानजमानको खोजी

२०३९ सालमै विदेशी दातालाई खारेज गरेर स्वावलम्बी आर्थिक आन्दोलन थाल्नुपर्ने विद्रोही तर्क राखेका डा. पाण्डे विद्रोही विचारक पनि हुन् । मुलुकको प्रगतिमा बाधा हाल्ने भ्रष्टाचारको सन्दर्भमा उनको यो पुस्तकले पनि एक विद्रोह गरेको छ ।
युग पाठक

काठमाडौँ — भ्रष्टाचार नेपालजस्ता गरिब मुलुकहरूको मात्र दु:ख हो ? भ्रष्टाचारको भाष्यलाई कसले परिभाषित गरिरहेको छ ? भ्रष्टाचारमुक्त दुनियाँ सम्भव छ ? कस्ता ऐतिहासिक, सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक वा नैतिक कारणले भ्रष्टाचार उमार्छन् र हुर्काउँछन् ? मानवीय मूल्य र इमानजमान भन्ने जिनिस के हो ? भ्रष्टाचारको उपचार के हुन सक्छ ?

चिन्तक, विचारक र अभियन्ताको संगम जीवन बाँचिरहेका डा. देवेन्द्रराज पाण्डेको भर्खरै प्रकाशित पुस्तक ‘द आइडिया अफ इन्टेग्रिटी एन्ड द युनिभर्स अफ करप्सन एन्ड एन्टिकरप्सन’ ले सोलोडोलोमा यिनै प्रश्नहरूको सामना गरेको छ ।

त्यसो त शासनपद्धति, भ्रष्टाचार, भ्रष्टाचार निवारणकै विषयलाई लिएर लेखिएको उनको अर्को पुस्तक ‘करप्सन, गभर्नेन्स एन्ड इन्टरनेसनल कोअपरेसन’ सन् २००१ मै प्रकाशित भएको थियो । त्यो पुस्तकलाई भ्रष्टाचार नियन्त्रणका सन्दर्भमा विषय उठान मान्ने हो भने यो पुस्तकचाहिँ त्यसैको बृहत्तर अध्ययन हो । संक्षेपमा भन्दा यो पुस्तक दार्शनिक तहबाट भ्रष्टाचारको ‘डायग्नोसिस’ र उपचार खोज्ने प्रयत्न हो । त्यसैले पुस्तकको मुटुमा छ— द आइडिया अफ इन्टेग्रिटी अर्थात् इमानजमानको विचार ।


भ्रष्टाचार एक सदावहार विषय हो । भर्खरै सार्वजनिक सुनकाण्डले यो तथ्यलाई पुष्टि गर्छ । सुडानकाण्ड पनि विस्मृतिमा गैसकेको छैन । भ्रष्टाचारले नै विकास हुन नदिएको हो भन्ने तर्क पनि छ देशमा । हुन त अख्तियारलाई ‘स्टिङ अपरेसन’ र भ्रष्टाचारका फाइल बनाउन भ्याइनभ्याइ छ । तैपनि सानाठूला भ्रष्टाचारका मुद्दाले विशेष अदालत परिसरमा ल्याउने रौनकमा कमी आएको छैन । प्राविधिक र कानुनी उपचारले मात्र भ्रष्टाचारको निदान सम्भव भैरहेको देखिँदैन । त्यसैले डा. पाण्डे भ्रष्टाचारको सैद्धान्तिक अध्ययनमा प्रवेश गर्छन् र इमानजमानको दार्शनिक निरुपणको खोजी गर्नतिर लाग्छन् ।

भूमण्डलीकृत भ्रष्टाचार
भ्रष्टाचार गरिब र कथित अविकसित/विकासशील मुलुकहरूको मात्र दु:ख हो ? कथित् विकासित देशहरू भ्रष्टाचारबाट मुक्त छन् ? अरू विषयमा झैं भ्रष्टाचारको अध्ययनमा पनि पूर्व/पश्चिम भेद व्यप्त छ । पश्चिमी साम्राज्यहरूको अन्त्यपछि भ्रष्टाचार पनि प्राज्ञिक अध्ययनको विषय बन्यो । त्यसैले सुरुआती भ्रष्टाचार अध्ययनमा पूर्वउपनिवेश र अन्य गरिब मुलुकहरूको राजनीतिक अस्थिरता, खराब शासन पद्धति, गृहयुद्ध, आन्तरिक द्वन्द्व आदि कारणहरू केलाइएको पाइन्छ । उपनिवेशबाट स्वतन्त्र भएका मुलुकका स्वदेशी शासकले लोकतन्त्र संस्थागत गर्न नसकेको हुनाले भ्रष्टाचार संस्थागत हुन पुगेको उनीहरूको निष्कर्ष थियो ।


यो निष्कर्षलाई पाण्डेले अस्वीकार गरेका छन् । गरिबी र अभावले भ्रष्टाचारी मनोविज्ञान उत्पादन गरेको अर्थशास्त्रीय तर्कलाई पनि उनी मान्यता दिँदैनन् (पृष्ठ ४५) । युरोप, अमेरिका, चीनलगायत देशका उदाहरण प्रस्तुत गर्दै उनले पुस्तकका विभिन्न भागमा विभिन्न सन्दर्भमा निकालेको निष्कर्ष छ— भ्रष्टाचारले गरिब र धनी देश वा अविकसित वा विकसित अर्थतन्त्र भनेर विभेद गरेको देखिन्न (पृष्ठ १३३) । अर्थात् भ्रष्टाचार विभिन्न रूप र आयातनमा संसारका सबै देशमा व्यप्त छ ।


तान्गेन्तोपोली (घुसको सहर) भनेर चिनिने इटालीको बहुचर्चित भ्रष्टाचारकाण्डको चर्चा पाण्डेले पुस्तकमा पटकपटक गरेका छन् । तान्गेन्तोपोली काण्डले माफिया र राजनीतिक नेतृत्वको मिलेमतोमा हुने भ्रष्टाचारको पर्दाफास गरेको थियो । तर, शक्तिको दुरुपयोग गर्दै राज्यको तहमा हुने भ्रष्टाचार मात्र भ्रष्टाचार होइन । सार्वजनिक र निजी क्षेत्रको मिलेमतोमा हुने भ्रष्टाचारको अर्को खतरनाक स्वरूप छ । अफगानिस्तानमा अमेरिकी सैन्य आक्रमणको सिलसिलामा कसरी कैयौं सैनिक काम निजी क्षेत्रलाई ठेक्कामा दिएर भ्रष्टाचारको नयाँ नमुना प्रस्तुत गरिएको थियो भन्ने रोचक विश्लेषण पनि पुस्तकमा पढ्न पाइन्छ (पृष्ठ १३६–३७) । राष्ट्रपति निर्वाचनमै कसरी अमेरिकी उम्मेदवारले विभिन्न कर्पोरेट मालिकहरूसँग पैसा लिन्छन् र अप्रत्यक्ष हिसाबले चुनाव जितेपछि उनीहरूको स्वार्थमा काम गर्छन्, त्यसप्रकारको राजनीतिक भ्रष्टाचारको झन् अर्कै आयाम छ ।


त्यसैले भ्रष्टाचार अविकसित/विकासोन्मुख ब्रान्डमा चिनाइएका गरिब मुलुकहरूको मात्र रोग होइन । अधिकांश भ्रष्टाचार विमर्शमा भनिएभन्दा विपरीत धनी र विकसित भनिएका मुलुकको भ्रष्टाचारकथा झन् उदेकलाग्दो छ । अझ महत्त्वपूर्ण कुरा के भने तिनै शक्तिशाली मुलुकहरू तेस्रो विश्वका गरिब वा विकासशील देशमा भ्रष्ट तानाशाहहरू जन्माउन, हुर्काउन र टिकाउन मद्दत गर्छन् ।


आफ्नो सामरिक स्वार्थ पूरा गर्न र कैयौं देशका अमूल्य प्राकृतिक सम्पदामा एकछत्र अधिकार जमाउन जुनसुकै प्रकारको हतियार प्रयोग गर्न उनीहरू चुक्दैनन् । भ्रष्टाचार निर्यात गर्ने र भ्रष्टाचारको नियत टिकाइराख्ने उद्योगमा पश्चिमा शक्तिराष्ट्रहरूको ठूलो भूमिका देखिएको छ ।


यसरी भ्रष्टाचार केवल एउटा नैतिक प्रश्न मात्र हुन सक्दैन भन्ने पुष्टि हुन्छ । अझ भनौं भ्रष्टाचार एउटा यस्तो अर्थराजनीतिक र राजनीतिक औजार भइसक्यो जो भूमण्डलीकृत छ । वित्तीय पुँजी, कर्पोरेट शक्ति, अत्याधुनिक प्राविधिले निर्माण गरेको मायावी संस्कृति मात्र भूमण्डलीकृत छैन, भ्रष्टाचार र भ्रष्टाचार विमर्श पनि भूमण्डलीकृत छ । भ्रष्टाचार नियन्त्रणका नाममा हुने बौद्धिक र राजनीतिक अभियानकै तालाचाबी पनि शक्तिराष्ट्रहरूको हातमा छ । हुँदाहुँदा विकासजस्तै भ्रष्टाचार नियन्त्रण पनि वैदेशिक सहायता खन्याउने एक परियोजना भइसकेको छ (पृष्ठ १०९–१०) । भ्रष्टाचारको भाष्य जसरी उत्पादन गरिएको छ, जे जस्ता शब्दावली वा पदावलीको आविष्कार गरिएको छ र जसरी यसको सैद्धान्तिक व्याख्या गरिएको छ, त्यो शक्तिराष्ट्रका निम्ति थप एक परियोजनाको डिजाइन बन्न पुगेको छ । भ्रष्टाचारको भाष्यलाई पश्चिमा वैचारिक परियोजनाबाट झिकेर नयाँ व्याख्या पस्कने पुस्तकको प्रयास यो क्षेत्रमा गहकिलो योगदान हुन सक्ने देखिन्छ ।

भ्रष्टाचारको नेपाली रूप
फोब्र्स पत्रिकाको अर्बपति सूचीमा परेका धनाढ्य विनोद चौधरीको एउटा रोचक भनाइ छ, ‘नेपालमा ठूलो मान्छे बन्न ठूलो विचार चाहिँदैन । ठाउँमा बसेका मान्छेसँग हिमचिम बढाए पुग्छ ।’ (पृष्ठ ३७१ फुटनोट ३ मा उद्धृत) । विद्रूप यथार्थको यो एक साकार अभिव्यक्ति हो । राजनीतिक भ्रष्टाचारको नेपाली चरित्रलाई यो अभिव्यक्तिले स्पष्ट उजागर गरेको छ । व्यक्ति, समूह वा पार्टीको हैसियतमा शक्ति हासिल गर्ने र निहित स्वार्थका लागि सार्वजनिक शक्ति दुरुपयोग गर्ने यो चरित्रलाई पाण्डेले ‘इमान अभावको गडबडी’ (इन्टेग्रिटी डेफिसिट डिस्अर्डर) भनेका छन् (पृष्ठ ३७०) । यस्तो चरित्रले आमजनतालाई आफूबाट छुट्याएर ‘अन्य’ बनाउँछ ।


डोरबहादुर विष्टले ‘फ्याटलिज्म एन्ड डेभलपमेन्ट’ पुस्तकमा महत्त्वका साथ व्याख्या गरेको नेपाली समाजको चरित्र थियो— चाकरी । पदमा भएका शक्तिशालीको कृपा हासिल गर्नुलाई नै सफलताको सूत्र मान्ने आधुनिक चरित्र पनि चाकरीकै नयाँ संस्करण हो । ठूलो वा सफल मान्छे बन्न कुनै आविष्कार गर्नुपर्दैन, मिहिनेतले कुनै चीज वा विचारको रचना पनि गर्नुपर्दैन, भनेपछि गर्नुचाहिँ के पर्छ ? सत्तामा बस्नेको चाकरी गर्नुपर्छ र आफ्नो निहित स्वार्थ पूरा गर्नुपर्छ । बस्, ठूलो मान्छे भइयो । आजसम्म नयाँ नयाँ संस्करणमा जीवित यो चरित्रलाई पाण्डेले नवसामन्ती (निओफ्युडल) र नववंशवादी (निओपेट्रिमोनियल) भनेका छन् (पृष्ठ ३७१) ।


विष्टले पनि चर्चा गरेको र दैनिक जीवनमा व्यापक प्रयोग हुने त्यस्तै शब्दावली हुन्— नातावाद, कृपावाद । खानदान, वंशवाद हेर्ने र सार्वजनिक पदलाई पनि आफ्नो जागिरभन्दा बढी नठान्ने यो चरित्र भ्रष्टाचारको मनोविज्ञान जन्माउन हुर्काउन र समाजमा त्यसलाई स्वाभाविक रूपमा स्थापित गर्न आजसम्म सफल भइरहेको छ । सैद्धान्तिक स्तरमा पाण्डेले प्रयोग गरेको नवसामन्ती र नववंशवादी चरित्रको भण्डाफोर नगरी भ्रष्टाचार नियन्त्रणको कुरामा कुनै पाइन लाग्नेवाला छैन । पुस्तकमा पाण्डेले नेपालको यो चरित्रको गम्भीर खोज गरेका छन् । राजनीति, अर्थतन्त्र र सार्वजनिक जीवनको दैनिक व्यवहारको इतिहासदेखिको जरा खोतल्ने काम पुस्तकमा गरिएको छ ।

इमानजमान कहाँ ?
इन्टेग्रिटीलाई नेपालीमा सदाचार पनि भनिएको छ । तर यो शब्दले इन्टेग्रिटीको दार्शनिक अर्थ बोक्न नसक्ने लेखककै ठहर छ । त्यसैले यहाँ एउटा ठेट शब्द प्रयोग गरिएको छ— इमानजमान । इमानजमान भनेको नैतिक शिक्षा मात्र होइन, सादा अर्थको इमानदारी मात्र पनि होइन, यो त सार्वजनिक भूमिका रोज्ने हरेक व्यक्तिले आफ्नो भूमिकाको स्वत्व आफ्नो व्यक्तित्वमा खोज्ने कुरा हो । अर्को शब्दमा आफूले प्रत्यक्ष/परोक्ष शपथ लिएको भूमिकामा समर्पित हुने वा धितधरान कायम राख्ने संघर्षको कुरा हो ।


त्यसो भए इमानजमान कहाँ पाइएला ? लेखकले आध्यात्मिकतालाई इमानजमान जमाउने एउटा वैचारिक औजार हुन सक्नेमा निकै जोड दिएका छन् । धर्म र आध्यात्मिकतामा किताबको महत्त्वपूर्ण खण्ड समर्पित छ । जुन धर्मलाई पादरी, इमाम र पण्डितहरूले मात्र होइन धूर्त राजनीतिकर्मीहरूले शक्ति र सम्पत्ति जोड्ने औजार बनाए, त्यही धर्मलाई मानवीय आदर्शका लागि प्रयोग गर्न किन नसक्ने (पृष्ठ १४४) ? विभिन्न सुधारवादी धार्मिक आन्दोलनको चर्चा गर्दै लेखकले यो सम्भावनातिर इंगित गरेका छन् ।


मान्छेको आत्मिक पक्ष (सब्जेक्टिभिटी) को मर्मतसम्भारमा आध्यात्मिक चिन्तनको भूमिकालाई विभिन्न अर्थ र सन्दर्भमा सकरात्मक पनि मानिएको छ । तर, जसरी इतिहासमा मानव समाजका अरू यथार्थहरू परिवर्तित हुँदै आए धर्म वा अध्यात्मको भूमिका र संस्थागत शक्तिले पनि परिवर्तनका नयाँनयाँ चरणहरू पार गर्दै आजको रूपमा आएको हो । त्यसैले धर्म वा अध्यात्मलाई मान्छेको आत्मिक मर्मतसम्भारको वैचारिक औजार मान्न सकिने अवस्था आज देखिन्न । धर्म र अध्यात्म नै पूजा र स्वार्थको धरहरा बनाउने आधुनिक कर्पोरेट भैसकेको छ । त्यसैले लेखकको यो अपेक्षा पूरा हुने सम्भावना देखिन्न ।


इमानजमान र मानवीय मूल्यको खोजमा साहित्यकार, कालाकारको भूमिकालाई पनि लेखकले महत्त्व दिएका छन् । अंग्रेजी साहित्यकार वर्डस्वर्थ र अरू रोमान्टिक कविदेखि नेपालकै देवकोटासम्मको चर्चा गर्छन् उनी । त्यसैगरी विभिन्न समुदाय र भाषाबाट आएका आजका युवा कवि–लेखकहरूले परम्परागत जातीय र लैंगिक विभेदलगायतका अन्यायविरुद्ध खडा भएर इमानजमानको मूल्य स्थापित गरिरहेको तथ्य उप्काउँछन् (पृष्ठ ८७) । भ्रष्टाचारकै विषयलाई लिएर लेखिएको भारतीय साहित्यकार प्रेमचन्दको कथा ‘नमकका दरोगा’ को प्रसंग पनि झिक्छन् (पृष्ठ ८८) । अर्थशास्त्री अमत्र्य सेनको सामाजिक उत्तरदायित्वसहितको चेतनाको कुरामा पनि लेखकको ध्यान जान्छ (पृष्ठ ८९) । समग्रमा इमानजमानको स्थापनाका लागि साहित्य, कला, दर्शन, अध्यात्मलगायत सबै चिन्तन परम्पराको संयुक्त हस्तक्षेप चाहिने उनको निष्कर्ष छ ।


नवसामन्ती परम्परामै उनिएका राजनीतिक दल, वंशवादमै जेलिएका सामाजिक राजनीतिक तथा आर्थिक सम्बन्ध आदि केलाइसकेपछि लेखक ठोकेर भन्छन्— भ्रष्टाचारविरोधी अभियान केवल एउटा उद्योग वा प्राविधिक कर्म हुन सक्दैन, यो स्वयम्मा एक आन्दोलन हुनजान्छ (पृष्ठ १०१) । प्रत्यक्ष उपनिवेश नभए पनि परोक्ष रूपमा अंग्रेजी साम्राज्यको अर्धउपनिवेशका रूपमा हुर्किएको नेपालमा पछिल्लो समय वैदेशिक सहायताको सत्ताले जबर्जस्त प्रभाव जमाएको छ । यो तथ्यले नेपालको इमानजमान स्थापना गर्ने र आमजनतामा भ्रष्टाचारी सत्ताद्वारा थोपरिएको भार हटाएर स्वस्थ, रचनात्मक र समृद्धि हाँक्ने जनतालाई स्वतन्त्रता दिने कुरामा स्वत: ध्यानाकर्षित गर्छ ।


आधा शताब्दीदेखि विकास र लोकतन्त्रका विविध पाटामाथि चिन्तनमा मात्र होइन, परिवर्तनकारी आन्दोलनमा समेत सक्रिय उपस्थिति छ डा. देवेन्द्रराज पाण्डेको । चिन्तनसँगै चिन्ता छ मुलुकको, त्यसैले उनी निरन्तर प्रतिपक्ष भैरहे । त्यसैले उनी अविच्छिन्न आन्दोलनमा छन् । २०६२/६३ को जनआन्दोलनमा उनले नागरिक आन्दोलनका अगुवाका रूपमा ख्याति कमाए तर २०४६ को आन्दोलनमा पनि उनको भूमिका कम बेजोड थिएन ।


२०३९ सालमै विदेशी दातालाई खारेज गरेर स्वावलम्बी आर्थिक आन्दोलन थाल्नुपर्ने विद्रोही तर्क राखेका डा. पाण्डे विद्रोही विचारक पनि हुन् । मुलुकको प्रगतिमा बाधा हाल्ने भ्रष्टाचारको सन्दर्भमा उनको यो पुस्तकले पनि एक विद्रोह गरेको छ । त्यसो त इमानजमानको खोजी आफैंमा एक निरन्तर खोजी हो, तैपनि आजको सन्दर्भमा यो खोजी आफैंमा अर्थपूर्ण छ । नेपालका लागि पनि र विश्वका लागि पनि लेखकको यो खोजी मननीय छ । अंग्रेजी भाषामा लेखिएको र प्राज्ञिक ढाँचामा भएको हुनाले यसका पाठक सीमित हुन सक्छन् । तर, पाठक सीमित हुनुले विचार सीमित घेरामा अडिने होइन । इमानजमानको बहस जारी रहनुपर्छ ।
yugnew@gmail.com

प्रकाशित : जेष्ठ ५, २०७५ ०८:०३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

राष्ट्रवादको लेफ्ट–राइट मार्च

जनताको उत्पादकत्व र हितमा भर नपर्ने राष्ट्रवाद जसरी अवसरवादी राष्ट्रवाद हुन्छ, त्यसरी मोदीको आशिर्वादमा भर पर्ने मधेसी राजनीति पनि अवसरवादी नै हुन्छ ।
युग पाठक

काठमाडौँ — भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी नेपाल भ्रमणमा आउनै बाँकी छ, तर उनको भ्रमण तालिकाको तरंग भने यत्रतत्र छाइसक्यो । हिन्दु अतिवादका नायक मानिएका मोदी जानकी मन्दिर, पशुपतिनाथ र मुक्तिनाथमा पूजा गर्न जाँदैछन् । उनलाई साथ दिन प्रधानमन्त्री केपी ओलीले पनि कुशको औंठी लाउनेछन् ।

जनकपुर र काठमाडौंमा मोदीको नागरिक अभिनन्दन गर्ने तयारी भैरहेको छ । जनकपुरमा हजारौं दर्शक उतार्न प्रदेश नं. २ को सरकारले उर्दी जारी गरेको छ । काठमाडौं महानगरले पनि सार्वजनिक बिदा घोषणा गरिसक्यो । उता मुक्तिनाथमा पाहुनाको छेउछाउ कोही देखापर्ला कि भनेझैं अन्नपूर्ण पदमार्ग तीन दिनदेखि खाली गराउने आदेश दिइएको छ ।

भारतीय दूतावासले ५ करोडसम्मका साना परियोजनामा सिधै लगानी गर्न पाउने ‘स्मल ग्रान्ट एग्रिमेन्ट’लाई यही बेला नवीकरण गरेर ओली सरकारले थप उदारता प्रदर्शन गरेको छ । बहुरङ्गी राष्ट्रवादको रङ फेरिएको समय हो, यो । प्रधानमन्त्री ओलीको भारत भ्रमणपछि परराष्ट्र मन्त्री प्रदीप ज्ञवालीले नेपालको हैसियत बढेको टिप्पणी गरेका थिए । अहिले उनको यो टिप्पणी नै संकटमा परेको छ । ओलीको कथित् राष्ट्रवादी छविमा मखलेल एकथरी मानिसहरू खराब सपनाबाट भर्खरै व्युँझिएझैं हतास देखिन्छन् ।

मोदीको भ्रमण सुरु भएपछि यो निराशा अझै बढ्ने संकेत छ, मुलुकमा । त्यसैले त्यसअघि नै निराश जनको शिर उठाउन माङ्गेना गर्नुपर्ने आवश्यकता पैदा भएको छ । र माङ्गेना मन्त्र यस प्रकार छ : नेपालमा राष्ट्रवाद एक भ्रामक अवधारणा हो । जनताको जीवनलाई कहिल्यै नछुने र शासकले आफ्नो शक्तिका लागि जुवाको खालमा थाप्ने गरेको एक दाउ हो, राष्ट्रवाद । त्यसैले नत ओली हिजो राष्ट्रवादी थिए, न आज अराष्ट्रवादी भएका छन् । पार्टीभित्र र बाहिर शक्ति हासिल गर्न उनले राष्ट्रवादको दाउ थापे, चुनाव पनि जिते । शक्तिशाली प्रधानमन्त्री पनि भए । राष्ट्रवादको काम तमाम भयो । यो हो, राष्ट्रवादको राजनीति ।

किन हुन्छ यस्तो ?
राष्ट्रवादको अवधारणा युरोपमा उत्पत्ति भएको हो । यसको चरम विकास फासीवाद र नाजीवादका रूपमा भयो । साम्राज्यवाद र उपनिवेशवाद विरोधी आन्दोलनमा अर्को प्रकारको राष्ट्रवाद संसारभरि देखापर्‍यो । बिसौं शताब्दीको बीचतिर देखिएको यो राष्ट्रवाद युरोपेली उपनिवेशबाट मुक्त हुने आन्दोलनको औजार थियो । दोस्रो विश्वयुद्धपछि साम्राज्यहरू क्रमश: समाप्त भए । त्यसपछि दोस्रो विश्वयुद्धको विजेताको रूपमा उदाएको अमेरिकाले नयाँ प्रकारको वित्तीय साम्राज्यवादको बिउ रोप्यो ।

बाइबल र बन्दुक बोकेर उपनिवेश बनाउन आउने दिन सकियो । प्रविधि, पैसाको बलमा विकासको नयाँ मन्त्र बोकेर उनीहरू धमाधम पूर्वउपनिवेश र गरिब मुलुकमा छिर्न थाले । इतिहासको यही चरणमा विकास र प्रयोग गरियो, वैदेशिक सहायताको राजनीति । शक्तिशाली मुलुकले नयाँ फर्मुला विकास गरिसकेका थिए । अब न सेना पठाउनुपर्‍यो, नत टार्गेट मुलुकमा शासन गर्ने झन्झट नै उठाउनुपर्‍यो । नेपाल जस्तो देशका शासक वर्गलाई हात लिए पुग्यो । शासकीय दोषको भागिदार पनि हुनुपरेन, लोकतन्त्र र मानव अधिकारको दुहाइ दिइरहन पनि पाइयो । र यसैले जन्मायो, सहायता थाप्ने मुलुकहरूमा अवसरवादी राष्ट्रवाद ।

विश्व बैंक, अन्तर्राष्ट्रिय मुद्राकोष, एसियाली विकास बैंकजस्ता अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय संस्थामार्फत वैचारिक, राजनीतिक, आर्थिक कमाण्ड आफ्नो हातमा लिइराख्ने शक्तिराष्ट्रहरूको काइदा गजब छ । यसका लागि विकास गरिएको आधुनिक जादुगरी जिनिस हो– वित्तीय पुँजीवाद । हिजो बन्दुकले बनाउन नसकेको सफेद उपनिवेश आज भूमण्डलीकृत पुँजीले बनाइरहेको छ । वित्तीय पुँजीवादको यही भुमरीमा फँसेका नेपालजस्ता मुलुकमा जन्मिएको अवसरवादी राष्ट्रवाद झन् विचित्रको छ ।

युरोप, अमेरिकालाई थाती राखेर ताजा सन्दर्भमा भारतकै कुरा गरौं । भारतको नाममा नेपालमा सबैभन्दा धेरै राष्ट्रवादको खेती गर्ने गरिएको छ । २००८ सालमा त्रिभुवन विमानस्थल र त्रिभुवन राजपथ निर्माण गर्न भारतीय सेनाको मिसन नेपाल आएको थियो । उपत्यकामा भारतीय सेनाको त्यो उपस्थितिले पहिलोपटक भारत विरोधी राष्ट्रवादको विजारोपण गरेको थियो । त्यसो त राणाशासनको अन्त्य नै तत्कालीन भारतीय प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूको मध्यस्थतामा भएको दिल्ली सम्झौताले गरेको थियो । त्यसपछिका क्याबिनेट बैठकमै भारतीय राजदूत केएन सिंह पनि बस्थे भनिन्छ । बेलायती साम्राज्यको दूतावास रहेको लैनचौर नै पछि भारतीय दूतावासमा परिणत भएको थियो र त्यसपछि लगातार लैनचौर नेपाली राष्ट्रवादको भाष्यमा एक विम्बको रूपमा रहेको छ ।

कोशी, गण्डक सम्झौता हुँदै महाकाली सन्धिसम्म आइपुग्दा भारत विरोधी राष्ट्रवादले विभिन्न रङ फेरिसकेको छ । राजा महेन्द्रले २०१७ सालमा निर्वाचित सरकारलाई कू गरेपछि भारतले पहिलोपटक नाकाबन्दी लगाएको थियो । त्यतिबेला दरबारियाहरूले राष्ट्रवादको नारा उग्र तुल्याएका थिए । महेन्द्रले ‘चाइना कार्ड’ खेल्ने कोसिस पनि नगरेका होइनन् । तर छिटै नै उनले भारतसँग मेलमिलाप गरे र पूर्व–पश्चिम राजमार्ग लगायत कैयौं परियोजनामा भारतले लगानी गर्‍यो । २०४६ को जनआन्दोलनताका दोस्रोपटक भारतले नाकाबन्दी लगायो । राजा वीरेन्द्रले केही समय राष्ट्रवादी हुने अवसर पाए । २०७२ मा तेस्रोपटक नाकाबन्दी लाग्दा केपी ओलीले राष्ट्रवादको फसल काट्ने मौका उम्काए ।

प्रधानमन्त्री निर्वाचित भएर भारत भ्रमणमा जानु अघिसम्म ओली पञ्चायत कालमा रचित राष्ट्रवादी भाषा बोल्दै थिए । सगरमाथा र बुद्धको दुहाइ दिन केही दिन अघिसम्म पनि उनी चुकेका थिएनन् । स्वाभिमान र वीरताको गाथा उनी हिजो–अस्तीसम्म गाउँदै थिए । अचानक मोदी भ्रमणको रन्कोमा उनी व्यस्त भए र यता उनको राष्ट्रवाद सगरमाथा र बुद्धले बोक्न नसक्नेगरी भारी भयो । हुन त कटवाल काण्डपछि माओवादी अध्यक्ष प्रचण्ड पनि बानेश्वरको चोकमा उभिएर भारतलाई ललकार्दै थिए । ओलीसँग वाम गठबन्धन गर्नु अघिसम्म उनैलाई एमालेजनले लम्पसारवादीको बिल्ला भिराइदिएका थिए । वाम गठबन्धनले त्यो बिल्ला खारेज गरिदियो, उनी फेरि ओलीसँगै राष्ट्रवादी मार्गमा हिँडे । भारत विरोधी राष्ट्रवादलाई मात्र केलाउने हो भने यस्ता उदय–अस्तका कहानी थुप्रै भेटिन्छन् ।

आखिर यस्तो किन हुन्छ ? सबैभन्दा पछिल्ला केही तथ्यले यसको जवाफ दिन्छन् । भारत र चीन दुवै नेपालका छिमेकी, दुवै शक्तिशाली हुने होडमा । डा. बाबुराम भट्टराई एक समय भन्थे– भारत र चीनको गतिशील पुल भएर नेपालले लाभैलाभ पाउँछ । त्यसबखत माओवादीले यस्तै नीति पनि बनाएको थियो । चुनाव जित्नासाथ दलबल लिएर ओली रसुवागढी नाका घुम्न गएका पनि हुन् । अनि पहिलो राजकीय भ्रमणमा भारत जाने परम्परा धान्न आधा सय जन्ती लिएर दिल्ली पुगेका पनि हुन् । चीनबाट आउने भनिएको रेलको कुरो छँदै थियो, भारतले पनि रेल ल्याइदिने आश्वासन थपिदियो । यति भैसकेपछि बन्ने भएन त गतिशील पुल ? झन्डै–झन्डै गंगामा नेपाली पानीजहाजको उद्घाटन भैसकेको । नाकाबन्दीका बेला चीनबाट तेल ल्याउने कुरा थियो, भ्रमणका बेला भारतबाट आउने पेट्रोलियम पाइप लाइनको उद्घाटन गरे ओलीले ।

खास्सा तथ्यचाहिँ के भने पोहोर सालसम्म भारतसँग नेपालको व्यापार घाटा ६४ प्रतिशत थियो, यो वर्षको ६ महिनामै त्यसमा पनि १८ प्रतिशत बढिसकेको छ । रेमिटेन्सको चक्करमा लाखौं युवा विदेश पठाउने व्यवस्था मिलाउने सरकारलाई ५० प्रतिशतभन्दा बढी खेतीयोग्य जमिन बाँझो पल्टिएको ख्यालै छैन । पेट्रोलियम त आयात गर्नैपर्‍यो रे, ठिकै छ । दाल–चामल, तरकारी लगायतका चिजमा पनि पुरै भारतसँग निर्भर भएपछि मोदीको छेउमा बसेर कुश नसमाते प्रधानमन्त्री ओलीले गर्ने के ? परनिर्भरतको चक्रव्यूह तोड्न त श्रमजीवी र किसान जनताको आँगनमा पुगेर हात नजोरी सुख्खै छैन । सपना जब रेल र पानीजहाजको देखिन्छ, श्रमजीवी जनताभन्दा मोदी नै निकट लाग्छन् ।

मधेस र मोदी
नेपाल भ्रमणको सुरुवात मधेसबाट गर्नुमा मोदीको कुनै तुषले काम गरेको हुनसक्छ । हिन्दुवादको नाराले चुनावी फसल काट्न माहिर मोदीका लागि जानकी मन्दिरमा गरिने पूजाको अर्थ होला । तर यो कुरा मोदीको हो, मधेसको होइन । तर मधेसी नेतृत्वको मोदी मोहचाहिँ विचित्रकै देखिन्छ । मधेसी जनताको आन्दोलनलाई मोदीको नाकाबन्दीसँग जोड्नु हिजो पनि नेतृत्वको गल्ती थियो र मोदीको सहायताले मधेसको समृद्धिको सपना देख्नु अर्को भ्रम हुनेछ ।

जनताको उत्पादकत्व र हितमा भर नपर्ने राष्ट्रवाद जसरी अवसरवादी राष्ट्रवाद हुन्छ, त्यसरी मोदीको आशिर्वादमा भर पर्ने मधेसी राजनीति पनि अवसरवादी नै हुन्छ । मोदीको सामरिक स्वार्थकै चक्करमा परेर तेस्रो मधेस आन्दोलन तुहिएको तथ्यलाई यो सन्दर्भमा बिर्सन मिल्दैन । मधेसको हित श्रमजीवी मधेसीको सीप, शिल्प, ऊर्जा र श्रमबाट मात्र सुरक्षित हुनसक्छ । मधेसको विविधताको रक्षा कसरी गर्ने ? त्यो विविधतालाई उत्पादनसँग कसरी जोड्ने ? सबैभन्दा ठूलो कृषिको सम्भावना भएको मधेसले किसानको माङ्गेना कसरी गर्ने ? श्रमजीवी मजदुरको उत्तिकै बाहुल्य छ, मधेसमा । त्यो जनशक्तिलाई इज्जतका साथ कृषि र औद्योगिकीकरणमा कसरी जोड्ने ? ठूलो सम्भावना बोकेको मधेस प्रदेशले सोच्ने यतातिर हो, मोदीको जयजयकारमा समय र सामथ्र्य खेर फाल्नु बुद्धिमानी होइन ।

अन्त्यमा,
आफ्नै मुलुकमा मोदी एक अनुदार शक्तिको नेताका रूपमा चित्रित छन् । सिमान्तकृत मुस्लिम, दलित र महिलाले मोदीराजमा तमाम हिंसा भोगिरहेका छन् । पत्रकार र लेखकको हत्या भएको छ । तिनै मोदीलाई नागरिक अभिनन्दन गर्ने कार्य आफैंमा उनको अनुदार सत्ताको अनुमोदन हुन जान्छ । मधेस आन्दोलनको पक्षमा मैदानमै उत्रेको एक पात्रको हैसियतले यो पंक्तिकारले हिजो पनि नाकाबन्दीको विरोध गरेको थियो । नाकाबन्दीले स्वयम् मधेस आन्दोलनलाई आघात गरेको विश्लेषण अन्तत: सही सावित भयो । त्यसैगरी उनको नागरिक अभिनन्दन गर्ने उत्साह अन्तत: समग्र नेपाली जनताको अधिकार र समृद्धिको संघर्षमा एक खड्गो हुनेछ ।

अवसरवादी राष्ट्रवाद चाहे गाढा होस्, चाहे फिका, यसले शासकको शक्तिमा उक्लने र टिक्ने अभिलाषालाई मात्र फाइदा पुर्‍याउँछ । विदेशी सहायताको परियोजनाले सदैव कुलीन शासक वर्गलाई मात्र फाइदा पुर्‍याएको छ र उनैको शासन टिकाएको छ । त्यसैले फाइदा आफ्नो पोल्टामा परे विदेशी शक्तिको अभिनन्दन र नपरे आँेठे विरोधको पासा
फ्याँकेर शासकहरू अवसरवादी राष्ट्रवादको उपयोग गर्छन् । जनताको सीप, ज्ञान र श्रममा भर पर्ने र आफ्नै धरातलमा टिक्ने अर्थतन्त्रको निर्माण गर्नु आजको आवश्यकता हो । उडन्ते विकासको रेल सपनाबाट ब्युँझेर माटोबाट उमार्ने समृद्धिको लिकमा नउत्रुन्जेल राष्ट्रवादको नक्कली फसल काट्ने शासकको कमी हुने छैन ।

ट्विटर : @YugPathak

प्रकाशित : वैशाख २७, २०७५ ०७:५८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्