तिम्रो ग्याल्मो खोइ ?

रंगमञ्च
बिना थिङ

काठमाडौँ — मुलुकी ऐनमा कुनै बेला जार काट्ने प्रावधान थियो । अहिले पनि ती पुराना कपिहरू अनलाइन स्टोरहरूमा उपलब्ध छन् । त्यो कानुन बनाएका थिए उनै जंगबहादुरले । ‘जंगे कानुन सबैले जानुन्’ नाटकमा कुर्लिन्छ जंगबहादुर । तर, भेष बदलेर उनकै सिकार क्याम्पको अस्थायी दरबारमा पुगेका सोनामले ‘कानुन पालन’ गर्न खोज्दा के हुन्छ ?

सायद मिथक समयको धमिलो ऐना हो । त्यही भएर मिथकभित्र हामी विस्मृतिको तस्बिरझैं लाग्ने घुर्माइलो यादहरू भेट्टाउँछौं । रहस्यझैं लाग्ने चामत्कारिक क्षणहरू चिहाउँछौं । आधिकारिक या तथ्यपरक इतिहास बन्न नसकेको सकस सायद मिथकहरूभित्र लुकिबसेका हुन्छन् । ती कि त श्रुति परम्पराबाट, कि त लोक कथा या गाथाबाट फुत्त निस्केर बेला बखत मानिसहरू जिस्काइरहन्छ ।


हालैको एक साँझ । बत्तिसपुतलीस्थित शिल्पी थिएटर । मिथकभित्रबाट दुई जना पात्र फुत्त निस्केर जिस्काउन आइपुगे । हैन हैन, झस्काउन आइपुगे । किनभने ती खासमा मिथकीय पात्र थिएनन् । आधिकारिक इतिहास बन्नबाट छेकिएका, मेटिएका, थिचिएका, अनि जर्बजस्त लोककथामा बाँच्न अभिशप्त पात्रहरू थिए ती । सोनाम र ग्याल्मो । जहानियाँ राणा शासनको जग बसाउने जंगबहादुरको जीवनको उत्तराद्र्धसित जोडिएका यी पात्रहरू यतिबेला शिल्पी थिएटरमा ‘जिउँदा जाग्दा’ भेटिन्छन् ।

Yamaha


इतिहासको मधौरु कुनाबाट यी पात्रहरूलाई बाहिर निकालेका हुन् कवि एवं नाटककार फूलमान वलले । जंगबहादुरलाई सर्लाहीको पत्थरघट्टमा तामाङ जारले काटेको प्रसंगहरू सुनिन्छन्, कहींकतै पढ्न पनि पाइन्छ । यही विषयमा संस्कृतिविद् एवं अन्वेषक रवीन्द्र ग्याबा तामाङले पुस्तक नै लेखेका छन् । मगर अध्येता एवं फिल्मकर्मी संजोग लाफाका अनुसार यो प्रसंग मगर समुदायमा पनि प्रचलित छ कथाको रूपमा । इतिहासकार ज्ञानमणि नेपालले हिमाल खबर पत्रिकामा लेखेका छन्, ‘जंगको मृत्युबारे कसैले सेतो बाघको कल्पना गरेका छन् भने कसैले मगर्नी ल्याएकाले जारले काटेको भनेका छन् ।’ त्यस्तै मदन रिमालद्वारा लिखित र स्पेस टाइम्स दैनिकमा २०५७ मा प्रकाशित अनुसन्धानमूलक आलेख ‘जंगबहादुरलाई गुलेली लाग्यो कि जारले काट्यो ?’ मा पनि जारले काटेको सन्दर्भ छ ।


वलले यही सन्दर्भहरू टिपेर नाटक लेखेका हुन्, ‘सोनाम ग्याल्मो’ । पत्थरघट्टमै पुगी दुई वर्षअघि तयार पारेको नाटक बल्ल मञ्चनमा आएको छ, निर्देशन गरेका हुन् सोनाम मोक्तानले । नाटक दुईवटा समयको कथा हो । एउटा मिथकजस्तै लाग्ने पुरानो समयको कथा, अर्को अहिलेको तामाङ समुदाय, संस्कृति र जीवनको कथा । तर, दुइटै समयमा डम्फुको ताल एउटै छ । लय एउटै छ । यो लयलाई भत्काउने काम नयाँ समयले गर्छ कि गर्दैन ? पर्खौ र हेरौं । अहिलेचाहिँ नाटकमै पसौं ।


सुरुमै आउँछ सृष्टि गीत । तामाङ समुदायको ताम्बा दर्शन बोकेको यो गीत बलले सन्तवीर लामाको ‘ताम्बा काइतेन ह्वाई रिमठिम’ बाट लिएका हुन् । सृष्टिको गीत अहिले पनि ताम्बाहरूले गाउँदै आएका छन् गाउँघरतिर । बलले भने नाटकमा कथावाचनका लागि यसलाई टिपेका छन् । गीतको स्वरसँगै थिएटरको प्रकाश खुल्दै जाँदा अघिल्तिर देखिन्छ, तामाङ विवाहको भव्य सेट । यहाँ चारदाम भइरहेको छ । विवाह बन्धनमा बाँधिनु अघि तामाङ युवा–युवतीलाई माइती र जन्तीपक्ष दुवैमाझ राखेर कसम खाने र खुवाउने विधि हो चारदाम । यो विधिअन्तर्गत अन्तिममा ढोकामा भाले काटिन्छ, जसलाई जारको प्रतीक पनि मानिंदै आएको छ । धेरैको तर्क छ, तामाङ समुदायमा ‘जंगबहादुर काण्ड’ पनि जारको प्रतीकस्वरूप भाले काट्ने चलन बस्यो । यो पनि एउटा किंवदन्ती हो ।


नाटक अब इतिहासको धमिलो गर्तभित्र पस्छ । सोनाम र ग्याल्मो प्रणयको माधुर्य देखाउन निर्देशक सोनाम मोक्तानले राम्रै मिहिनेत गरेका छन् । तत्कालीन सर्लाही पत्थरघट्टाको निर्जन वनको पृष्ठभूमि रोचक लाग्छ । भर्खरै विवाह बन्धनमा बाँधिएका सोनाम र ग्याल्मोबीचको प्रेम–संवाद, भावभङ्गीमा दर्शक कुत्कुतिन्छन् । तर, अँध्यारो समयको कथा न हो । रैतीको खुसी कहाँ खुसी रहन्छ र ? काठमाडौं खाल्डोमा महारानी राज्यलक्ष्मीसँग सम्बन्ध बिग्रिएपछि, लखन थापाको विद्रोह दबाएपछि, अनि दुई छोराको अप्रत्याशित निधनको चोट बेहोरेपछि मन बहलाउने निहुँ पारेर पत्थरघट्टाको सिकार यात्रामा निस्केका श्री ३ जंगेले सोनाम र ग्याल्मोको खुसीमाथि सिकार खेल्छ ।


मुलुकी ऐनमा कुनै बेला जार काट्ने प्रावधान थियो । अहिले पनि ती पुराना कपीहरू अनलाइन स्टोरहरूमा उपलब्ध छन् । त्यो कानुन बनाएका थिए उनै जंगबहादुरले । ‘जंगे कानुन सबैले जानुन्’ नाटकमा कुर्लिन्छ जंगबहादुर । तर, भेष बदलेर उनकै सिकार क्याम्पको अस्थायी दरबारमा पुगेका सोनामले ‘कानुन पालन’ गर्न खोज्दा के हुन्छ ? नेपथ्यबाट कविता बोल्छ—
सरकार,
मैले त सोधेकै हुँ नि !
जार काट्न हुन्छ कि हुँदैन
हजुले नै काट् बक्सिुन भो
मैले काँटे, त के बिराएँ ?
इतिहासको क्लाइमेक्स हुन्छ या हुँदैन, थाहा छैन । तर, नाटकको क्लाइमेक्स यहींनेर हुन्छ । त्यसपछि सोनामको अवस्था के भयो ? ग्याल्मो कहाँ गइन् ? जंगबहादुरको मृत्यु त्यही खुकुरी प्रहारबाट भयो कि अरू नै कारणले ? नाटक रहस्यमा टुंगिन्छ, जसरी शक्ति हुनेहरूले बनाएको इतिहास तथ्यभन्दा पनि रहस्यको चाङमा उभिएको हुन्छ ।


फेरि नयाँ समयमा नाटक फर्किंदा दर्शकहरू आँखाभरि आँसु बोकिराखेका हुन्छन् । यो एक महान् विछोडको कथा हो । ‘रोमियो जुलियट’, ‘मुना मदन’, ‘लैला मजनु’ जस्तै ट्रयाजेडी । जसरी यी सबै ट्रयाजेडीमा तत्कालीन समाज व्यवस्था, शक्ति र प्रवृत्तिहरू जोडिएका थिए, त्यसैगरी ‘सोनाम–ग्याल्मो’ को महाविछोडमा पनि राणा शासकहरूको क्रूर ज्यादती र दमनका कथाहरू जोडिएका छन् । धेरै लामो समय बितिनसकेको भए पनि, मिथकजस्तै बन्नुपरेको यो जोडीको चुँडिएको खुसी इतिहास र तामाङ समुदायबीचको एक शक्तिशाली विम्ब हो । श्री ३ भीमशमशेरको पालामा आइपुगेर सीता महारानीको कारणले ‘तामाङहरूको जात फिर्ता’ त भयो । तर, यो समुदायले तत्कालीन मुलुकी ऐनको ‘मासिन्या मतुवाली’ हुनुपरेबापत गुमाउनुपरेको प्रेम, खुसी र सुखचाहिँ फिर्ता भयो कि भएन ? कि अझै हुन बाँकी छ ? नाटक हेरेपछि मस्तिष्कमा प्रश्नहरूको भुमरी उठ्यो ।


नेपाली रंगमञ्चमा यो नाटक तामाङ मौलिकतासहितको अग्र्यानिक उपलब्धि होजस्तो लाग्छ । पीडादायी इतिहासको कथा भए पनि सांस्कृतिक सघनता र ताम्बा दर्शनको आलोकमा नाटक सजिएको छ । पुरानो समयको कथा आउँदा थिएटरमा खस्ने ‘घाम अस्ताउन लागेजस्तो समयको घुर्माइलो प्रकाश’ र तामाङ समुदायले भोग्नुपरेको विगतबीच ठूलो सम्बन्ध छ । भालाले रोपिएको सोनाम रक्तमुच्छेल प्रकाशमा छटपटिरहँदा नेपथ्यमा बज्ने कविता र कविताको अन्त्यसँगै सेतो ल्हामदेन (मृत्यु संस्कारमा प्रयोग हुने कपडा) सहित देखिने ग्याल्मोको उदास अनुहारले धेरै कुराको संकेत गर्छ । इतिहास कति पीडादायी थियो भन्ने कुरा यही सानो दृश्य काफी लाग्छ ।


ग्याल्मो बनेकी शान्ति वाइवा र सोनाम बनेका सोनाम मोक्तानको अभिनय जति दमदार लाग्छ, उत्तिकै चाँदनी मोक्तान, सुसन लामा र फूलकुमार बमजनको । चाँदनी दर्जनौं तामाङ फिल्मकी नायिका हुन् । फूलकुमार र सुसन संगीतकार र गायकको छवि बोकेर रंगमञ्च पसेका छन्, ताम्बाको रूपमा यी दुईले नाटकलाई प्रदान गर्ने गति प्रशंसनीय छ । बाँकी कलाकारको पनि अभिनय तारिफ गर्नयोग्य छ । जीवन बराल र आरके रोशन मेहताको सेट डिजाइनले पत्थरघट्टाको जंगलमै पुर्‍याउँछ । यति भन्दाभन्दै पनि यो नाटक कन्टेनकै लागि शक्तिशाली छ । इतिहासको गर्तमा बिलाएका पात्रहरूसितको रंगमञ्चीय भेट त्यसै त्यसै भावुक लाग्छ । त्यो प्रेम, त्यो विछोड, त्यो पीडा अनि त्यो कालो समय । अहिलेका भ्यालेन्टाइन डे मनाउनेहरूले ‘सोनाम–ग्याल्मो’ लाई सम्झुन् । नाटक हेरेर घर फर्किन्जेलसम्म पनि दिमागमा एउटै प्रश्नले चिमोटिरह्यो, ‘ओई सोनाम, तिम्रो ग्याल्मो (खुसी) खोइ ?’

Esewa Pasal

प्रकाशित : असार १६, २०७५ ०८:५२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

एक मुर्दाको जिउँदो प्रश्न

कविता
बिना थिङ

काठमाडौँ — उदास थियो आागनउस्तै उदास थिए दुई जोर आाखाहरु

उदास थियो आागन
उस्तै उदास थिए दुई जोर आाखाहरु

आफ्नै मनको तगारो उघारेर जब म ठीक परें बादलसागै उड्न
किन आमा आाखाबाट पोखिनुभयो ?
किन बाले छातीमा लहरे खोकी चलाउनुभयो ?

अस्तिसम्म स्कुलमा घण्टी बजाउादै गरेका पालेदाइ
एकाबिहानै किन आइपुगे गोरेटोमा ?
बिहानै बास्नुपर्ने भाले किन झोक्राइरहेको थियो ?
किन पल्ला घरकी माइली दिदी बार्दलीमा मौनमौन
उभिरहेकी थिइन् ?
बतास यसरी बत्तियो कि मानौं उडाइलानेछ हाम्रो घरको छानो
मानौ दज्र्यु टाागिएको बाास दुई टुक्रामा विभाजित पार्नेछ

त्यस रात तेस्रो प्रहरमा देखिएको सपनामा
म पसेको ठूलो भंगालो
फसेको सिस्नोघारी
घोप्टिएको संविधानको किताब
अनि फड्फडाइरहेको देब्रे आाखाको तादात्म्यता के थियो होला ?

यी सब सबबाट बेखबर म
यहाा आइपुगेको तीन वर्ष तीन महिना तीन दिन तीन घण्टा तीन मिनेट तीन सेकेन्डपछि
यो गुफाभित्र एक फााको बतास पौचो मागेर चलाउादै छु फोक्सो
हिजोबाट शून्य यो चेतनाको घोडा ब्युाझाउादै छु

म छुट्याउने क्रममा छु
बेस्सरी दुखेको घाउ हो कि यो मन ?
कोपरिएको यो शरीर हो कि मेरो विचार ?
बगेको यो रगत हो कि घृणाको भल ?
फाटिएका यी टााग हुन् कि म उभिएको धर्ती ?

म झिनोसाग सम्झिादै छु
—ट्युसन सकेर फर्किंदै गरेको अघिल्लो सााझ
—आफ्नै सहपाठीले थुनिदिएको मेरो स्वर
—बााधिदिएका यी हातहरु
—छोपिदिएका यी आाखाहरु
—घिसार्दै लगेको गोरेटो
र मैले थामेको चार पााच भाग वजन

यतिखेर कोठामा बजिरहेको छ थोत्रो रेडियो
—एक महिनामा आठवटा बलात्कारका घटना भएका छन्
—दुई बलात्कारपछिको हत्या भएको छ
—अपराधीको तीव्र खोजी हुादै छ
—प्लेकार्ड बोकेर महिलाहरु सडकमा उत्रिए (मात्र महिला !)

म मुर्दा लडिरहेछु
र जिउादो सोचिरहेछु
—कहिलेसम्म मिडियामा बजिरहेनेछ बलात्कारका खबरहरु ?
—कहिलेसम्म सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भइरहनेछ हाम्रा अर्धनग्न तस्बिरहरु ?
—कहिलेसम्म छापिरहनेछौं यही मुद्दामा ?
घरबाट निस्कने समयमा आमाहरु कहिलेसम्म पोखिनुपर्ने हो ?
अनि कहिलेसम्म बाहरुले छातीमा लहरे खोकी
चलाइरहनुपर्ने हो ?

प्रकाशित : वैशाख ८, २०७५ १०:०७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT