आग्रह–पूर्वाग्रह पर्तिर

पुस्तक
गंगा बीसी

काठमाडौँ — सबै मान्छेको आआफ्नो समय हुन्छ । समयसँग मान्छेको जीवन अभिन्न रूपमा गाँसिएको हुन्छ । समयको गति समान ढंगले बगेको हुन्छ, तर त्यही समय कसैका लागि अनुकूल र कसैका लागि प्रतिकूल भइदिन्छ । अनुकूल समयको मान्छेले खास याद गर्दैन, जब प्रतिकूल समय हुन्छ, मान्छे रन्थनिन्छ, सामना गर्छ ।

त्यसबेला कुनै न कुनै रूपमा सुस्केरा निस्कन्छन् । लेख्नेहरूले ती सुस्केरा लेखेर राख्छन्, कसैका ती सुस्केरा हावामा उडेर जान्छन् । भोग्दा कठिन भएको समय सम्झनामा भने सुन्दर हुन सक्छ । शारदा शर्माको ‘त्यो समय’ धेरै पुरानो काल होइन । उनको करिब एक दशकअघिको उनको त्यो समय एकनासको छैन । सोचेभन्दा फरक । कल्पना गरेभन्दा कठिन । कहिलकाहीँ एक्लो पनि भइदिन्छ त्यो समय, कहिले दु:खपछि सुख भएर आउँछ । परिबन्दले रुनु, रमाउनु, कराउनु, हाँस्नुपर्ने बनाइदिएको छ । ‘त्यो समय’ को केन्द्रविन्दुमा उनी आफैं छिन् । अरू पात्रहरू वरिपरि घुमेका छन् । उनको वरिपरि नजिकका नातेदार र उनको काम गर्ने थलो, घुमेका ठाउँ जोडिएका छन् । कामको सिलसिलामा देश–परदेशको यात्रा जोडिने नै भयो । यात्रामा भेटिने ठाउँ, पात्र, परिवेश र प्रवृत्तिहरू लेखकका मुख्य सामग्री हुन् ।


शारदा शर्माको परिवारको आधा हिस्सा राजनीतिमा छ । त्यसकारण पनि उनको ‘त्यो समय’ मा राजनीतिले हस्तक्षेप गर्नु अन्यथा मान्न सकिँदैन । राजाले शासन आफ्नो हातमा लिएपछि उत्पन्न परिस्थितिले उनको घरपरिवारका साथै मनस्थिति नराम्ररी हल्लाइदिएको छ । उनले त्यस बेला बेपत्ता परिवारको पीडा भोगेकी छन् । माओवादीको १० वर्षे युद्धकालमा बेपत्ता भएका परिवारले हालसम्म भोगेजस्तै पीडा उतारेकी छन् । लेखकको घरमा राजनीति मजाले भिजेको छ, खासगरी उनका पति नरहरि आचार्य पूर्णकालीन राजनीतिज्ञ भएकाले उनी त्यसबाट भाग्न सक्ने ठाउँ नै रहेन । राजनीतिज्ञको परिवार अरूभन्दा फरक हुन्छ । राजनीतिज्ञले सोचे, भोगे र भनेभन्दा अझै ठूलो समयको सामना गर्नुपर्ने अवस्था आउँछ । राजाले शासनसत्ता आफ्नो हातमा लिएपछिको परिस्थितिको बयान लेखकको काँडाघारीको यात्रा थियो । त्यो कुरा राम्ररी ‘त्यो समय’ मा भेटाउन सकिन्छ ।

Yamaha


अरूभन्दा बढी रोचक पक्ष के भने तत्कालीन कांग्रेस सभापति गिरिजाप्रसाद कोइरालाको मनोविज्ञान यसमा छ । राजाले शासन लिएर उपचारका नाममा कोइराला भारतको नयाँ दिल्ली गएको बेला लेखकसँग भएको भेटले राम्रै स्थान पाएको छ । लेखक आफैंले खुलेरै लेखेपछि पत्याउन गाह्रो छैन । हुन त विराटनगरका कोइराला परिवार अरूभन्दा खुला र उदार हुन् । उनै कोइरालाको प्रतिविम्ब लेखकमाथि परेको हुनुपर्छ । शाही सरकारबाट नरहरि आचार्य जेल परेको बेला शारदाले दिल्लीमा कोइरालासँग भेटेको प्रसंग छ । शाही सरकारको जेलमा रहेका पतिलाई रिहा गर्ने चासोसाथ लेखक कोइरालालाई भेट्न पुग्छिन् । कोइरालाले लेखकलाई कुनै बच्चाझैं माया गर्छन््, अंगालो हाल्छन् । उनले त्यो प्रसंग उल्लेख गरेकी छन् । ‘उहाँ (कोइराला) ले सोध्नुभयो— लौ भन्नुहोस्, के गर्नुपर्छ मैले ? के चाहिएको छ ? मेरो हात कपाल सुम्सुम्याइरहनुभएको थियो बिस्तारै । उहाँको यो व्यवहार बडो अप्ठ्यारो लाग्यो मलाई । मभन्दा ३५ वर्ष जेठो हुुनुहुन्थ्यो बयोवृद्ध पुरुष । मलाई त मन परेन । प्रतिवाद गर्न सकिनँ, बडो अल्मलिइरहे ।’ कोइरालाले त्यतिबेला भनेको अर्को प्रसंग पनि त्यहाँ छ, ‘ज्यादै धेरै, म कति माया गर्छु भन्ने थाहै छैन तपाईंलाई ।’ अहिले गिरिजाप्रसाद कोइराला छैनन् । उनी जीवित भएको भए कस्तो मानेर यो प्रसंग पढ्ने थिए होलान् ?
कोइरालाले आफू निकट मान्छेहरूको दु:ख बुझेर आर्थिक सहयोग गरेको प्रसंग चल्थ्यो त्यतिबेला । दिल्लीमा कोइरालाले आकर्षक जागिर खाइरहेकी लेखकलाई पनि भारु बीस हजार ‘सहयोग’ दिएका रहेछन् । कोइरालाले पटकपटक के सहयोग गर्न सक्छु भनेपछि लेखकले प्रस्ताव अघि सार्छिन्, ‘हजुरले नरहरिजीलाई राजनीतिमा संरक्षण दिनुपर्छ । ऊ असल मान्छे हो, पार्टी सुधार्छु, देश बनाउँछु भन्छ— यी कुरामा हजुरलाई सहयोग गर्ने मान्छे हो ऊ, मैले भनें ।’ त्यतिबेला कोइरालाले ‘त्यो म गर्छु’ भने पनि दुई नेताबीच राम्रो सम्बन्ध कहिलै भएन ।


‘कोइराला भनेको कांग्रेस र कांग्रेस भनेको कोइराला’ अवस्थामा लेखकका पति नरहरि आचार्यले पार्टी महाधिवेशनमा कोइरालालाई चुनौती दिएका थिए । तर, कोइराला शारदालाई कतिपय भित्री कुरा भेटमा भनिरहन्थे । अर्को एउटा त्यस्तो प्रसंग छ । आफ्नो स्वास्थ्य र राजनीतिक उपचारका क्रममा दिल्लीमा उनले भने, ‘मैले यसपालि कहिलै अनुभव नगरेको एल्लोपन अनुभव गरें । लाग्यो— सबै आआफ्नो स्वार्थका निम्ति मलाई प्रयोग गरिरहेका छन् । एक्लो पो रहेछु म पूरै । आफ्नो पार्टीका, वरिपरिका मान्छेको व्यवहारबाट बडो दु:खी भए यसपालि । सायद त्यसैले बिरामीबाट तङ्ग्रिन सकिनँ ।’


कोइरालाको दिल्ली दौडाहामा माओवादीसँग भएको १२ बुँदे समझदारीले मुलुक गणतन्त्रउन्मुख भएको थियो । लेखकले आफ्नो सम्झना त्यस्ता केही प्रसंग उल्लेख गरेकी छन् ।
२०६१ माघ १९ मा नेपालमा तत्कालीन राजाले ‘प्रजातन्त्र हरण’ गरेको दिन हो । नरहरि आचार्य (जसलाई लेखक ‘बाबा’ सम्बोधन गर्छिन्) लाई शाही सरकारले पक्राउ गरी हिरासतमा लगेको थियो । आफन्त बेखबर थिए । दिल्लीबाट फर्केपछि बाबाको खोजीमा लेखक भौंतारिएको अनुभव मन छुने खालको छ । माओवादी युद्धमा बेपत्ता परिवारले भोगेको पीडासँग केही हदसम्म मिल्छ यो घटना । दिल्लीबाट फर्केपछि उनको घर मात्र होइन, मन पनि उदास थियो । ‘लागेको थियो— तिमीसँग (नरहरि आचार्य) भेट्न नपाए पनि घर आउनु भनेको आफैंमा सान्त्वना हुनेछ । होइन रहेछ, झन्झन् पोलिरहेछ मन, दन्किरहेछ आगो ।’ राजधानीका सुरक्षा निकायमा चहारेपछि उनले बाबालाई ककनी सशस्त्र प्रहरी क्याम्पमा भेटिन् । उनका बाबा त्यहाँ भएको थाहा पाएपछि उनी खुसी नहुने कुरै थिएन । ‘आफ्नो मान्छे थुनिएको थाहा पाएपछि त झन् फर्कन मन लागेन मलाई । आखिर घर भनेको के हो र ? आफन्त जहाँ छन्, त्यही त हो घर ।’ बन्दी प्रसंग दुवाकोटबाट आचार्य नछुटेसम्म आइरन्छ । अरू कांग्रेस नेताहरू अदालतमा रिट हालेर भकाभक छुटेका बेला नरहरि भने सबभन्दा पछि छुटे ।
शारदाको ‘त्यो समय’ लाई आधा राजनीति र आधा निजात्मक संस्मरण भने पनि फरक पर्दैन । अर्को पाटो उनको जागिर, छोरीहरू, आफन्त र सहकर्मीहरूको संगत, उठबस, मायाप्रेम, रिस राग पनि झल्किन्छ । राजाको कदमपछि नरहरि जेलबाट नछुटेसम्म, पहिलो संविधावनसभा निर्वाचन, चुनावी प्रचार, विजय उत्सवलगायतका विषयमा उनी राजनीतिमा होमिएको जस्तो देखिन्छ । यद्यपि उनले राजनीतिमा देखिएका विभिन्न प्रवृत्तिहरू निजात्मक ढंगले राखेकी छन् । राजनीतिक प्रसंगमा उनी इमानदार देखिन्छन् । उनीमा कुनै पूर्वाग्रह देखिँदैन । कतिपय विषयमा उनी नरहरिभन्दा फरक धारमा उभिन्छिन् । गिरिजाप्रसाद कोइरालासँग सभापतिमा प्रतिस्पर्धा नगर्न उनले सुझाव दिए पनि नरहरिले मानेका रहेनछन् । शाही शासन, १९ दिने जनआन्दोलन, माओवादी सरकार वार्ताका विषय सरसर्ती व्याख्या उनले गरेकी छन् । केन्द्रमा नरहरिजीलाई राखेर लेखेका दैनिकीमा उनले कतिपय स्थानमा पाठकका लागि चासो नहुने विषय हालेकी छन् । खासमा संस्मरण लेखन यस्तै हुनुपर्छ भन्ने छैन । राजनीतिमा उनको ज्ञान र प्रस्तुति सतहीजस्तो छ । गहिराइमा पुग्ने चेष्टा गरेकी छैनन्, सायद आवश्यक ठानिनन् कि ।


नरहरिलाई शारदाले यति धेरै माया गर्छिन् । लोग्ने–स्वास्नीबीच गुनासा नहुने कुरै भएन । ‘यही मान्छेसँग तीस वर्ष सँगै बस्ता मलाई कति गाह्रो भयो होला— ऊ मलाई पनि देख्तैनथ्यो, अझै कतिपय अवस्थामा । सँगै हिँड्यो मलाई पछाडि छाडेर कहाँ पुग्छ । म क्षमा गर्छु सजिलै उसलाई, मतदाताले गर्दैनथें नि ।’ पहिलो संविधानसभाको प्रसंग हो यो ।


आमा र दुई छोरीबीचका संवाद रमाइला छन् । उनका दुवै छोरीले अस्ट्रेलियाबाट उच्च शिक्षा लिए पनि नेपालमा जागिरका लागि दौडधुप गरेका छन् । छोरीको प्रेम प्रसंगलाई रमाइलो ढंगले उनले उतारेकी छन् । सन्तानको मनोविज्ञानलाई ध्यान दिएर उनीहरूलाई मार्गनिदेर्शन गर्नुपर्ने उनको निष्कर्ष झल्किन्छ । कतिपय मसिना सन्दर्भले शब्दको बोझ मात्र दिएको छ पुस्तकलाई । जस्तो एउटा वाक्य— अनामिकाले नीलो जिनको पाइन्ट, गुलाफी रङको हाइनेक स्वेटर र गलबन्दी लगाएकी थिई ।


जागिरको सिलसिलामा लेखक यौनकर्मीको अधिकारका लागि भारतको कलकत्ताको सोनागाछी रेड एरिया पुगेपछि अनुभूति मार्मिक रूपमा चित्रण गरिएको छ । ‘सोनागाछीका गल्लीमा घुमेर फर्कंदाको मेरो मनस्थितिले भने म बयान गर्न असमर्थ छु । बाटैमा सोचिहरेथें— रेडलाइट एरियाको गल्लीमा घुमिरहेका ती पुरुष र सडकमा हिँडिरहेका यी पुरुषमा के भिन्नता छ ? भद्दा शृंगार र अल्प पोसाकमा अनेक हाउभाउ गर्दै ग्राहकलाई आफूतर्फ तान्ने प्रयत्नमा लागेका यी मायालाग्दा स्वास्नीमान्छे र म आफैंमा के भिन्नता छ ?’ मानवता एउटै हो । जो जहाँ रहे पनि । मानवीय संवेदनाका कुरा हुन् यी । यही प्रसंगमा नेपाली यौनकर्मीले भनेको अर्को प्रसंग छ । ‘हामी यहाँ बजारमा नबस्ता हौं त तिमीहरू भलाद्मी र असल बनेर कहाँ निर्धक्क हिँड्न पाउँथ्यौ ? सडकमै दिउँसै बलात्कार गर्थे यी पुरुषले तिमीहरूलाई । घरका पत्नी तिमी, बजारका पत्नी हामी... तिमी पट्टी बाँधिएका कुकुर, हामी पट्टी नबाँधिएका कुकुर... तिमी र हामीमा यत्ति नै हो फरक... ।’ प्रवासको जागिर, अन्धकारमा नेपाल, फेरि काठमाडौंमा, घरमा चोरी, छोरीहरूसँग सिड्नीमा, दिल्लीमा गिरिजाप्रसाद, उन्नाइसदिने जनआन्दोलन, संविधानसभाको चुनाव, भुटानकी रानी र जागिरबाट राजीनामा शीर्षकहरू समेटिइएका छन् । शीर्षकमा उल्लेख भएभन्दा फरक विषयवस्तु त्यहाँ छन् ।


‘त्यो समय’ मा पाठकका लागि धेरै खुराक छन् । लेखकले चतुर ढंगले राजनीति, माया प्रेम, यौन, पीडा, आक्रोश, संघर्ष, मिलन–विछोड, मायामोह आदि विषय मिसमास गरेकी छन् । उनले आफ्नै घरपरिवार, साथी, कार्यालयको कुरा गरे पनि त्यसमा पाठकका लागि रुचिकर मसला पस्केकी छन् । लेखकको सबभन्दा ठूलो विशेषता नै उनी जहाँ पुग्छिन्, त्यहाको वस्तुस्थितिलाई अक्षरले चित्र उतार्छिन् । नितान्त व्यक्तिगत कुरा पनि पाठकका लागि सामग्री बनाउँछिन् । लेखनमा ‘परिवारवाद’ लाई प्रमुखताका साथ राखेकी छन् । लेखकले यो कृतिलाई ‘एउटा समयको अभिलेख’ भनेकी छन् । यसमा कम अभिलेख र बढी अनुभूति छन् । भाषामा सरल छ, बगेको छ । ‘त्यो समय’ पढ्दा ब्रेक लगाउनुपर्ने अवस्था खासै छैन । धन्य त्यो समय जसले जसले लेखकलाई राम्ररी खेलायो अनि यो संस्मरणात्मक कृति जन्मायो ।

प्रकाशित : जेष्ठ ५, २०७५ ०८:०३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

भ्रष्टाचारको भाष्य र इमानजमानको खोजी

२०३९ सालमै विदेशी दातालाई खारेज गरेर स्वावलम्बी आर्थिक आन्दोलन थाल्नुपर्ने विद्रोही तर्क राखेका डा. पाण्डे विद्रोही विचारक पनि हुन् । मुलुकको प्रगतिमा बाधा हाल्ने भ्रष्टाचारको सन्दर्भमा उनको यो पुस्तकले पनि एक विद्रोह गरेको छ ।
युग पाठक

काठमाडौँ — भ्रष्टाचार नेपालजस्ता गरिब मुलुकहरूको मात्र दु:ख हो ? भ्रष्टाचारको भाष्यलाई कसले परिभाषित गरिरहेको छ ? भ्रष्टाचारमुक्त दुनियाँ सम्भव छ ? कस्ता ऐतिहासिक, सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक वा नैतिक कारणले भ्रष्टाचार उमार्छन् र हुर्काउँछन् ? मानवीय मूल्य र इमानजमान भन्ने जिनिस के हो ? भ्रष्टाचारको उपचार के हुन सक्छ ?

चिन्तक, विचारक र अभियन्ताको संगम जीवन बाँचिरहेका डा. देवेन्द्रराज पाण्डेको भर्खरै प्रकाशित पुस्तक ‘द आइडिया अफ इन्टेग्रिटी एन्ड द युनिभर्स अफ करप्सन एन्ड एन्टिकरप्सन’ ले सोलोडोलोमा यिनै प्रश्नहरूको सामना गरेको छ ।

त्यसो त शासनपद्धति, भ्रष्टाचार, भ्रष्टाचार निवारणकै विषयलाई लिएर लेखिएको उनको अर्को पुस्तक ‘करप्सन, गभर्नेन्स एन्ड इन्टरनेसनल कोअपरेसन’ सन् २००१ मै प्रकाशित भएको थियो । त्यो पुस्तकलाई भ्रष्टाचार नियन्त्रणका सन्दर्भमा विषय उठान मान्ने हो भने यो पुस्तकचाहिँ त्यसैको बृहत्तर अध्ययन हो । संक्षेपमा भन्दा यो पुस्तक दार्शनिक तहबाट भ्रष्टाचारको ‘डायग्नोसिस’ र उपचार खोज्ने प्रयत्न हो । त्यसैले पुस्तकको मुटुमा छ— द आइडिया अफ इन्टेग्रिटी अर्थात् इमानजमानको विचार ।


भ्रष्टाचार एक सदावहार विषय हो । भर्खरै सार्वजनिक सुनकाण्डले यो तथ्यलाई पुष्टि गर्छ । सुडानकाण्ड पनि विस्मृतिमा गैसकेको छैन । भ्रष्टाचारले नै विकास हुन नदिएको हो भन्ने तर्क पनि छ देशमा । हुन त अख्तियारलाई ‘स्टिङ अपरेसन’ र भ्रष्टाचारका फाइल बनाउन भ्याइनभ्याइ छ । तैपनि सानाठूला भ्रष्टाचारका मुद्दाले विशेष अदालत परिसरमा ल्याउने रौनकमा कमी आएको छैन । प्राविधिक र कानुनी उपचारले मात्र भ्रष्टाचारको निदान सम्भव भैरहेको देखिँदैन । त्यसैले डा. पाण्डे भ्रष्टाचारको सैद्धान्तिक अध्ययनमा प्रवेश गर्छन् र इमानजमानको दार्शनिक निरुपणको खोजी गर्नतिर लाग्छन् ।

भूमण्डलीकृत भ्रष्टाचार
भ्रष्टाचार गरिब र कथित अविकसित/विकासशील मुलुकहरूको मात्र दु:ख हो ? कथित् विकासित देशहरू भ्रष्टाचारबाट मुक्त छन् ? अरू विषयमा झैं भ्रष्टाचारको अध्ययनमा पनि पूर्व/पश्चिम भेद व्यप्त छ । पश्चिमी साम्राज्यहरूको अन्त्यपछि भ्रष्टाचार पनि प्राज्ञिक अध्ययनको विषय बन्यो । त्यसैले सुरुआती भ्रष्टाचार अध्ययनमा पूर्वउपनिवेश र अन्य गरिब मुलुकहरूको राजनीतिक अस्थिरता, खराब शासन पद्धति, गृहयुद्ध, आन्तरिक द्वन्द्व आदि कारणहरू केलाइएको पाइन्छ । उपनिवेशबाट स्वतन्त्र भएका मुलुकका स्वदेशी शासकले लोकतन्त्र संस्थागत गर्न नसकेको हुनाले भ्रष्टाचार संस्थागत हुन पुगेको उनीहरूको निष्कर्ष थियो ।


यो निष्कर्षलाई पाण्डेले अस्वीकार गरेका छन् । गरिबी र अभावले भ्रष्टाचारी मनोविज्ञान उत्पादन गरेको अर्थशास्त्रीय तर्कलाई पनि उनी मान्यता दिँदैनन् (पृष्ठ ४५) । युरोप, अमेरिका, चीनलगायत देशका उदाहरण प्रस्तुत गर्दै उनले पुस्तकका विभिन्न भागमा विभिन्न सन्दर्भमा निकालेको निष्कर्ष छ— भ्रष्टाचारले गरिब र धनी देश वा अविकसित वा विकसित अर्थतन्त्र भनेर विभेद गरेको देखिन्न (पृष्ठ १३३) । अर्थात् भ्रष्टाचार विभिन्न रूप र आयातनमा संसारका सबै देशमा व्यप्त छ ।


तान्गेन्तोपोली (घुसको सहर) भनेर चिनिने इटालीको बहुचर्चित भ्रष्टाचारकाण्डको चर्चा पाण्डेले पुस्तकमा पटकपटक गरेका छन् । तान्गेन्तोपोली काण्डले माफिया र राजनीतिक नेतृत्वको मिलेमतोमा हुने भ्रष्टाचारको पर्दाफास गरेको थियो । तर, शक्तिको दुरुपयोग गर्दै राज्यको तहमा हुने भ्रष्टाचार मात्र भ्रष्टाचार होइन । सार्वजनिक र निजी क्षेत्रको मिलेमतोमा हुने भ्रष्टाचारको अर्को खतरनाक स्वरूप छ । अफगानिस्तानमा अमेरिकी सैन्य आक्रमणको सिलसिलामा कसरी कैयौं सैनिक काम निजी क्षेत्रलाई ठेक्कामा दिएर भ्रष्टाचारको नयाँ नमुना प्रस्तुत गरिएको थियो भन्ने रोचक विश्लेषण पनि पुस्तकमा पढ्न पाइन्छ (पृष्ठ १३६–३७) । राष्ट्रपति निर्वाचनमै कसरी अमेरिकी उम्मेदवारले विभिन्न कर्पोरेट मालिकहरूसँग पैसा लिन्छन् र अप्रत्यक्ष हिसाबले चुनाव जितेपछि उनीहरूको स्वार्थमा काम गर्छन्, त्यसप्रकारको राजनीतिक भ्रष्टाचारको झन् अर्कै आयाम छ ।


त्यसैले भ्रष्टाचार अविकसित/विकासोन्मुख ब्रान्डमा चिनाइएका गरिब मुलुकहरूको मात्र रोग होइन । अधिकांश भ्रष्टाचार विमर्शमा भनिएभन्दा विपरीत धनी र विकसित भनिएका मुलुकको भ्रष्टाचारकथा झन् उदेकलाग्दो छ । अझ महत्त्वपूर्ण कुरा के भने तिनै शक्तिशाली मुलुकहरू तेस्रो विश्वका गरिब वा विकासशील देशमा भ्रष्ट तानाशाहहरू जन्माउन, हुर्काउन र टिकाउन मद्दत गर्छन् ।


आफ्नो सामरिक स्वार्थ पूरा गर्न र कैयौं देशका अमूल्य प्राकृतिक सम्पदामा एकछत्र अधिकार जमाउन जुनसुकै प्रकारको हतियार प्रयोग गर्न उनीहरू चुक्दैनन् । भ्रष्टाचार निर्यात गर्ने र भ्रष्टाचारको नियत टिकाइराख्ने उद्योगमा पश्चिमा शक्तिराष्ट्रहरूको ठूलो भूमिका देखिएको छ ।


यसरी भ्रष्टाचार केवल एउटा नैतिक प्रश्न मात्र हुन सक्दैन भन्ने पुष्टि हुन्छ । अझ भनौं भ्रष्टाचार एउटा यस्तो अर्थराजनीतिक र राजनीतिक औजार भइसक्यो जो भूमण्डलीकृत छ । वित्तीय पुँजी, कर्पोरेट शक्ति, अत्याधुनिक प्राविधिले निर्माण गरेको मायावी संस्कृति मात्र भूमण्डलीकृत छैन, भ्रष्टाचार र भ्रष्टाचार विमर्श पनि भूमण्डलीकृत छ । भ्रष्टाचार नियन्त्रणका नाममा हुने बौद्धिक र राजनीतिक अभियानकै तालाचाबी पनि शक्तिराष्ट्रहरूको हातमा छ । हुँदाहुँदा विकासजस्तै भ्रष्टाचार नियन्त्रण पनि वैदेशिक सहायता खन्याउने एक परियोजना भइसकेको छ (पृष्ठ १०९–१०) । भ्रष्टाचारको भाष्य जसरी उत्पादन गरिएको छ, जे जस्ता शब्दावली वा पदावलीको आविष्कार गरिएको छ र जसरी यसको सैद्धान्तिक व्याख्या गरिएको छ, त्यो शक्तिराष्ट्रका निम्ति थप एक परियोजनाको डिजाइन बन्न पुगेको छ । भ्रष्टाचारको भाष्यलाई पश्चिमा वैचारिक परियोजनाबाट झिकेर नयाँ व्याख्या पस्कने पुस्तकको प्रयास यो क्षेत्रमा गहकिलो योगदान हुन सक्ने देखिन्छ ।

भ्रष्टाचारको नेपाली रूप
फोब्र्स पत्रिकाको अर्बपति सूचीमा परेका धनाढ्य विनोद चौधरीको एउटा रोचक भनाइ छ, ‘नेपालमा ठूलो मान्छे बन्न ठूलो विचार चाहिँदैन । ठाउँमा बसेका मान्छेसँग हिमचिम बढाए पुग्छ ।’ (पृष्ठ ३७१ फुटनोट ३ मा उद्धृत) । विद्रूप यथार्थको यो एक साकार अभिव्यक्ति हो । राजनीतिक भ्रष्टाचारको नेपाली चरित्रलाई यो अभिव्यक्तिले स्पष्ट उजागर गरेको छ । व्यक्ति, समूह वा पार्टीको हैसियतमा शक्ति हासिल गर्ने र निहित स्वार्थका लागि सार्वजनिक शक्ति दुरुपयोग गर्ने यो चरित्रलाई पाण्डेले ‘इमान अभावको गडबडी’ (इन्टेग्रिटी डेफिसिट डिस्अर्डर) भनेका छन् (पृष्ठ ३७०) । यस्तो चरित्रले आमजनतालाई आफूबाट छुट्याएर ‘अन्य’ बनाउँछ ।


डोरबहादुर विष्टले ‘फ्याटलिज्म एन्ड डेभलपमेन्ट’ पुस्तकमा महत्त्वका साथ व्याख्या गरेको नेपाली समाजको चरित्र थियो— चाकरी । पदमा भएका शक्तिशालीको कृपा हासिल गर्नुलाई नै सफलताको सूत्र मान्ने आधुनिक चरित्र पनि चाकरीकै नयाँ संस्करण हो । ठूलो वा सफल मान्छे बन्न कुनै आविष्कार गर्नुपर्दैन, मिहिनेतले कुनै चीज वा विचारको रचना पनि गर्नुपर्दैन, भनेपछि गर्नुचाहिँ के पर्छ ? सत्तामा बस्नेको चाकरी गर्नुपर्छ र आफ्नो निहित स्वार्थ पूरा गर्नुपर्छ । बस्, ठूलो मान्छे भइयो । आजसम्म नयाँ नयाँ संस्करणमा जीवित यो चरित्रलाई पाण्डेले नवसामन्ती (निओफ्युडल) र नववंशवादी (निओपेट्रिमोनियल) भनेका छन् (पृष्ठ ३७१) ।


विष्टले पनि चर्चा गरेको र दैनिक जीवनमा व्यापक प्रयोग हुने त्यस्तै शब्दावली हुन्— नातावाद, कृपावाद । खानदान, वंशवाद हेर्ने र सार्वजनिक पदलाई पनि आफ्नो जागिरभन्दा बढी नठान्ने यो चरित्र भ्रष्टाचारको मनोविज्ञान जन्माउन हुर्काउन र समाजमा त्यसलाई स्वाभाविक रूपमा स्थापित गर्न आजसम्म सफल भइरहेको छ । सैद्धान्तिक स्तरमा पाण्डेले प्रयोग गरेको नवसामन्ती र नववंशवादी चरित्रको भण्डाफोर नगरी भ्रष्टाचार नियन्त्रणको कुरामा कुनै पाइन लाग्नेवाला छैन । पुस्तकमा पाण्डेले नेपालको यो चरित्रको गम्भीर खोज गरेका छन् । राजनीति, अर्थतन्त्र र सार्वजनिक जीवनको दैनिक व्यवहारको इतिहासदेखिको जरा खोतल्ने काम पुस्तकमा गरिएको छ ।

इमानजमान कहाँ ?
इन्टेग्रिटीलाई नेपालीमा सदाचार पनि भनिएको छ । तर यो शब्दले इन्टेग्रिटीको दार्शनिक अर्थ बोक्न नसक्ने लेखककै ठहर छ । त्यसैले यहाँ एउटा ठेट शब्द प्रयोग गरिएको छ— इमानजमान । इमानजमान भनेको नैतिक शिक्षा मात्र होइन, सादा अर्थको इमानदारी मात्र पनि होइन, यो त सार्वजनिक भूमिका रोज्ने हरेक व्यक्तिले आफ्नो भूमिकाको स्वत्व आफ्नो व्यक्तित्वमा खोज्ने कुरा हो । अर्को शब्दमा आफूले प्रत्यक्ष/परोक्ष शपथ लिएको भूमिकामा समर्पित हुने वा धितधरान कायम राख्ने संघर्षको कुरा हो ।


त्यसो भए इमानजमान कहाँ पाइएला ? लेखकले आध्यात्मिकतालाई इमानजमान जमाउने एउटा वैचारिक औजार हुन सक्नेमा निकै जोड दिएका छन् । धर्म र आध्यात्मिकतामा किताबको महत्त्वपूर्ण खण्ड समर्पित छ । जुन धर्मलाई पादरी, इमाम र पण्डितहरूले मात्र होइन धूर्त राजनीतिकर्मीहरूले शक्ति र सम्पत्ति जोड्ने औजार बनाए, त्यही धर्मलाई मानवीय आदर्शका लागि प्रयोग गर्न किन नसक्ने (पृष्ठ १४४) ? विभिन्न सुधारवादी धार्मिक आन्दोलनको चर्चा गर्दै लेखकले यो सम्भावनातिर इंगित गरेका छन् ।


मान्छेको आत्मिक पक्ष (सब्जेक्टिभिटी) को मर्मतसम्भारमा आध्यात्मिक चिन्तनको भूमिकालाई विभिन्न अर्थ र सन्दर्भमा सकरात्मक पनि मानिएको छ । तर, जसरी इतिहासमा मानव समाजका अरू यथार्थहरू परिवर्तित हुँदै आए धर्म वा अध्यात्मको भूमिका र संस्थागत शक्तिले पनि परिवर्तनका नयाँनयाँ चरणहरू पार गर्दै आजको रूपमा आएको हो । त्यसैले धर्म वा अध्यात्मलाई मान्छेको आत्मिक मर्मतसम्भारको वैचारिक औजार मान्न सकिने अवस्था आज देखिन्न । धर्म र अध्यात्म नै पूजा र स्वार्थको धरहरा बनाउने आधुनिक कर्पोरेट भैसकेको छ । त्यसैले लेखकको यो अपेक्षा पूरा हुने सम्भावना देखिन्न ।


इमानजमान र मानवीय मूल्यको खोजमा साहित्यकार, कालाकारको भूमिकालाई पनि लेखकले महत्त्व दिएका छन् । अंग्रेजी साहित्यकार वर्डस्वर्थ र अरू रोमान्टिक कविदेखि नेपालकै देवकोटासम्मको चर्चा गर्छन् उनी । त्यसैगरी विभिन्न समुदाय र भाषाबाट आएका आजका युवा कवि–लेखकहरूले परम्परागत जातीय र लैंगिक विभेदलगायतका अन्यायविरुद्ध खडा भएर इमानजमानको मूल्य स्थापित गरिरहेको तथ्य उप्काउँछन् (पृष्ठ ८७) । भ्रष्टाचारकै विषयलाई लिएर लेखिएको भारतीय साहित्यकार प्रेमचन्दको कथा ‘नमकका दरोगा’ को प्रसंग पनि झिक्छन् (पृष्ठ ८८) । अर्थशास्त्री अमत्र्य सेनको सामाजिक उत्तरदायित्वसहितको चेतनाको कुरामा पनि लेखकको ध्यान जान्छ (पृष्ठ ८९) । समग्रमा इमानजमानको स्थापनाका लागि साहित्य, कला, दर्शन, अध्यात्मलगायत सबै चिन्तन परम्पराको संयुक्त हस्तक्षेप चाहिने उनको निष्कर्ष छ ।


नवसामन्ती परम्परामै उनिएका राजनीतिक दल, वंशवादमै जेलिएका सामाजिक राजनीतिक तथा आर्थिक सम्बन्ध आदि केलाइसकेपछि लेखक ठोकेर भन्छन्— भ्रष्टाचारविरोधी अभियान केवल एउटा उद्योग वा प्राविधिक कर्म हुन सक्दैन, यो स्वयम्मा एक आन्दोलन हुनजान्छ (पृष्ठ १०१) । प्रत्यक्ष उपनिवेश नभए पनि परोक्ष रूपमा अंग्रेजी साम्राज्यको अर्धउपनिवेशका रूपमा हुर्किएको नेपालमा पछिल्लो समय वैदेशिक सहायताको सत्ताले जबर्जस्त प्रभाव जमाएको छ । यो तथ्यले नेपालको इमानजमान स्थापना गर्ने र आमजनतामा भ्रष्टाचारी सत्ताद्वारा थोपरिएको भार हटाएर स्वस्थ, रचनात्मक र समृद्धि हाँक्ने जनतालाई स्वतन्त्रता दिने कुरामा स्वत: ध्यानाकर्षित गर्छ ।


आधा शताब्दीदेखि विकास र लोकतन्त्रका विविध पाटामाथि चिन्तनमा मात्र होइन, परिवर्तनकारी आन्दोलनमा समेत सक्रिय उपस्थिति छ डा. देवेन्द्रराज पाण्डेको । चिन्तनसँगै चिन्ता छ मुलुकको, त्यसैले उनी निरन्तर प्रतिपक्ष भैरहे । त्यसैले उनी अविच्छिन्न आन्दोलनमा छन् । २०६२/६३ को जनआन्दोलनमा उनले नागरिक आन्दोलनका अगुवाका रूपमा ख्याति कमाए तर २०४६ को आन्दोलनमा पनि उनको भूमिका कम बेजोड थिएन ।


२०३९ सालमै विदेशी दातालाई खारेज गरेर स्वावलम्बी आर्थिक आन्दोलन थाल्नुपर्ने विद्रोही तर्क राखेका डा. पाण्डे विद्रोही विचारक पनि हुन् । मुलुकको प्रगतिमा बाधा हाल्ने भ्रष्टाचारको सन्दर्भमा उनको यो पुस्तकले पनि एक विद्रोह गरेको छ । त्यसो त इमानजमानको खोजी आफैंमा एक निरन्तर खोजी हो, तैपनि आजको सन्दर्भमा यो खोजी आफैंमा अर्थपूर्ण छ । नेपालका लागि पनि र विश्वका लागि पनि लेखकको यो खोजी मननीय छ । अंग्रेजी भाषामा लेखिएको र प्राज्ञिक ढाँचामा भएको हुनाले यसका पाठक सीमित हुन सक्छन् । तर, पाठक सीमित हुनुले विचार सीमित घेरामा अडिने होइन । इमानजमानको बहस जारी रहनुपर्छ ।
yugnew@gmail.com

प्रकाशित : जेष्ठ ५, २०७५ ०८:०३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT