‘म अघोरी कवि हुँ’

कुराकानी
गद्य कविता नेपालकै मात्रै होइन, संसारकै निम्ति अधोगतिको सिर्जना हो भन्ने मेरो बुझाइ छ ।
देवेन्द्र भट्टराई

काठमाडौँ — सानो आन्द्राबाट भएको रक्तश्राव रोक्न दुई साताको अन्तरमा दुई पटक भारतको हरियाणास्थित मेदान्त अस्पताल लगिएका कविवर अहिले उपचारपछिको थकान र कमजोरीमाझ आराम गरिरहेका छन् । यो साता कवि माधवप्रसाद घिमिरे लैनचौरस्थित आफ्नै निवासमा आफू वरपर कुनै भीड र कोलाहल नराखी बसिरहेका भेटिए ।

सानो आन्द्राबाट भएको रक्तश्राव रोक्न दुई साताको अन्तरमा दुई पटक भारतको हरियाणास्थित मेदान्त अस्पताल लगिएका कविवर अहिले उपचारपछिको थकान र कमजोरीमाझ आराम गरिरहेका छन् । यो साता कवि माधवप्रसाद घिमिरे लैनचौरस्थित आफ्नै निवासमा आफू वरपर कुनै भीड र कोलाहल नराखी बसिरहेका भेटिए । दिन बिराउँदै र छोटोछोटो समय मागेर घिमिरेसँग गरिएको कुराकानीमा उनी सधैंझैं जीवन–जगत्प्रति धेरै आशावादी र सकारात्मक भेटिए । आउँदो असोज ७ गते १०० वर्ष उमेर टेक्न लागेका कविवरले कुराकानी सुरुमै सोधे,
‘राष्ट्रनिर्माता पृथ्वीनारायण शाहको समय (युग) कहिले अरे बाबु ?’
‘त्यही अढाई शताब्दी अघि होला...’, जवाफ फर्काएँ ।


“हत्तेरी, त्यो त मेरा लागि अस्तिको दिनजस्तै हो । म नि एक शताब्दी उमेर पुगिसकें । त्यो ‘अढाई’ भनेको हिजो छाडी अस्ति न हो । ७ साल, ७ साल भन्नुहुन्छ नि तपाईंहरू । त्यो त झन् हिजै हो मेरा लागि । कस्तो अचम्म— मेरा लागि अतीत भन्ने चीज केही होइन, केही छैन ।”
यसरी कविवरसँगको अन्तर्संवाद समेटियो यो पटक, कुराकानी थालियो— तपाईंको उपचार पनि विदेशबाटै सम्भव भयो नि, अरू नेता–राजनेताजस्तै ?

Yamaha

हो यो प्रश्न एकदमै स्वाभाविक हो । मलाई राज्यले आफ्नै खर्चमा पठाएको हो । एउटै कुरा, राष्ट्रलाई तल पारेर र हारगुहार गरेर म उपचारमा गएको होइन । अब स्वास्थ्य निदान केन्द्रको कुरा गरौं । हामीकहाँ नर्भीक, ग्रान्डी र अहिले मेडिसिटीजस्ता ठूला र सक्षम अस्पताल खुलेका छन् । वीर अस्पताललाई पनि डा.उपेन्द्र (देवकोटा) जीले निकै भरपर्दो बनाउनुभएको सुनेको छु । मेरो बिमारको कुरामा भने अन्तिम अवस्था र कठिन बेलामा भने जे जता लैजाने भनियो, परिवारले पनि त्यतै भन्ने रहेछ । त्यसबेला बहसले काम नगर्ने रहेछ । एउटा कुरा, मलाई के लाग्यो भने ज्ञान, सीप र दक्षतामा हाम्रा अस्पताल, चिकित्सक पनि एकदमै सवल छन्, सफल छन् । तर, यहाँ त्यसलाई क्रियान्वयन गर्ने बेलामा भने अलिक ढिलाइ हुने गरेको हो कि जस्तो लाग्यो । यो पक्षमा भने निर्णयमा आइहाल्न अझ बाँकी छजस्तो लाग्यो, मैले यो ‘चार्ज’ लगाएको होइन, यो मलाई लागेको कुरा हो ।


उपचारमा मेदान्त जाने कुरामा वर्तमान सरकारका प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली आफैं ग्रान्डी आउनुभएछ, म भर्ना भएको सातौं हो कि आठौं दिनमा । प्रधानमन्त्रीले ग्रान्डीका डाक्टरसँग सल्लाह लिनुभयो । र, तत्कालै निर्णय सुनाउनुभयो— तपाईंलाई म बाहिर उपचारमा पठाउँछु, जति खर्च लाग्छ चिन्ता नगर्नुहोस् । सरकारले बेहोर्नेछ । राम्रोसँग उपचार गरेर आउनुहोस् ।


सरकारका प्रमुखले यसरी एउटा कविमाथि देखाएको यो कृतज्ञता सानो थिएन, निकै सम्मानजनक कुरा लाग्यो । यसअघि प्रधानमन्त्री ओलीजीले संगीतज्ञ अम्बर गुरुङजीलाई पनि त्यही मेदान्त अस्पतालमा उपचारमा पठाएर सम्मान गरेको थाहा पाएँ । यता ग्रान्डी अस्पतालमा पनि डाक्टर चक्रराज पाण्डेसहितको टिमले निकै स्वागत र सहयोग गरेकै हो । अहिले पनि ‘फलोअप’ मा म ग्रान्डी नै धाइरहेको छु । मेरो सामान्य सिद्धान्तको कुरा गर्नुहुन्छ भने राष्ट्रभित्रै सम्भव हुने उपचार वा अन्य कुरामा बाहिर जानु ठीक होइन । यत्ति हो, जीवनको प्रश्नमा जोडिएर उपचार खोज्दै कोही बाहिर जान्छ भने के बहस गरिरहनु ?


भारतको बसाइ र उपचार कस्तो लाग्यो ?
मलाई भारत बसाइ कस्तो लाग्यो भने सभ्य, शिष्ट, कृतज्ञतासहितको भिन्न अनुभव भयो । अझ मेदान्त अस्पतालमा त भीआईपी बिरामीका रूपमा निकै आदरणीय रूपमा मलाई डाक्टर/नर्सले साथ–सहयोग दिए । मैले पनि सबै डाक्टरहरूलाई शिष्टता देखाएँ । किनभने म नेपाल–नेपालीको प्रतिनिधि भएर गएको थिएँ, राज्यले पठाएको प्रतिनिधि भएर गएको थिएँ । राज्यले, सरकारले खर्च बेहोरेर पठाएको एउटा नेपाली कवि भन्ने होस राखेरै म बसेको थिएँ । दिल्लीको नेपाली दूतावासले पनि राम्रो र समन्वयकारी साथ दियो,
खुसी छु ।


स्वास्थ्य उपचारअघिको सन्दर्भ निकालौं । तपाईंलाई नेपाली सेनाले मानार्थ सहायक रथी उपाधि दिएकोमा र तपाईंले स्वीकार गरेकोमा निकै निन्दा भयो नि ?
हेर्नुहोस्, नेपाली सेना भनेको राष्ट्रको अंग हो । देशभित्र र बाहिर पनि नेपाली सेनाले काम देखाएको छ, नाम राखेको छ । हाम्रो सेनाको म प्रशंसक छु । सेनाले एउटा कविलाई सम्मान गर्ने भनेर आएको प्रस्ताव मैले सहर्ष स्विकारेको हुँ । भारतमा र अन्यत्र पनि त्यहाँको सेनाले आफ्नो मुलुकका अग्रज स्रष्टा, कवि, कलाकारलाई सम्मान गर्ने गरेकै छ । अरूले के भन्छन्, के निन्दा चल्यो भन्नेतिर म जान चाहन्नँ । नेपाली सेनाले एउटा कविलाई सम्मान गर्न चाह्यो, म सम्मानित भएको छु, यसैमा खुसी छु ।


नेपाली समाज अलिक बढी निन्दामा रमाउने गर्छजस्तो लाग्छ ? अथवा छिद्रान्वेषी स्वभाव हो कि ?
होइन, त्यसरी सामान्यीकरण गरेर म भन्दिनँ । कसैले बोकेको, उचालेको बेलामा मनमा लागेको दन्काइहाल्नुपर्छ भन्ने सोच बढी हावी भएको देखिन्छ । आफ्नो मनको र हृदयको बोली एकदमै कमी भएर गएको हो कि जस्तो लाग्छ । यो संक्रमणकालीन कुरा होला । यो कुरामा हामी अझै संक्रमणमै छौं कि जस्तो लाग्छ । विश्वका सामु उदार शासन, व्यवहार भने पनि केही कुरामा हामी अलिक चञ्चल र अस्थिर छौं कि जस्तो लाग्छ । राष्ट्रभाषा, राष्ट्रिय भाषा, सम्पर्क भाषाकै कुरा हेरौं न । ल, राष्ट्रसंघले कुनै दिन सोध्ला— तिमीहरूको राष्ट्रभाषा के हो भनेर ? जवाफमा, ‘हाम्रो, हामीकहाँ भए जति सबै राष्ट्रभाषा’ भन्ने ? बरु, तपाईंले मेरो गीत सुन्नुभएकै होला-
‘गाली गरौं आफ्नै ध्वनि अपवित्र हुन्छ,
त्यसै बसौं असत्यको त्यसै जित हुन्छ ।’


तपाईंलाई सबै समय, अवसर र अवस्थामा ‘मिल्न सक्ने’ कवि भन्छन् नि ?
म कविलाई होइन, मेरो कवितालाई सर्वकालिक भनिएको हुनुपर्छ । मूल कुरा त राजा, राजनीति, लोकतन्त्र वा गणतन्त्रभन्दा माथि एउटा कवि हुन्छजस्तो मलाई लाग्छ । कविको आफ्नै दृष्टिकोण हुन्छ । कविले राजा महेन्द्रलाई मान्न पनि सक्छ, नमान्न पनि सक्छ । तर, मलाई कहिले महेन्द्रमाला पुस्तकमा तान्न खोजिन्छ, कहिले ‘मालती मंगले’ र ‘राष्ट्रनिर्माता’ भित्रको कुरा र अन्तर्यमा अनावश्यक तानिन्छ । मलाई अचम्मै लाग्छ । मेरा रचनाले के भन्छ, त्यो महत्त्वपूर्ण हो । अरूले गरेको निन्दा वा तान्ने/पछार्ने कुराले म व्यक्ति र एउटा कविका लागि त्यति दिगो अर्थ राख्दैन ।


आफूले आफूलाई कसरी चिनाउन चाहनुहुन्छ ? अहिले भइरहेका काम के छन् ?
म एउटा अघोरी कवि हुँ । कुनै सिर्जना स्फुरण भयो भन्दैमा म लेख्दिनँ । अथवा, लेखेर पनि प्रकाशमा ल्याउँदिनँ । अरूले बुझ्ने भएपछि, सहज लागेपछि मात्रै लेख्छु र बाहिर ल्याउँछु । कतिपय गीत पनि कैयौं दिन लगाएर लेखेको छु । ‘लाग्दछ मलाई रमाइलो’ गीत पनि ४ दिन लगाएर लेखेको हुँ । उसबेलाको फुलमार चुरोट धेरै उडाएपछि मात्रै यो गीत टुंगिएको थियो । ‘ऋतम्भरा’ महाकाव्यमा अब दुई सर्ग बाँकी छ, सोचाइ आइसकेको छ । अब केही महिनामा सायद शताब्दी उमेरको छेउछाउमा लेखिसक्छु होला । तत्काल भने अस्ति भर्खरै आएको लेखनाथ पौड्यालजीको जस्तो खण्ड–खण्ड रचना निकाल्ने सोचाइ (योजना) छ, साझा प्रकाशनले सहयोग गर्छु भनेको छ । यसमा ७ गीति नाटक, ७ काव्य, फुटकर रचनाहरू समेटिनेछन् । कवि घनश्याम कँडेल र वासुदेव त्रिपाठीले यो कृतिमा संयोजन/सम्पादन गर्नुहोला भन्ने छ ।


अर्को बाहिरी विश्वले मलाई चिन्न सक्ने अबको कृति भनेको ‘अश्वत्थामा’ महाकाव्य पनि हो । यसको हिन्दी अनुवाद सकिएको छ । बाहिरी जगत्लाई पढाउनुपर्ने किताब हो यो । आजको अणु होड र शस्त्रअस्त्रको बारेमा मैले कवि चिन्ता सार्वकालिक हुनेगरी लेखेको छु । भाषविद् सनतकुमार वस्तीजीले यसको अनुवादलाई हेर्दै हुनुहुन्छ । यो कृति नेपाल–भारत बीपी कोइराला फाउन्डेसनबाट आउला भन्ने छ । विश्वप्रति एउटा कविको दृष्टकोण के हो भन्ने झलक यो काव्यले दिनेछ । अहिलेको विश्वको निम्ति सबैभन्दा ठूलो भय भनेको अणु आतंक हो । अणु विज्ञानबाट उपलब्धि पनि असाध्यै ठूलो भयो, आतंक र भय पनि उत्तिकै छ । अहिलेको समाज र वरपर प्रविधि केन्द्रित बन्दै गएको हो कि जस्तो लाग्छ । हृदय पक्ष शुष्क बन्दै पो गएको हो कि ? आज सबैतिर मस्तिष्क सक्रिय भयो तर हृदय भने निष्क्रिय । आजको प्रविधि र आधुनिकतामाझ हाम्रो अध्यात्म, नैतिकता, आचरण, संस्कृति कहींकतै हराइरहेको हो कि जस्तो लाग्छ । धेरैजसो बाहिरै दौडिएजस्तो लाग्छ, भित्र बिर्सेर । आफूलाई बिर्संदाको स्थिति यहाँ छ । देश, गाउँ, समाज छाडेर बाहिरीया बन्नेहरू देख्दा अझै दु:ख लाग्छ ।


लेखाइमा कवि घिमिरेको निजीपन के हो ? घिमिरेको शैली के हो ?
हो, अरूभन्दा एकदमै अलग र भिन्न शैली मैले आफ्नो सिर्जनामा हुर्काएको छु । मेरो यही विशेषता हो— रहस्यवाद । मैले लेखनाथलाई गुरु थापेकै हुँ, लक्ष्मीप्रसादको ‘मुनामदन’ राम्रो लागेको हो । पछि बनारसमा परीक्षा दिन जाँदा रवीन्द्रनाथ टैगोरको हिन्दी कविताको संग्रह भेटियो । त्यो पढेर म वशीभूत भएँ । रवीन्द्रभन्दा पनि अझ संक्षेपमा भावना अभिव्यक्त गर्ने भनेको कवि कालिदास हो । कासिदास र संस्कृतका अरू कविहरूका कारण मेरो कविता शैली बनेको हो ।


टैगोरलाई पढेपछि मैले ‘कविता भनेको यो रैछ’ भन्ने थाहा पाएको हुँ । संस्कृतको पढाइ आधार भएकाले मैले कालिदासलाई पनि खुबै पढें । एक पंक्तिपछि अर्को पंक्तिमा तुक मिलाएर, क्रमबद्धता राखेर लेख्ने शिल्पी मैले कवि कालिदासबाट पहिल्याएँ । ‘गौरी’ काव्यमा त्यस्तै एकपछिको अर्को सिलसिला र ‘क्लाइमेक्स’ लाई मैले जोडेको छु । ‘नेपाली हामी रहौंला कहाँ नेपालै नरहे’ मात्रै भन्नु त एउटा सुक्ति मात्रै हो । त्यहाँबाट जोडिंदै ‘बिम्झौंला कहाँ पूर्वको पैलो उज्यालै नरहे’ भनेपछि मात्रै सिलसिला जोडियो, क्रमबद्धता पनि देखियो । यो ‘क्लाइमेक्स’ हो, अनि शैलीगत शृंखला पनि । सुक्तिमा अलिक अलंकार भर्‍यो र शब्दको लचकता थप्यो भने कविता हुन्छ । फेरि लेखाइ र बुझाइ दुवैमा ‘नेपाली हामी रहन्छौं कहाँ’ जस्तो अथवा ‘तराई हाम्रो सुनको टुक्रा, हिमाल हीराको’ जस्तो सामान्य र सरल हुनुपर्छ भन्ने मलाई लाग्छ । तर, गहिराइ भने अलग्गै हुनुपर्छ । कवितामा यो क्रम र सचेतता हुनैपर्छ सदैव ।


तपाईंलाई त गद्य–कविताविरोधी कवि भन्छन् नि ?
हो, गद्य कविताबारेमा एउटा आम बुझाइ बनेको छ, कवि माधव घिमिरे गद्य कविताको विरोधी हो भन्ने । म त्यस्तो उग्र विरोधी होइन । तर, एउटै कुरा— निबन्धको बीचमा पनि ‘कवितात्मकता’ हुन्छ, कथामा पनि हुन्छ । यसो भन्दैमा निबन्ध वा कथालाई त ‘कविता’ भन्न मिल्दैन नि । गद्य कविता नेपालकै मात्रै होइन, संसारकै निम्ति अधोगतिको सिर्जना हो भन्ने मेरो बुझाइ छ । कवितालाई नष्ट पार्ने उपाय हो, गद्य कविता । हामीकहाँ अनेक जातजातिका लोकभाका र छन्द छन् । तर, यसलाई लिने कोही छैन । मैथिली, भोजपुरी, अवधी, तामाङ, लिम्बु अनेकका भाका र छन्द छन् । यसमा अलंकार थप्ने कोही छैन । खालि अमूर्त, दुर्बोध्य कुरा लेखेर हुन्छ त ? नबुझिने कुरा किन गर्नु ? एक पटक मैले कवि मोहन कोइरालालाई सोधेको थिएँ— तपाईं किन दुर्बोध्य लेख्नुहुन्छ ? नबुझिने किन लेख्नुभएको ?


कोइरालाको जवाफ थियो, ‘मैले अहिलेलाई लेखेको होइन, ५ सय वर्षपछिलाई लेखेको हुँ ।’


ए बाबा, ५ सय वर्षपछि त नेपाली भाषा, भाषिका अथवा या थिति के होलाहोला नि । विश्वका अरू भाषाहरू पनि कहाँ, के हुन्छन् ? भन्न गाह्रो छ । ‘कविता’ पत्रिकाको सम्पादन गर्दा नबुझिने कविता छाप्ने चाङमा आएपछि मैले सम्पादकमण्डलका लक्ष्मीप्रसाद देवकोटालाई सोधेको थिएँ— के गर्ने कविजी ?


उहाँले भन्नुभएको थियो, ‘यसरी नबुझिनु के बहादुरी हो र ?’


कविताको परिभाषाभित्र ‘लय’ पर्छ । छन्द र विम्ब चाहिन्छ । अलंकार चाहिन्छ । आदिम समाजले लोकलयमा त्यो कवितालाई गायो । म गाई चराउने मान्छे हुँ, गोठालो छँदा मैले लय गाएँ, गीत गाएँ, कविता गाएँ । एउटा देश जसमा कविताको लय छैन भने त्यो के देश ? के कविता ? यसो भन्दैमा गद्यलाई मैले पूरै दुत्कारेको होइन । गद्यमा पनि लय पाउन सकिन्छ भने स्वागत छ । जस्तो— ‘आमा त्यो आउँछ ?’ रिमालको कविता । अथवा, लक्ष्मीप्रसादको ‘हो साथी, म जरुर पागल’ ।


आफूले बुझेको मात्रै सही, अरूले बुझेको गलत भन्ने तपाईंको शैली पनि ठीक हो र ?
त्यसो भनेर मेरै ठीक भनेको पनि होइन । समालोचक यदुनाथ खनालले एक ठाउँमा भन्नुभएछ, ‘कविता त समको जस्तो पो हुनुपर्छ, आगो र पानी ।’
मैले जवाफ दिएको थिएँ, ‘यदुनाथजी तपाईं यत्रो लेखक, दार्शनिक हनुहुन्छ । तर, कविता कस्तो हुनुपर्छ भनेर तपाईंले जानेको रहेनछ ।’
फेरि कवित्व शक्ति गद्य कवितामा पनि हुन्छ तर लय र ध्वनि बिचार्नैपर्छ । आजभोलिको गद्य कविता भनेको निबन्धभित्रको टुक्रा हो । समजीसँग मेरो यसबारे बहस चल्थ्यो । म भन्थें— गद्य कवितालाई म कवितै मान्दिनँ ।

सम भन्नुहुन्थ्यो— तपाईंले नमानेर के हुन्छ ? विश्वले मानेकै छ ।
म भन्थें— विश्वले जे गरोस्, म मान्दिनँ ।

मेरो धारणामा के छ भने कविता आफैंमा एउटा व्यक्तित्व हो, ह्दयमा असर गर्ने । एकेडेमीमा कविता महोत्सव सधैं हुन्छ । एकपालि कविताको शीर्षक राखिएको थियो— आधारभूत आवश्यकता । अब यो कसरी कविताको शीर्षक भयो ? तैपनि कविहरूले कविता पठाए । मैले नि लेखें—
‘पल्लो घरको धुरीबाट धूवाँ आको छैन
मैले खाइ के सार भयो, भाइले खाको छैन
कस्तो हुन्थ्यो एकएक गाँस सबैलाई पुगे
मेरो मन दुख्छ हजुर भाइको मन दु:खे ।’

अब जीवनको मनोकामना के छ ?
जीवन सत्क्रियाशील हुनुपर्छ, सधैंसधैं । म अब धेरै बाँच्छु भनेर फुर्ती गर्नु पनि हुँदैन । म गर्दिनँ पनि । मैले कति सृजनकर्मको गहिराइमा भित्रै पुगेर समुद्रको लहर छोएँ होला, त्यो त पाठक, शुभेच्छुक र विज्ञले भनिदिने कुरा हो । म सधैं सम्झिरहेको हुन्छु—
दूरका सितारा भी बहुत होता है
आँखका इसारा भी बहुत होता है
मझधार में जानेका इरादा क्यों ?
किनारा में डुब्ना ही बहुत होता है... ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : असार २३, २०७५ १०:३७
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

भम्पालाई साढे ६ डलर राहत

देश–विदेश
देवेन्द्र भट्टराई

काठमाडौँ — एउटा व्यक्तिलाई मासिक दालभात खान र दैनिक गर्जो टार्न कति खर्च चाहिएला ? राष्ट्रसंघीय निकायले पछिल्लो एउटा तथ्य–तथ्यांकले भन्छ– साढे ६ डलर अर्थात ६ सय ५० रुपैयाँ ।

१ लाखभन्दा बढी भुटानी शरणार्थी तेस्रो मुलुकमा आप्रवासनमा गइसकेपछि पूर्वी नेपालको झापा (दमक) र मोरङ (पथरी) मा बँचेखुचेका ७ हजार ४७ (दर्तावाल) भुटानी भने गाँस–बास–कपासको हकबाट विमुख हुने स्थिति आइसकेको छ । अघिल्लो महिनामात्रै शरणार्थी सम्बन्धी राष्ट्रसंघीय निकायले दिने रासनपानी अन्तिमपटक लिएपछि आफूसँग रहेको शरणार्थी पहिचानसमेत खोसिनै लागेको अनौठो स्थितिमा बसिरहेका यी अनागरिकका नाममा अब छुट्टिएको राष्ट्रसंघीय राहतले बहसको रूप लिने भएको छ– मासिक साढे ६ डलर ।


राष्ट्रसंघीय शरणार्थी नियोगको रेकर्ड बाहेक झन्डै २ हजार भुटानी ‘दर्ताहीन’ अवस्थामा शिविर बाहिर बसिरहेका छन् । २०१६ को डिसेम्बर अन्त्यदेखि टुङ्गिएको पुनर्बसोबास कार्यक्रमपछि अब बाँकी रहेका र पुनर्बसोबासमा जान नसकेका (अथवा नचाहेका) भुटानीका हकमा के गर्ने भनी नेपाल सरकारले अझै निर्णय दिनसकेको छैन । कार्यभार र जिम्मेवारी कम हुँदै गएका अवस्थामा शरणार्थी सम्बन्धी राष्ट्रसंघीय नियोग (युएनएचसीआर) ले पनि नेपाल कार्यालय हटाउनेबारे बहस थालिसकेको स्थितिमा यी ‘अनागरिक’ ७ हजार भुटानीको भविष्य के हुने ? तत्कालका लागि थामथुम शैलीमा स्थानीय प्रशासनले भुटानी शरणार्थी बालबच्चाको जन्मदर्ता गर्न सुरु गरिसकेको स्थिति एकातर्फ छ भने स्थानीय बसोबास गराइने भनी नेपाल सरकारले ‘स्पष्ट वक्ता’ बन्न पनि आँट जुटाइसकेको छैन ।


दमक र पथरीमा रहेका शरणार्थीमा पनि २ हजार व्यक्ति त शारीरिक रूपमा अशक्त, एकल वा वयोवृद्ध मात्रै छन् । धन्य, यो समूहले भने निगाहस्वरुप मासिक १३ डलर (१३ सय रुपैयाँ) राहत पाउने भएका छन् । जीवनमा ठूला अधिकार र स्वतन्त्रताका आधारहरूभन्दा ‘जीवन बाँच्न पाउने अधिकार’ समेतबाट विमुख भइरहेका यी अनागरिकबारे आज आवाज उठाइदिने पनि कोही छैन । किनभने हिजोसम्म जो आवाज उठाइरहेका थिए, ती सबै पुनर्बसोबासको विकल्पमा तानिएर तेस्रो देश पुगिसकेका छन् । राष्ट्रिय–अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय समक्ष ‘शरणार्थी समस्या समाधानको पहिलो विकल्पमा स्वेच्छिक घरफिर्ती’ भनेर बुँदागत व्याख्यान सुनाउँदै हिंँड्ने, तर यो पहिलो विकल्पमा एक कदम पनि अघि बढ्न नसकेको कटु यथार्थमाझ आज स्वयम् नेपाल सरकारले ७ हजार व्यक्तिको एउटा समाजलाई हाकाहाकी गैरकानुनी र अनधिकृत बनाइरहेको छ ।


शरणार्थी समस्या सुरु भएको २५ वर्ष बितिसक्दा पनि शरणार्थी समस्या समाधानमा धेरै प्रकारका समिति बने, वार्ताटोलीहरू गठन भए । नेपाली अधिकारी थिम्पु पुगे, थिम्पुका काठमाडौं आइपुगे । तर स्वेच्छिक घरफिर्तीका पक्षधर रहेका र शरणार्थी हक–अधिकारका अभियन्ता बनेका टेकनाथ रिजाल, भम्पा राईहरूको आवाज कहिल्यै सुनिएन । आज स्वयम् रिजाल र राई पनि अनागरिक बनेका छन् । न भुटानी शरणार्थीको हैसियत छ, न नागरिककै । राष्ट्रिय–अन्तर्राष्ट्रिय नियमको सुनुवाइ हुने हो भने रिजाल, राई वा शिविरका ७ हजार ‘अनागरिक’ पनि गैरकानुनी आप्रवासी बनेका छन्, अवैध बनाइएको छ ।


कानुनी दायरा वा राष्ट्रिय–अन्तर्राष्ट्रिय नियमनका कुरा आफ्ना ठाउँमा भए पनि नेपाल सरकारले २५ वर्षयता देखाउन नसकेको र नचाहेको एउटै पक्ष भनेको ‘मानवीय’ हो । जानाजानी ‘अनागरिक’ बनाइएका २ हजारभन्दा बढी भुटानी नागरिकको हकमा मात्रै होइन, खुरु–खुरु पारिवारिक विखण्डन गर्दै पुनर्बसोबासमा तेस्रो देश पठाइएका शरणार्थीको परिवारले झेलिरहेको मानसिक द्वन्द्वको सूचांक कहालीलाग्दो छ । ९० वर्षको छेउ लागेका शरणार्थी देवीचरण आचार्य दम्पत्तिका एक छोरा लोकनाथ भुटानी जेलमा छन् भने अरु छोराछोरी अमेरिका र क्यानाडा पुगेका छन् । यो महिनादेखि राष्ट्रसंघीय शरणार्थी नियोगले शरणार्थी हैसियतको रासनपानी दिन छाडेपछि यिनीहरूको कन्तविजोग शिविर पुगेमा सजिलै देख्न सकिन्छ ।


१ लाखभन्दा बढी भुटानीलाई तेस्रो देश पठाइसकेपछि अब ‘दर्ता’ र ‘दर्ताहीन’ शरणार्थीको सूची उतार्न थालिएको दृश्य पनि रमाइलो छ । दर्तामा रहेकै पनि अब दर्ताहीनझैं स्थितिमा पुगेका छन् । सयौं र हजारौं शरणार्थीलाई विशुद्ध मानवीय अर्थमा स्वास्थ्यसेवा पुर्‍याउन भुटानबाट स्वेच्छिक रूपमा पूर्वी नेपाल आएका न्युरो–सर्जन डा.भम्पा राई अहिले यस्तै अनागरिक विजोग बेहोरिरहेका छन् । पेट र खाद्यनली बीचको आन्द्रा (इसोफेगल) मा बल्झिएको घाउको अप्रेसन गर्न पश्चिम बंगालको सिलिगुढी धाइरहेका भम्पाका अघिपछि आज कोही छैन । आफन्तझैं रहेका ती हजारौं शरणार्थी आज पुनर्बसोबासमा गइसकेका छन् भने जीवनभर अरुलाई नि:शुल्क उपचार गर्दै आएका चिकित्सकसँग आज सिटामोल किन्ने पनि जोगाड छैन । सिलिगुढीको आनन्दलोक अस्पतालबाट ७२ वर्षीय डा.राई मंगलबार बिहान फोनमै भनिरहेका थिए, ‘घर फिर्तीको अनिश्चित सपना मनमा साँचेरै भए पनि हामी केही भुटानीहरू आज बाँचिरहेका छौं । घर फर्कन चाहने हामी संख्यामा थोरै भए पनि सक्दो सरसहयोग, सद्भाव र मानवीय सहयोग चाहिएको छ । घर फिर्तीको एउटै आसमा बाँचिरहेका हामीलाई सम्झिदिनु होला ।’


डा. भम्पा राई पूर्वी नेपालमा भुटानी शरणार्थीका लागिमात्रै होइन, स्थानीयबासी सबैका लागि हितैषी चिकित्सक हुन् । आफ्नो गाउँठाउँमा बसिरहेका नेपालीभाषी ल्होत्साम्पा समुदाय भुटानी शासकको थिचोमिचोबाट रातारात भागिरहेको दृश्य देखेर ‘दरबारिया चिकित्सक’को सुलभ जागिर छाडेर भम्पा स्वेच्छिक रूपमा नेपाल आएका थिए । २६ वर्षअघि माइखोलाको किनारमा तम्बु टाँगेर थालेको उपचारको त्यो क्रम दमक शरणार्थी शिविर आसपासमा पनि निरन्तर रह्यो । पाकिस्तानका विख्यात लोककल्याणकारी पात्र अब्दुल सत्तार इधीझैं डा. राईले देश, भूगोल, जाति र वर्ग नभनी मानवीय नाताको सहयोग गर्दै आएका छन् । आज यिनै पात्र भरथेग र सहयोग नपाएर एक्लिएका छन् । दुर्भाग्य, यही बेला राष्ट्रसंघीय निकायको सूचना आएको छ– शरणार्थीलाई मासिक साढे ६ डलर रासनभत्ता दिने भनेर ।


शरणार्थी समस्या समाधानमा पहिलो बुँदा बनाएर सुरुमै तोकिएको घर फिर्तीको विकल्पमा कुनै बहस चल्नसकेको छैन । भुटानी राज्य संयन्त्रका अघि नेपाल सरकारको कार्यपद्धति र कूटनीतिक तदारुकता ‘होप्लेस’ बनेको छ । सयौं र हजारौं शरणार्थीको हक–अधिकारका पक्षमा हिजोसम्म मुखर बन्दै आएका टेकनाथ र भम्पाहरू लोपोन्मुख प्राणीझैं बनेका छन् । कोही कसैले त बोलिदेओस्– भम्पाहरूका पक्षमा । कहीं कतै त बहस चलोस्– साढे ६ डलरमा निहितार्थ राहतको धर्म र अर्थबारे ।

registandiary@gmail.com

प्रकाशित : असार २०, २०७५ ०८:२६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT