स्कुल थरीथरीका !

पुस्तक अंश
म पढ्न बस्थें । मेरो मन उडेर अन्त कतै जान्थ्यो । म मनलाई पढाइतिर डोहोर्‍याउन खोज्थें । उसले निहुँ खोजेर मलाई सोध्थ्यो– कुन विषय, कसरी र कति पढ्दा कति माक्र्स आउँछ ? परीक्षा नियन्त्रण कार्यालयले मेरो माक्र्स बताएको भए पो मैले उसलाई जवाफ दिन सक्थो !
मोहन मैनाली

काठमाडौँ — शिशु क्लासदेखि १० क्लाससम्मका परीक्षामा कहिल्यै फेल भएको थिइनँ । सात कक्षासम्म पढाइ हुने प्रणामी मिडिल स्कुलमा मेरो कक्षामा पढ्नमा मलाई जित्ने कोही थिएन । आठ कक्षादेखि पोखरी हाई स्कुल गएपछि पनि वार्षिक परीक्षामा तेस्रोभन्दा तल झरिनँ ।

२०३६ सालमा एसएलसी परीक्षा दिएँ, राम्रै गरेको थिएँ । त्यसैले म र मेरो पढाइलाई चिन्ने सबै जना म पास हुने कुरामा ढुक्क थियौँ । तैपनि एसएलसी परीक्षामा म फेल भएँ । कक्षामा तेस्रो हुने म मात्र होइन मेरो कक्षामा सधैँ पहिलो हुने गंगा फेदापे र दोस्रो हुने देवेन्द्र कन्दङ्वा पनि फेल भए । त्यतिबेला अहिलेजस्तो रिजल्ट हुनेबित्तिकै आफ्नो नम्बर इन्टरनेटमा हेर्न पाइँदैनथ्यो । अलि पहिलेसम्म रेडियो नेपालले एसएलसी पास हुनेको नम्बर र डिभिजन भन्ने गरेको थियो । तर, विद्यार्थी धेरै भएर हो कि, केही वर्षयता यसो गर्न छाडेको थियो । को–को पास भए भनेर हेर्ने एक मात्र उपाय गोरखापत्र दैनिक पढ्नु थियो जुन पत्रिका मेरो स्कुल र मेरो ठाउँमा कहिल्यै पुग्दैनथ्यो ।

केही समयपछि स्कुलमा मार्कसिट आइपुग्यो । हाम्रो स्कुलबाट पास हुने तीन जनाले पास भएको मार्कसिट पाए । फेल हुनेले फेल भएको । हामी तीन जनाले भने मार्कसिट पाएनौँ । हामी न फेल भएका थियौँ न पास भएका । हाम्रो परीक्षाफल रोकिएको पनि थिएन ।

हामी फेल भएको ३४ वर्षपछि, २०७१ साल चैत ६ गते सुरेशराज न्यौपानेको ‘ब्याच नं. १००’ शीर्षकको लेख कान्तिपुर कोसेलीमा छापियो । त्यस लेखमा सुरेशले मैले एसएलसी दिएकै वर्ष एसएलसी दिएका, एसएलसीमा सर्वाेत्कृष्ट नतिजा ल्याउने बुढानीलकण्ठ हाई स्कुलका विद्यार्थीका बारेमा लेखेका थिए ।

त्यस लेखले मलाई मेरो स्कुलको पढाइ सम्झन अनि सर्वाेत्कृष्ट नतिजा ल्याउने स्कुल र मेरो स्कुलका बीचमा, यी दुई स्कुलका विद्यार्थीका बीचमा तुलना गर्न हुटहुटी लगायो । सुरेशले लेखेका थिए, ‘...उत्कृष्ट दस स्थान अर्थात् बोर्डमा पर्ने १४ विद्यार्थीमध्ये ११ जना त बुढानीलकण्ठ स्कुलबाट थिए । बुढानीलकण्ठबाट परीक्षा दिएका ६८ जनामध्ये ६२ प्रथम श्रेणी र ६ जना द्वितीय श्रेणीमा उत्तीर्ण भएका थिए । विद्यालयको पहिलो एसएलसी ब्याच... काठमाडौँभरि नै निकै हल्लीखल्ली भयो । जताततै त्यसैको मात्र कुरा ।’

हाम्रो गाउँमा पनि एसएलसीको त्यस वर्षको नतिजाबारे चर्चा भएको थियो तर हामी विद्यार्थीले परीक्षा राम्रो गरेको भनेर होइन । सुरुमा, हामी फेल भएको भनेर । पछि, हामी फेल/पास केही पनि हुन नसकेको भनेर!

बुढानीलकण्ठ स्कुल खोल्न राजा महेन्द्रले जोड गरेका रहेछन् । म पढेको स्कुल खोल्न मेरै गाउँका शिक्षाप्रेमी देवीप्रसाद उप्रेतीले बल गरेका थिए । डब्लुटी बिर्रेलको ‘ब्रिटिस एड टु नेपाल’ शीर्षकको लेखका अनुसार, बुढानीलकण्ठ स्कुल र होस्टल बनाइदिन राजा महेन्द्रले अनुरोध गरेपछि बेलायत सरकारले सहयोग गरेको रहेछ । दस वर्षसम्मका लागि प्रधानाध्यापक, लेखापाल र केही शिक्षकको तलब, एक तिहाइ विद्यार्थीलाई छात्रवृत्ति, शिक्षक तालिम र उपकरण पनि बेलायतले दिएको रहेछ ।

मेरो स्कुल खोल्न देवीप्रसादको अनुरोधमा गाउँलेले पैसा, जग्गा र श्रमदान गरेका थिए । पोखरी स्कुलको स्वर्ण महोत्सव स्मारिकाका अनुसार, मेरा बुबाले २०१६ सालमा १,५०० भारतीय रुपैयाँ दान गर्नुभएको रहेछ । मेरो स्कुलको व्यवस्था थिएन । नयाँ शिक्षा योजना लागू भएपछि विज्ञान प्रयोगशालाका लागि केही उपकरण सरकारले दिएको थियो ।

बुढानीलकण्ठ स्कुलको सजावट र रङ्गरोगनका लागि पनि बेलायतले सहयोग गरेको रहेछ । मेरो स्कुलको भुइँ हप्तैपिच्छे पोत्न हामीले गोबर खोज्नुपथ्र्याे, स्कुलभन्दा अलि तलको पोखरीबाट पानी ल्याउनुपथ्र्याे र भुइँ पोत्नुपथ्र्याे । एक पटक स्कुलको भित्ता रङ्गाउन निकै टाढाबाट कमेरो बोक्नुपरेको थियो । मैले पढेको मिडिल स्कुलको भवन बनाउनचाहिँ हामी विद्यार्थीले तीन घण्टा टाढाबाट सकीनसकी काठ बोकेर ल्याएका थियौँ ।

बुढानीलकण्ठ स्कुलमा देशभरबाट छानिएका उत्कृष्ट विद्यार्थी पढ्दा रहेछन् । उनीहरू होस्टलमा बस्दा रहेछन् । मेरो स्कुलमा सामान्य योग्यता पुगेका हामी जो कोही पढ्थ्यौँ । हामी र हाम्रा प्राय: सबै शिक्षकले स्कुल छुट्टी हुनासाथ घर गएर काम थालिहाल्नुपथ्र्याे । बुढानीलकण्ठ स्कुलमा बेलायती सञ्चालकले विशिष्ट शैलीको शैक्षिक पद्धति लागू गरेका रहेछन् । त्यहाँको शैक्षिक वातावरण अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको रहेछ । शिक्षकहरू दक्ष र तालिम प्राप्त रहेछन् । शिक्षक र विद्यार्थी दुवै होस्टलमा बस्ने हुनाले उनीहरूबीच सधैँ सम्पर्क/सम्बन्ध हुँदोरहेछ । त्यहाँका एक जना शिक्षकले भनेका रहेछन्— पहिलो १४ वर्षमा मैले एक दिन पनि बिदा लिइनँ ।

मेरो स्कुलको के कुरा गरौँ † जसोतसोको शैक्षिक पद्धति । उस्तै शैक्षिक वातावरण । हामीलाई पढाउने शिक्षकमध्ये कसैले तालिम पाएभैँm लाग्दैनथ्यो । स्कुल छुट्टी भएको घण्टी लागेदेखि अर्काे दिन स्कुल लागेको घण्टी नबजेसम्म शिक्षक र विद्यार्थीबीच आक्कलझुक्कल मात्र भेट हुन्थ्यो ।

शिक्षकहरू स्कुलमा कत्तिको नियमित आउँथे होलान् ? दस कक्षा पढ्दाको कुरा सम्भँmदा अहिले पनि आङ जिरिंग हुन्छ । हेड सर शिव सिटौला आफ्नै घर पायक पर्ने स्कुलमा गए । अंग्रेजी पढाउने परशुराम खापुङ आफ्नो गाउँको निमाविलाई मावि बनाउन आफ्नै गाउँ गए । गणित पढाउने बीएस्सी सर गंगा ओली पढाउने पेसा छाडेर झापा झरे । नेपाली पढाउने गोपाल संग्रौला एकवर्षे बीएड पढ्न काठमाडौँ गए । पिसकोर स्वयंसेवक भएर आएका जिम मुर्थाले आठ र नौमा विज्ञान र ऐच्छिक गणित पढाएथे । उनी आफ्नो समय सकिएर अमेरिका फर्किए । हेड सरबाहेक अरू कुनै सरको उपयुक्त सट्टाभर्ना भएन ।

धन्न, हामीभन्दा अघिल्लो ब्याचमा एसएलसी दिएका तेजमान कन्दङ्वा आफ्नो जाँच सकिएपछि हामीलाई पढाउन राजी भए र हामीले विज्ञान, गणित, ऐच्छिक गणित पढाउने शिक्षक पायौँ । नत्र आपैँm विद्यार्थी आपैँm शिक्षक हुनुपथ्र्याे । ठाउँ गुणको अब्बल दर्जाको पढाइ एउटै विषयको मात्र थियो— पूर्वव्यावसायिक (पशुपालन) ।

बुढानीलकण्ठका बारेमा सुरेशले लेखेका छन्, ‘प्रत्येक चार जना विद्यार्थीका लागि २–४ आना जग्गा छुट्याइन्थ्यो । त्यो जग्गामा के उत्पादन गर्ने भन्ने जिम्मेवारी तिनै विद्यार्थीको हुन्थ्यो ।’ यस मामलामा भने हामी बुढानीलकण्ठका विद्यार्थीभन्दा समृद्ध थियौँ । हाम्रा लागि खेती गर्न कता हो कता धेरै जग्गा थियो । खासमा हामी विद्यार्थी कम थियौँ, किसान बढी थियौँ । बिहान बेलुकै पशुपालनमा व्यस्त हुनुपरेकाले व्यावसायिक शिक्षाको प्रयोगात्मक पढाइ राम्रै हुन्थ्यो ।

‘पुस्तकालय र पुस्तकप्रति रुचि जगाइन्थ्यो । विद्यालय परिसरभित्र पूरै दुनियाँ बुझ्ने र हेर्ने अवसर थियो । खेलकुदमा रुचि राख्नेलाई इंग्लिस प्रिमियर लिग र सिनेमामा रमाउनेका लागि हप्तामा एक पटक अंग्रेजी सिनेमा देखाइन्थ्यो,’ सुरेशले लेखेको बुढानीलकण्ठको यो वर्णन पढ्दा मैले लोभले थुक घुटुक्क निलेँ । मेरो स्कुलमा पुस्तकालय भनेर एउटा कोठा त थियो तर त्यो कोठा खुलेको मलाई सम्झना छैन । हामी विद्यार्थीले त्यहाँका एउटै किताबको एउटै पन्ना पल्टाएको याद छैन । त्यहाँ किताब नै थिए कि थिएनन्, त्यो पनि थाहा छैन । टेलिभिजन, भिडियो र सिनेमा हाम्रा लागि आविष्कार भएकै थिएनन् । त्यसैले यिनका बारेमा हामीले सुन्न पनि पाएका थिएनौँ, हेर्नको कुरै छाडौँ ।

अहिले लाग्छ, बुढानीलकण्ठका विद्यार्थीले स्कुलको पुस्तकालयमा पढेका दसांश पुस्तक मात्रै मैले स्कुलमा हुँदा पढ्न पाएको भए मैले पछि लेखेका किताब अलि गतिला हुन्थे कि ? स्कुलमा हुँदा श्रव्यदृश्य माध्यमका बारेमा सुनेर (हेर्न पाउनु पर्दैनथ्यो !) कान पवित्र पार्न पाएको भए मैले पछि बनाएका टेलिभिजन रिपोर्ट र भिडियो डकुमेन्ट्री झन् राम्रा हुन्थे कि ?

बुढानीलकण्ठ स्कुल र मेरो स्कुल बसेको ठाउँका बीच पनि आकाश–पातालको अन्तर थियो । बुढानीलकण्ठ स्कुल त्यतिबेलाको शक्तिको केन्द्र राजदरबारबाट १० किलोमिटर पनि टाढा छैन । मैले पढेका बेला मेरो स्कुलबाट नजिकको मोटर पुगेको बजार धरान आइपुग्न ४/५ दिन पैदल हिँड्नुपथ्र्याे ।

कुन ठाउँ सत्ताको केन्द्रबाट कति टाढा छ भन्ने कुराले धेरै फरक पार्छ । बुढानीलकण्ठ स्कुलमा ४ कक्षामा भर्ना गराउने विद्यार्थी छान्न हरेक वर्ष २५ जिल्लाका विद्यार्थीबीच प्रतिस्पर्धा गराइन्थ्यो । यसो गर्दा एउटा जिल्लाले हर तीन वर्षमा एक पटक एक जना विद्यार्थी बुढानीलकण्ठ स्कुलमा पढ्न पठाउन पाउँथ्यो । मैले एसएलसी दिएका साल बोर्डमा नवौँ स्थानमा आएका लोक सुब्बा मेरो छिमेकी जिल्ला पाँचथरका हुनुपर्छ । उनी त्यस्तै जिल्लास्तरीय परीक्षाबाट छानिएर बुढानीलकण्ठ पुगेको हुनुपर्छ । लोक सुब्बाको घर पाँचथर सदरमुकाम छेउ भएर उनले यो अवसर पाएका हुन् कि ? तर, मेरो स्कुल र मसँग पढेका विद्यार्थीलाई यस्तो हुन्छ भन्ने कुरा थाहै थिएन । यस्तो खबर मेरो जिल्लाको सदरमुकामबाट १३ कोस टाढाको मेरो स्कुलमा पुग्दै पुगेन । त्यसैले हामीले र हामीभन्दा पछि पढ्ने विद्यार्थीले त्यो छनोट प्रक्रियामा भाग लिन पनि पाएनौँ ।

मैले एसएलसी दिएको वर्ष बुढानीलकण्ठ स्कुलबाट एसएलसी दिएका परीक्षार्थीमध्ये कोही हामीजस्तै गरी न फेल न पास भएका भए उनीहरू अथवा उनीहरूको स्कुल तुरुन्तै परीक्षा नियन्त्रण कार्यालय पुग्न सक्थे । परीक्षार्थीमाथि अन्याय भएको कुरा दुनियाले थाहा पाउँथ्यो । र, उनीहरूले तुरुन्तै न्याय पाउँथे ।

तर, हामी पोखरी स्कुलका विद्यार्थी ? हाम्रो स्कुल ? राजाका अगाडि बाबा की दुहाई † कसले, कहाँ, कसरी, के भनेर उजुरी गर्ने ? हामी विद्यार्थी र हाम्रो स्कुलले सोच्न सक्ने कुरै थिएन । त्यसैले, हामी तीनै जनाले एक्जाम्टेड परीक्षाका लागि फर्म भर्‍यौँ । हाम्रै स्कुलबाट परीक्षा दिएर फेल भएका केही विद्यार्थीले उनीहरू फेल भएका केही विषयको मात्रै जाँच दिन पाए । तर, हामी स्कुलका सबैभन्दा जान्ने, पहिलो, दोस्रो र तेस्रो हुने विद्यार्थीले त्यो मौका पाएनौँ किनभने हाम्रो मार्कसिट नआएकाले हामी सबै विषयमा शून्य मार्क ल्याएर फेल भएका ठहरियौँ!

म अर्काे वर्षको जाँच दिन पढ्न थालेँ । पास हुने योग्यता नपुगेको, यो विषयमा यति अंक ल्याएर फेल भइस् भनी जाँचकीले बताउनुपर्ने योग्यतासमेत नभएको विद्यार्थीमा पढ्ने सुर र जाँगर कहाँ हुनु ? फेल भएको विद्यार्थीको मनोदशा कस्तो हुँदोरहेछ, त्यस्तो विद्यार्थी फेरि फेल हुने सम्भावना कति बढ्दो रहेछ भन्ने कुरा मैले त्यस वर्ष राम्ररी थाहा पाएँ ।


म पढ्न बस्थेँ । मेरो मन उडेर अन्त कतै जान्थ्यो । म मनलाई पढाइतिर डोहोर्‍याउन खोज्थेँ । उसले निहुँ खोजेर मलाई सोध्थ्यो— कुन विषय, कसरी र कति पढ्दा कति माक्र्स आउँछ ? परीक्षा नियन्त्रण कार्यालयले मेरो माक्र्स बताएको भए पो मैले उसलाई जवाफ दिन सक्थेँ †
अघोरै निराश र थकित भएर पढेजसो गरेका बेलामा, एसएलसी परीक्षाको रिजल्ट भएको चार महिनापछि मेरो स्कुलले मलाई खबर पठायो— तँ एसएलसी पास भइछस् । चारित्रिक प्रमाणपत्र लिन आइज!

म र देवेन्द्र दोस्रो श्रेणीमा पास भएका रहेछौँ । गंगा प्रथम श्रेणीमा । स्कुलका लागि यो कति ठूलो कुरा थियो भने यसअघि मेरो स्कुलबाट १८ वटा ब्याचले एसएलसी दिँदा एक जना पनि विद्यार्थी प्रथम श्रेणीमा पास भएको थिएन † यसपछि फेरि अर्काे विद्यार्थी प्रथम श्रेणीमा पास हुन अर्काे १० वर्ष पर्खनुपर्‍यो ।

यस्तो चमत्कार हुनुमा मेरा गाउँका शिक्षक हेम पाठकको हात छ । एसएलसीमा हामी केही पनि पास नभएको खबर फैलिएको केही समयपछि उनी शिक्षक पेसा छाडेर पढ्नका लागि काठमाडौँ आएका थिए । परीक्षा नियन्त्रण कार्यालय गएर उनले हाम्रो रिजल्टबारेमा बुझेछन् । त्यहाँका हाकिमले हामीले जाँचै दिएका थिएनौँ होला भनेपछि उनले परीक्षाको हाजिर कपी मागेर हेर्न लगाएछन् । त्यसपछि परीक्षा नियन्त्रणका कर्मचारीले हाम्रा सबै विषयका नजाँचिएका उत्तर पुस्तिका भेटेछन् । त्यसपछि उत्तर पुस्तिका जाँचिएछ र हामी पास भएछौँ ।

यो परिणाम बेलैमा आएको भए हामी विद्यार्थी, अभिभावक र स्कुल सबैले उत्सव मनाउँथ्यौँ । हामी विद्यार्थी एसएलसीको कठिन ढोका पार गरेको खुसियाली मनाउँदै, आफूले चाहेको विषय पढ्न क्याम्पस भर्ना हुनेथियौँ । तर, त्यसो नभएकाले एकै वर्ष एसएलसी पास गरेका बुढानीलकण्ठ स्कुलका ६२ जना अमृत क्याम्पसमा र ६ जना त्रिचन्द्र क्याम्पसमा उत्साहका साथ पढ्दै गरेका बेला हामी यसै हल्लिएर बसिराखेका थियौँ ।
स्कुलले हामीलाई हामी पास भएको श्रेणी खुलाएर चारित्रिक प्रमाणपत्र दियो । मार्कसिट आइसकेको थिएन । परीक्षा नियन्त्रण कार्यालयले मार्कसिट बनाउन समय लाग्ने भएकाले हामी पास भएको श्रेणी खोलेर पठाएको पत्रका आधारमा चारित्रिक प्रमाण दिइएको रहेछ । विद्यार्थीहरू तुरुन्तै काठमाडौँ गएर, उहीँबाट मार्कसिट निकालेर क्याम्पस भर्ना हुन पाऊन् भनेर स्कुलले यसो गरेको थियो ।

चारित्रिक प्रमाणपत्र दिएको तीन हप्तामा स्कुलले मार्कसिट पनि दियो । यति ढिलो भर्ना देऊ भनेर क्याम्पस जान मेरो मनले मानेन । क्याम्पस पढेर के के जाती बन्ने मेरो सपना भताभुङ्ग भइसकेको थियो । मेरो घरबाट तीन घण्टा टाढाको तेह्रथुम क्याम्पसले मलाई ढिलो भए पनि भर्ना दिन्छु भनेको थियो । उसले मेरो दया लागेर त्यसो भनेको पक्कै होइन होला । क्याम्पसमा विद्यार्थी कम भएर हो कि जस्तो लाग्छ । तर, मैले त्यही वर्ष पढिहाल्न हतार गरिनँ । एक पटक उत्साह मरिसकेपछि यही विषय पढ्छु र यही पेसा गर्छु भनेर कहिल्यै सोचिनँ । जे पढ्छु सकेसम्म राम्रो पढ्छु, जे काम गर्छु सकेसम्म राम्रो गर्छु भन्ने मात्र सोचेँ ।

बुढानीलकण्ठ र मेरो स्कुलका बीचमा तुलना गर्दा म बुढानीलकण्ठ स्कुल खोल्न पहल गर्ने राजा महेन्द्रका कवि चोला मविवि शाहको कविताको एउटा पंक्ति सम्झन्छु :
कहीँ छ सुनको थाली, कहीँ छ पात खाली
सक्दिनँ देख्न भन्छिन्, सन्तान थरीथरीका,
गर्छिन् पुकार आमा...।
तर, म आफूलाई शिक्षाका मामलामा विशेषाधिकार प्राप्त विद्यार्थी सम्झन्छु । म एसएलसी पास त भएँ । मसँगै एसएलसी दिने साढे बैसट्ठी प्रतिशत परीक्षार्थी फेल भएका थिए । मैले स्कुल त पढ्न पाएको थिएँ । मेरो उमेरका र मभन्दा पछिका कति नेपालीले मैले जस्तो स्कुलमा पनि पढ्न पाएका थिएनन् । आज पनि कतिले पढ्न पाएका छैनन् ।

नेपालका धेरै ठाउँमा मैले यस्ता शिक्षक पनि भेटेको छु, जसलाई संसारका सबैभन्दा निकृष्ट शिक्षकभन्दा हुन्छ होला । यस्ता स्कुल पनि देखेको छु जसलाई संसारका सबैभन्दा साना र दयनीय स्कुल भने हुन्छ होला । यस्ता विद्यार्थी पनि भेटेको छु, जसलाई संसारका सबैभन्दा ठगिएका विद्यार्थीभन्दा हुँदो हो । अहिले सार्वजनिक स्कुलमा पढ्ने विद्यार्थीले मैले पाए जत्तिको स्तरको शिक्षा पाएका छैनन् जस्तो लाग्छ । पैसा कमाउन निजी क्षेत्रले चलाएका स्कुल र सरकारले चलाएका स्कुलबीचको खाडल निकै ठूलो छ । मैले स्कुल पढेका बेला देशको संविधानले वर्ग समन्वय भन्थ्यो अनि विभिन्न वर्गबीच बुढानीलकण्ठ र मेरा स्कुलका बीचको जस्तो खाडल बनाउँथ्यो । अहिले मेरो संविधानले समाजवाद भन्छ अनि निजी र सरकारी स्कुलका त्यस्तै खाडल बनाउँछ ।

बुढानीलकण्ठ मविवि शाहले भनेको सुनको थाली थियो । मेरो स्कुल मविविले भनेको खाली पात त होइन, सुनको थाली र खाली पातका बीचको, अल्मुनियमको कुच्चिएको थालचाहिँ होला । अहिले सोच्दा मलाई लाग्छ— मेरो देशलाई उनले बनाएको सुनको थालीभन्दा कुच्चिएको, आल्मुनियमको थाल पो उपयोगी भएछ । किनभने, सुरेशले लेखेको लेखका अनुसार, मैले एसएलसी दिएका वर्ष बोर्डमा आएका सुनको थालीका ११ जना विद्यार्थीमध्ये तीन जना मात्र नेपालमा रहेछन् । बाँकी सबै विदेश । यसको अर्थ हो, उनीहरूमा देशले गरेको लगानीबाट देशले फाइदा पाएनछ । जनताले लगानी गरेको कुच्चिएको आल्मुनियमको थाल (मेरो स्कुल) बाट त्यस वर्ष एसएलसी दिने हामी सबै नेपालमै छौँ । अहिलेसम्म राज्यमा आश्रित छैनौँ । राज्यबाट आार्थिक सहायता/चन्दा/पुरस्कार लिने हैसियतमा पुगेका छैनौँ । देशका लागि अरू केही गर्न सकेनौँ होला, तर राज्यलाई थोरबहुत कर त बुझाएका छौँ ।

(आगामी हप्ता सार्वजनिक हुने मैनालीको ‘देखेको देश’ बाट)

Yamaha

प्रकाशित : जेष्ठ १९, २०७५ ०९:१५
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

खट्कने कुरा

म कान्तिपुरजस्ता पत्रिकामा अनुजा र रसेन्द्रबारे छापिएजस्ता सामग्री नदोहोरिऊन् भन्ने चाहन्छु । कसैलाई अनुचित लाभ/हानि पुर्‍याउने झूटा समाचारचाहिँ छापिनु हँुदै हुँदैन भन्ने पक्षमा म छु ।
मोहन मैनाली

काठमाडौँ — कान्तिपुर २५ वर्षमा लाग्नु भनेको कान्तिपुरको पाठकका रूपमा म पनि २५ वर्षमा लाग्नु हो । यस लेखमा कान्तिपुरको नियमित भन्न मिल्ने पाठकका हैसियतमा मलाई खट्किएका केही गल्ती र कान्तिपुरसँग मेरा चाहना लेख्ने कोसिस गरेको छु । 

२०६८ साल वैशाख ७ गते कान्तिपुर दैनिकमा पहिलो पेजमा ‘धन्य अनुजा : जसले भेट्टिएको ९१ लाख रुपैयाँ फिर्ता दिइन्’ शीर्षकमा एउटा समाचार छापियो । धरान बस्ने अनुजा बानियाँले आफूले फेला पारेको ९१ लाख रुपैयाँ र हीराको हार त्यसका धनीलाई फिर्ता गरिन् भनी त्यस समाचारमा भनिएको थियो ।

एक/दुई दिनसम्म यो समाचार र अनुजाको प्रशंसा भयो । त्यसपछि त्यस समाचारमा लेखिएका कुरामा शंका गर्न थालियो । वैशाख १० गते कान्तिपुरमै अनुजाबारे अन्योल भएको भनी अर्काे समाचार छापियो । वैशाख १२ गते कान्तिपुरले उक्त समाचार झूटा भएको भनी क्षमा माग्यो ।
यस समाचारलाई लिएर धेरैले कान्तिपुरको कडा आलोचना गरे । मेरा विचारमा यस समाचारमा गल्ती भएको थियो तर त्यो कडा आलोचनाको भागी भने थिएन । मैले यसो भन्नुका केही कारण छन् । पहिलो, यस रिपोर्टिङमार्फत रिपोर्टर तथा सम्पादकले पाठकलाई जानकारी दिनुबाहेक आफ्नो कुनै पनि खालको स्वार्थ पूरा गर्ने उद्देश्य राखेका थिएनन् । दोस्रो, यसले अनुजालाई केही दिनका लागि प्रशंसा अर्थात् अनुचित लाभ त जुटाइदिएको थियो तर यसले अरू कसैलाई अनुचित हानि/क्षति पुर्‍याएको थिएन । तेस्रो, म रिपोर्टर/सम्पादक भएको भए पनि यो समाचार लेख्थो होला/छाप्थो होला । यो समाचार छापिएको भोलिपल्ट धेरै पत्रिकाका सम्पादक यो समाचार आफ्नो पत्रिकामा छाप्न नपाएकामा चुकचुकाएका थिए ।

यसअघि २०६० कात्तिकमा ‘पाँच डलरबाट खर्बपति नेपाली’ शीर्षकमा रसेन्द्र भट्टराईसम्बन्धी एउटा सामग्री कान्तिपुरमा छापियो । यो सामग्री पनि पूर्ण रूपमा रसेन्द्रले गरेको दाबीमा आधारित थियो जुन चाँडै झूटा ठहरियो । यस मामलामा पनि कान्तिपुर आफूले पाएको जानकारी रुजु गर्ने मामलामा चुक्यो ।

म कान्तिपुरजस्ता पत्रिकामा अनुजा र रसेन्द्रबारे छापिएजस्ता सामग्री नदोहोरिऊन् भन्ने चाहन्छु । कसैलाई अनुचित लाभ/हानि पुर्‍याउने झूटा समाचारचाहिँ छापिनु हँुदै हुँदैन भन्ने पक्षमा म छु । यस्तो समाचार कस्तो होला ? यस्तो एउटा समाचार २०५१ साल कात्तिक २८ गते कान्तिपुर दैनिकको पहिलो पेजमा छापिएको थियो । ‘काभ्रेका उम्मेदवारको हत्या भएको आशंका’ शीर्षकको त्यस समाचारको सार थियो— काभ्रेमा नेकपा (एमाले) र संयुक्त जनमोर्चा नेपालका कार्यकर्ताबीच भिडन्त भएको र त्यसमा जनमोर्चाका उम्मेदवार कमानसिंह लामाको हत्या भएको आशंका गरिएको छ ।

समाचार पढ्दै जाँदा थाहा भयो— त्यो आशंका जाँच्न कान्तिपुर प्रतिनिधिले तीन जनासँग कुराकानी गर्ने प्रयास गरेका थिए, जसमध्ये एकजनासँग सम्पर्कै भएन । कान्तिपुर प्रतिनिधिले कुराकानी गरेका जनमोर्चा नेपालका नेता लीलामणि पोखरेलले लामा मारिएको हल्ला फैलिएको कुराको मात्र पुष्टि गरेका थिए । काभ्रेका प्रमुख जिल्ला अधिकारीले एमाले र जनमोर्चाका कार्यकर्ताबीच भएको भनिएको ‘झडप’ को समाचारलाई नै अपुष्ट भनेका थिए । हत्याबारे उनले केही बोलेका थिएनन् ।

शीर्षक र पेटबोली दुवैमा ‘आशंका’ मात्र गरिएको हल्ला समाचार नबन्नुपर्ने हो । तर सम्पादकले यसलाई महत्त्वपूर्ण ठाने र पाठकले पढ्न छुटाउलान् कि भनेर बक्समा राखिदिए ।
त्यस्ता समाचार त्यसरी किन छापिन्छन् भन्ने व्याख्या पत्रकारिताका किताबमा पाइँदैन । त्यो थाहा पाउन चुनावका दाउपेच बुझ्नुपर्छ ।

त्यो समाचार छापिएको भोलिपल्ट नेपालमा आमनिर्वाचन हुँदै थियो र त्यस निर्वाचनमा चितवन जिल्लामा एमाले र जनमोर्चाबीच तालमेल भएको थियो । मौन अवधि सुरु भएकाले एमाले र जनमोर्चाले सभासम्मेलन गरेर त्यो समाचार झूटा हो भन्नै पाउँदैनथे । अहिले जसरी छिनछिनमा समाचार भन्ने रेडियो खुलेकै थिएनन् । अनलाइनको कल्पना पनि थिएन । त्यसैले, यो झूटो समाचारबाट बिच्किएर चितवनका जनमोर्चाका कार्यकर्ता तथा समर्थकले एमालेलाई भोट नदिन सक्थे । त्यसको फाइदा नेपाली कांग्रेसलाई पुग्न सक्थ्यो ।

समाचार छापिएको भोलिपल्ट ‘कमानसिंह लामा सकुशल’ शीर्षकमा कान्तिपुरमै समाचार छापियो । उक्त समाचारमा गृह मन्त्रालयका प्रवक्ताले अघिल्लो दिनको समाचारलाई ‘आधारहीन’ बताएका थिए । एमालेका माधवकुमार नेपाल र प्रदीप नेपालले वक्तव्य प्रकाशित गरी समाचारलाई ‘गलत’ र ‘झूटो’ भएको बताए । जनमोर्चाकी नेता शशी श्रेष्ठले त्यो समाचार छापिएपछि लामा सकुशल रहेको बताइन् । अघिल्लो दिनको समाचारमा उल्लेख भएको झडप एमाले र जनमोर्चाबीच नभई राप्रपा र जनमोर्चाबीच भएको भनी ‘एमालेसँग सम्बद्ध एक सूत्र’ लाई उद्धृत गरिएको थियो ।

यो समाचार अघिल्लो दिन यसै विषयसँग सम्बन्धित समाचार छापिएकै ठाउँमा, अघिल्लो दिनको भन्दा दोब्बर कोलममा बक्समै दिइएको थियो । तर यसो गर्दा अघिल्लो दिनको समाचारले चितवनका मतदातामा जेजस्तो अनुचित प्रभाव पारेको थियो, त्यो सच्चिँदैनथ्यो किनभने त्यतिबेला कान्तिपुर काठमाडौंबाट मात्र छापिन्थ्यो । काठमाडौंमा छापिएको कान्तिपुर चितवनका मतदातासम्म पुग्नुभन्दा अगावै, उनीहरूले अघिल्लो दिनको समाचार झूटा भएको खबर पढ्नुभन्दा पहिल्यै मतदान सुरु भइसकेको हुन्थ्यो ।

यसअघि २०५० साल माघमा काठमाडौंको क्षेत्र नम्बर १ मा भएको उपनिर्वाचनमा पनि नेपाली कांग्रेसका सभापति कृष्णप्रसाद भट्टराईले जित्छन् भनी कान्तिपुरमा एकपछि अर्काे गरेर समाचार विश्लेषण, मत सर्वेक्षण, मत सर्वेक्षणको विश्लेषण छापिएका थिए । भट्टराईलाई हराउन प्रतिद्वन्द्वी एमाले मात्र होइन नेपाली कांग्रेस र नेपाली कांग्रेसका संसदीय दलका नेता तथा प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालासमेत लागेका हुनाले भट्टराईको अवस्था कमजोर हुन सक्छ भन्ने यथार्थ ती सामग्रीमा लुकाइएको थियो (त्यस निर्वाचनमा भट्टराई हारे) ।

यस्ता समाचार कसैलाई अनुचित लाभ/हानि पुर्‍याउने खालका हुन् । यस्ता समाचार कुनै पनि समाचारपत्रमा, कुनै पनि अवस्थामा छापिनु हुँदैन ।कुनै समाचार छाप्ने वा नछाप्ने निर्णय सम्पादकीय विवेकको विषय हुनुपर्छ । प्रकाशन गृहको आर्थिक विषयले सम्पादकीय स्वतन्त्रतामा दखल पार्नु हुँदैन । तर २०६७ सालको मिस नेपालसम्बन्धी समाचार छाप्ने वा नछाप्ने भन्ने निर्णयमा कान्तिपुरको सम्पादकीय नेतृत्वमाथि विज्ञापन हाबी भएजस्तो देखिन्छ । अरू वर्ष कान्तिपुरमा सामान्यत: मिस नेपालसम्बन्धी एकपछि अर्का समाचार छापिन्थे । तर त्यस वर्ष कान्तिपुरमा मिस नेपालसम्बन्धी समाचार छापिएन । त्यसै वर्ष कान्तिपुरमा मिस नेपालका प्रायोजकको विज्ञापन पनि कान्तिपुर छापिएको थिएन ।मिस नेपालका प्रायोजकको विज्ञापन र समाचार नछापिनु संयोग मात्र नहुनुपर्छ । यस मामलामा सम्पादकीय स्वतन्त्रतालाई विज्ञापनले कुण्ठित गरेजस्तो लाग्छ ।

यस मामलालाई म सैद्धान्तिक रूपमा ठीक ठान्दिनँ तर पनि यसले धेरै बिगार गर्‍यो भन्ने लाग्दैन किनभने मिस नेपालको समाचार पाठकले पढ्न नपाउँदा उत्रो बिगार भयो/हुन्छ जस्तो लाग्दैन । यस्ता खालका समाचारले केही पाठकको खसखस त मेट्छन् तर ती पाठकलाई नभई नहुने होइनन् । विज्ञापनले सम्पादकीय स्वतन्त्रता कुण्ठित गरेर पाठकले थाहा नपाई नहुने जानकारी पाएनन् वा तोडमोड भएका जानकारी पढ्नुपर्‍यो भने चाहिँ त्यो अति गम्भीर कुरा हो ।

कान्तिपुरका केही लेख रचनामा छापिने केही गल्ती पाठकलाई खड्कने खालका छन् । यसका केही उदाहरण :
पदमपुर नारायणगढभन्दा पश्चिममा पर्छ ।
नेपालमा सरकारी बजेट प्रकाशन गर्ने काम २०१३ सालदेखि भएको हो ।
आधा शताब्दी पहिलेसम्म पनि महिलाले भोट हाल्ने अधिकार पाएका थिएनन् ।
पदमपुर नारायणगढभन्दा पूर्वमा पर्छ । नेपालमा बजेट २००८ सालमै प्रकाशन हुन थालेको हो । माथिको सबैभन्दा पछिल्लो उदाहरणमा कुन ठाउँको कुरा गरिएको हो भनी यकिन गरिएको छैन । तर लेख नेपालका सन्दर्भमा भएकाले नेपालकै कुरा हो भन्ने अर्थ लाग्छ, जुन गलत हो ।
यस्ता गल्ती हुन नदिने मूल दायित्व लेखकको हो । तर यसो भनेर आफ्ना पत्रिकामा छापिएका गल्तीबाट कान्तिपुर (र, अरू कुनै पनि पत्रिका) उम्कन पाउँदैन । अलिकति सम्पादकीय सतर्कता अपनाउने हो भने यस्ता गल्ती कम हुन्छन्जस्तो लाग्छ ।

मैले र अरू केही लेखकले गरेका गल्तीका आधारमा यसो भनेको हुँ । माथिको पहिलो उदाहरण मैले आफ्नै लेखबाट लिएको हुँ । सो लेख लेख्न चाहिने जानकारी संकलन गर्दा म नारायणगढमा बास बसेर त्यहाँबाट पूर्व लागरेर पदमपुर पुगेको थिएँ । त्यसैले मैले त्यसो नलेख्नुपथ्र्याे । कुनै पनि कुरा लेखिसकेपछि ‘मैले के लेख्न खोजेको थिएँ र के लेखेँ’ भनी एक पटक हेर्नुपर्छ भनेर मलाई अरूले सिकाएका थिए । मैले पनि धेरै जनालाई यो कुरा भनेको छु । यसका आधारमा पनि मैले त्यसो नलेख्नु पथ्र्याे । तर पनि मैले एक थोक लेख्न खोज्दा अर्काे थोक लेख्न पुगेँ ।

दोस्रो गल्ती त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा अर्थशास्त्र पढाउने व्यक्तिले लेखेका हुन् । मलाई के विश्वास छ भने, ती लेखकलाई नेपालमा सरकारी बजेट कहिलेदेखि सार्वजनिक हुन थालेको हो भनेर सोध्यो भने २००८ साल भन्छन् । तर उनले नेपालमा पञ्चवर्षीय योजना सुरु भएको साललाई बजेट सार्वजनिक हुन थालेको साल भनी गल्ती गरे ।

लेखकले आफ्ना लेखमा राखेका तथ्य जाँच गर्न सम्पादकीय टोली— त्यसमाथि हाम्रो देशको जस्तो सानो सम्पादकीय टोलीलाई सम्भव हुँदैन । यसका लागि विदेशमा तथ्य जाँचकी राखिएका हुन्छन् । नेपालका सञ्चारमाध्यममा तत्कालै यस्तो दरबन्दी सिर्जना होला भन्ने आशा मलाई छैन । अहिलेका लागि लेखकले उपयोग गरेका तथ्यमा चिह्न लगाएर यी सबै तथ्य रुजु गरिएका हुन् भनी लेखकलाई नै प्रश्न सोध्ने व्यवस्था त गर्न सक्नैपर्छ । यसो गरेका खण्डमा लेखक अझ बढी सचेत हुन्छ ।

यसो नगरेका खण्डमा तथ्य पाउनुपर्ने ठाउँमा पाठकले हावादारी गफ पाउँछन् । यसको एउटा उदाहरण, २०७४ साल असोज १२ गते कान्तिपुरमा छ । नयराज पन्तका बारेमा त्यस दिन प्रकाशित एउटा लेखमा भनिएको छ, ‘‘धेरै विद्वान्ले भनेका छन्— ‘नेपालमा इतिहासको क्षेत्रमा यदि कसैलाई विश्वास गर्नुपर्छ भने इतिहास संशोधन मण्डललाई गर्नुपर्छ ।... सिल्भा लेवी, लियो ई रोज, पेट्रिकले यस्तै धारणा प्रस्तुत गरेका छन् ।”

रोजले त त्यस्तो धारणा प्रस्तुत गरे होलान् तर पेट्रिक (कर्कपेट्रिक भन्न खोजेका होलान् लेखकले †) ले यसो नगर्नु पर्ने † किनभने कर्कपेट्रिक पन्त जन्मनुभन्दा १०१ वर्ष पहिले नै बितिसकेका थिए । लेवी बाँचेका बेलामा पन्तले त्यो काम थालेकै थिएनन् जुन कामका लागि लेवीले उनको प्रशंसा गरे भनिएको छ ।

इतिहासका प्रोफेसर र डाक्टरले तथ्य जाँच गरेर इतिहास संशोधन गर्ने मानिसबारे लेखिएको लेखमा यस्ता कोरा कल्पना हुँदा पाठकलाई नमज्जा लाग्छ । सम्पादकलाई पनि नरमाइलो लागेको हुनुपर्छ ।

संसारभरका पत्रिकाका सम्पादकले लेखक र स्तम्भकारलाई आफ्ना रिपोर्टरलाई भन्दा अलि बढी विश्वास गरेर पुलपुल्याउने गरेका छन् तर नेपालमा हामी लेखक भइखाएकाहरू अलि बढी नै पुलपुलिएका छौँ । हाम्रो यो पुलपुल घटाएर जायज मात्रामा झार्न सम्पादकले लेखकलाई सतर्क गराउनै पर्ने भएको छ । अर्थात्, कुनै लेख छाप्न पठाउनुभन्दा पहिले कान्तिपुरका सम्पादकले पाठकलाई मनमनै यस्तो भन्न सक्नुपर्छ— यहाँ लेखिएका कुरा आँखा चिम्लेर पत्याउनुस् किनभने यो कान्तिपुरमा छापिएको हो ।

यति गर्दा पनि गल्ती छापिँदै नछापिने हुँदैन । माथि भनिएझैं लाख कोसिस गर्दा पनि गल्ती छापियो भने त्यो कुरा थाहा पाउनेबित्तिकै सच्याउने परिपाटि अखबारमा हुनैपर्ने हो जुन कान्तिपुरलगायतका पत्रिकामा छैन । पाठकका रूपमा म कान्तिपुरमा आक्कलझुक्कल भूलसुधार स्तम्भ पढ्न चाहन्छु । यसो गर्दा कान्तिपुरका लागि सामग्री तयार गर्ने मानिस बढी सतर्क हुने र पाठकले कान्तिपुरका सामग्रीलाई अझ बढी विश्वास गर्ने वातावरण तयार हुन्छ । इन्टरनेट संस्करणमा सुरुमा के गल्ती भएको थियो भन्ने प्रस्ट देखिने गरी भूलसुधार गर्न प्राविधिक रूपले सजिलै छ ।

मानिसको जीवनमा निश्चित उमेरमा निश्चित काम गरिसक्ने चलन छ । पत्रिकाको जीवनमा पनि यस्तै हुन्छ/हुनुपर्छ कि ? त्यसो हो भने कान्तिपुरले अहिलेसम्म नगरेको एउटा काम गर्ने बेला भइसकेको हुनुपर्छ । त्यो हो— पाठकको सम्पादक (आन्तरिक अम्बुड्सपर्सन) नियुक्त गर्ने । यस्तो सम्पादकले आफ्नै प्रकाशनको समीक्षा गर्ने र पाठकसँग प्रकाशनको सम्बन्ध मजबुत बनाउने काम गर्छ । यस्तो सम्पादकको व्यवस्थाले प्रकाशित सामग्रीको शुद्धता बढाउन अनि तथ्य रुजु गर्ने चलन कठोरतापूर्वक पालना गराउन सहयोग गर्छ ।

मैले माथि भनेका सबै कामले कान्तिपुरको गुणस्तर अझ बढाउनेछन्, कान्तिपुरप्रति मजस्ता पाठकको विश्वास अझ बढाउनेछन् । आफ्ना पाठकले आफूलाई बढी विश्वास गर्ने वातावरण बनाउनु कान्तिपुर र हामी पाठक दुवैथरीका लागि फलदायी हुन सक्छ।

स्वतन्त्र लेखक मैनाली साउथ एसिया चेकका सम्पादक हुन्।

प्रकाशित : फाल्गुन ७, २०७४ १०:३५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT