सत्ता–शक्तिको तोड

इतिहास
काल माक्र्सले आफ्नो प्रसिद्ध निबन्ध ‘लुइस बोनापार्टको अठारौं ब्रुमेर’ मा लेखेका थिए, ‘इतिहास दोहोरिन्छ... पहिलो पटक त्रासदीका रूपमा र दोस्रो पटक प्रहसनका रूपमा ।’
यादव देवकोटा

काठमाडौँ — सत्तासीनहरू शक्तिशाली पनि भए भने तिनको त्यो सत्ता–शक्तिको तोडले इतिहासको लयलाई भत्काउन सक्छ । र, सिंगो मुलुकले निरीहतापूर्वक त्यसको मोल चुकाउन विवश हुनुपर्छ । उदाहरण हाम्रै इतिहासमा छन् । पढ्ने मात्रै कि इतिहासबाट सिक्ने पनि ? यो बेग्लै बहसको विषय हो ।

भारतमा उपनिवेश लादेर बसेको इस्ट इन्डिया कम्पनीलाई नेपाली भूगोल नाघेर व्यापारको मार्गलाई तिब्बतसम्म लम्ब्याउनु थियो । त्यसका लागि ऊ नेपाली भूगोलमा आफ्नो आधिपत्य कायम गर्न हरसम्भवका उपाय र बहानाको खोजीमा थियो । यस्तोमा नेपाली पक्षले कुनै पनि तवरले आफ्नो दाबी नपुग्ने बुटवल र थपमा स्युराज (शिवराज) माथि धरपकड बढाएपछि अंग्रेजले बुटवल र स्युराजसहित नेपाली पक्षले पछिल्ला दिनमा हडपेका विवादित स्थानमाथिको दाबी छाड्न दबाब दिँंदै लर्ड हास्टिङले गोरखपुरमा खटिई बसेका मजिस्ट्रेटमार्फत काठमाडौंलाई पत्र लेखे । त्यसमाथि छलफल गर्न भारदारहरूको बैठक बिहान नौ बजेदेखि राति आठ बजेसम्म बस्यो (प्रिन्सेप, हेनरी टि–हिस्ट्री अफ द पोलिटिकल एन्ड मिलिटरी ट्रान्जेक्सन्स इन इन्डिया डयुरिङ द माक्र्वेज अफ हस्टिङ्स, पृ ७५) । अनुभवी भारदारहरू युद्धको पक्षमा नभए पनि मुख्तियार जनरल भीमसेन थापाले युद्धकै पक्षमा जोड दिए । नेपाल–अंग्रेज युद्धको मोर्चा खुलेर लडाइँको खाल थामिंदासम्म नेपाली पक्ष आफ्नो एकतिहाई भूगोल गुमाउन विवश भइसकेको थियो ।

Yamaha

आरम्भ
सत्तासीनहरू शक्तिशाली पनि भए भने तिनको सत्ता–शक्तिको तोडले इतिहासको लयलाई भत्काउन सक्छ । र, सिंगो मुलुकले निरीहतापूर्वक त्यसको मोल चुकाउन विवश हुनुपर्छ । उदाहरण हाम्रै इतिहासमा छन् । पढ्ने मात्रै कि इतिहासबाट सिक्ने पनि ? यो बेग्लै बहसको विषय हो ।


पृथ्वीनारायणका छोरा प्रताप सिंहमा राज्य विस्तारको कुनै जुनुन थिएन । तन्त्रविद्याका ‘पुरश्चर्यार्णव’ जस्ता पुस्तक लेख्ने र देउभाजु कीर्तिराजानन्द उपाध्यायहरूसँग तन्त्र विद्या सिक्नमा उनको रुचि थियो । सिक्कामा श्रीश्री भवानी लेखिने गरेकोमा नयाँ सिक्का छपाउन लगाई तन्त्रदेवी मानिने श्री गुहयश्वेरी लेखाउने र तुलजा भवानीमा गुहयश्वरीको तन्त्र अनुष्ठान गरी पुनश्चरण गराउनेमा उनको ज्यादा समय व्यतीत भयो ।


रणबहादुर जसरी हुर्किए र उनले सत्ता र शक्तिको मनमौजी खेलोमा जसरी आफूलाई समाहित गराए, त्यसले अन्तत: उनको दारुण अन्तको बाटो मात्रै खनेन, नेपाली सत्ताकेन्द्रमा अस्थिरताको हुन्डरी पनि हुलिदियो । बट्टाई र साँढे जुधाएर मनोरञ्जन लिने शासक अन्तत सत्ता र शक्तिका लागि भएको साँढे जुधाइमै छिनालिए । जुधाउन जम्मा गरिएका साँढे चराउन पशुपति छेउमा गौचरन खडा गरेका उनले आफ्नो शासनकालमा अस्थिरताको अत्यासलाग्दो छनक दिए र गए ।

उन्माद एक
जब, रणबहादुरले सत्ताको बागडोर आफ्नो हातमा लिए, त्यसपछि दरबारभित्र आफ्नै खलकको हत्याको शृंखला सुरुआत गरे । अहिलेको परोपकार भवन भएको ठाउँतिर तत्कालीन समयमा रहेको बन्दीगृहमा कैद गरिएको अवस्थामा विसं १८५४ असार १४ को राति हत्याराहरू पठाई बहादुर शाहको हत्या गराए रणबहादुरले (आचार्य, बाबुराम–भीमसेन थापा : यिनको उत्थान तथा पतन, पृ २१) ।


रणबहादुरकी जेठी पत्नी राजराजेश्वरी (बुद्धिलक्ष्मी ?) तर्फ छोरी मात्रै भएको थियो भने कान्छी सुवर्णप्रभाको तर्फबाट रणउद्योत शाह र शमशेर शाह नामका छोराहरू जन्मिइसकेका थिए । रणउद्योत स्वभावत: राजगद्दी उत्तराधिकारीको रूपमा दावेदार थिए, राजाको जेठो छोरा राजा हुने थितिका आधारमा ।


विसं १८५२ को शिवरात्रिमा पशुपति दर्शनमा तिरहुतबाट आएकी विधवा ब्राह्मणी कान्तवती मिश्रको रूप, यौवन र सुन्दरताको खबर सुनेपछि रणबहादुरको आदेशमा कान्तवतीलाई पक्राउ गरी म्यानमा हालेर वसन्तपुर दरबार ल्याइयो (आचार्य, उही, पृष्ठ १६) । सत्तासीन सनकी राजाको हठपूर्ण विवाह प्रस्तावबाट आजित उनले आफूबाट जन्मेको छोरालाई राजगद्दीको उत्तराधिकारी बनाउने असम्भवजस्तो प्रस्ताव कान्तवतीको मोहक यौवन र सौन्दर्यमा लठ्ठिएका रणबहादुरले वाचासहित स्वीकार गरेपछि कान्तवती र रणबहादुरबीच शाहहरूको मूलभवन गोर्खा दरबारमा विसं १८५२ को उत्तराद्र्धमा बिहे भयो (आचार्य, उही, पृ १७) ।


गीवार्णयुद्ध जन्मिएको वर्षदिन नपुग्दै कान्तवती क्षयरोगबाट ग्रसित भएपछि ‘साँढे वैद्य’ लक्ष्मीनारायण दाहाल र त्यसवखतका प्रख्यात वैद्य मिलह्म वैद्य उपचारमा खटाइए । मिलह्मले कान्तवतीको उपचारका लागि गेरुवा वस्त्र धारण गरी ब्रह्मचर्य–व्रतमा बस्नुपर्ने बताएपछि रणबहादुरले म पनि रानीसँगै गेरुवा धारण गर्छु भनी स्वामी बन्न कस्सिएपछि त्यसको आलोचना गरेका राजगुरु गजराज मिश्र, श्रीकृष्ण शाह निर्वासित हुन बाध्य पारिए (आचार्य,उही, पृ २३,२४) । रेसुंगाका स्वामी शशिधर मरासिनीले स्वामी निर्वाणानन्द नामकरण गराइदिए रणबहादुरको (सुवेदी, राजाराम–नेपालको तथ्य इतिहास, पृ १९८) र राजपाठ त्यागेको घोषणा गर्दै गीर्वाणयुद्धलाई राजतिलक दिलाई सत्ताबाट बाहिरिए ।


कान्तवती मरेपछि अर्धपागलझैंं बनेका रणबहादुरले कान्तवतीको उपचारमा संलग्न मिलह्म वैद्यको औषधि बनाउने हात तेल पेल्ने कोलमा हालेर पेल्न लगाउँदै हत्या गरे भने लक्ष्मीनारायणको आँखामा सिउँडीको चोप खन्याएर चारपाटा मुडी भारततर्फ लखेटियो । उनीहरूकी पत्नी दमाईलाई सुम्पिइयो । पशुपतिनाथको मुर्तिलाई तोपले उडाउन कस्सिएका उनलाई भारदारले रोके पनि ‘तुलजा भवानी’ को मुर्ति उखेली मसानघाटमा मिल्काइदिएका थिए । स्वयम्भूको ‘हारती माता’ को मुर्ति उखेलिदिए । भक्तपुरको ‘बेताल’ को मुर्ति बन्चरोले फोरे भने कुम्भेश्वरको शिवलिंगमा दिसा लेपन गराइदिए । कान्तवतीको उपचारमा लागेका ठूला–साना तान्त्रिक–वैद्य–पण्डितहरू अपमानित गरिए, डामिए, सर्वस्वहरण गरिए । त्यसै बखतदेखि दरबारको कुदृष्टिबाट बच्न वैद्य–तान्त्रिकहरू पलायन भए र देशमा वैद्य–तन्त्र विद्या निम्छरो हुँदै जान थाल्यो । बिफर नै नआएका कलिला बच्चाहरू काठमाडौं निकाला गरिए । गीवार्णयुद्ध नुवाकोट लगिए । स्वयं रणबहादुर देउपाटनबाट पाटन सरे (पाँडे, भीमबहादुर–राष्ट्रभक्तिको झलक, पृ ८३) ।


पछि नुवाकोट पुगेका रणबहादुरले सत्ता र शक्तिको सनकमा बिनाकुनै अपराध सरदार अमरसिंह थापा (बडा) र रणबम पाँडेलाई खुट्टामा बाँधेर झुन्डयाइदिए भने परशुराम थापालाई छालामा राखेर घिर्सादै बजार घुमाइदिए । सरदार प्रवल रानालाई श्रीमतीको पोसाक पहिराएर बजार घुमाए ।


रणबहादुरको उद्दण्ड स्वभावबाट आजित नुवाकोटमा गीर्वाणयुद्धको भारदारीसभामा कार्यरत भारदारले रणबहादुर र राजराजेश्वरीसमेतलाई नजरबन्दमा राख्ने मतो गरेपछि त्यसमा असहमत बलभद्र शाह नुवाकोटबाट पाटन गई रणबहादुरलाई नुवाकोट योजनाको पोल खोलिदिए । त्यसबाट आक्रोशित रणबहादुरले राजगद्दी आफैंंले फिर्ता लिएको भन्दै पाटनमा नयाँ भारदारी सभा घोषणा गरे । यसरी पाटन र नुवाकोट गरी देशमा एकसाथ द्वैध सत्ताको अवस्थाबाट नेपाल गुज्रियो ।


रणबहादुर पक्षधरले नुवाकोटको ककनीमा गद्दीनसीन राजा गीर्वाणयुद्धविरुद्ध किल्लाबन्दी गरे । तारादल, रणशेर, रणभीम, देवीदत्त पल्टनहरू रणबहादुरको पक्षमा गए पनि बाँकी देशभर खटिएको सैनिक बल गीवार्णयुद्धको पक्षमा उभिँदै नुवाकोट दरबारमा हाजिरी जनाउन आइपुग्यो । उक्त फौज लिई पाटन हान्न बढेका काजी दामोदर पाँडे ककनीको किल्ला भत्काई मुड्खु आइपुगेको खबर सुन्नासाथ रणबहादुर भागेर बनारसतिर लागे । त्यसरी भाग्दा रणबहादुरसँगै बनारस जाने हूलमा थिए— भीमसेन थापा, रंगनाथ पौडेल, दलभञ्जन पाँडे, रणध्वज थापा, उदय गिरीलगायत ५० जना पुरुष र ४ बग्गी महिला पनि (पन्त, नयराज–भीमसेन थापा, पूणर््िामा, पूर्णाङ्क ३२,पृ २२०) ।

अवसान एक
पछि अनेक परिबन्द मिलेर विसं १८६० मा रणबहादुर नेपाल फर्किए । नेपाल फर्किएपछि भीमसेन थापाको सल्लाहमा गेरुवस्त्र फालेर राजदरबार छिरे । यसै क्रममा विसं १८६३ वैशाख १६ को राति राज्यकोषको १८ हजार रकम हिनामिना भएको भन्दै त्यसउपर छलफल गर्न पहिले त्रिभुवन प्रधानको स्वामित्वमा रहेको र पछि रणबहादुर र भीमसेनको चाँजोपाँजोले कीर्तिमानसिंह बस्न्यातकी आमा चित्रावतीको नाममा बकस दिइएको हालको रणमुक्तेश्वरको भवनमा भारदारी कचहरीको आयोजना भयो ।


सवालजवाफ क्रममा रणबहादुरले शेरबहादुरलाई हियाउँदा रिसाएका शेरबहादुरले आफूले भिरिराखेको तरबार झिकेर रणबहादुरमाथि प्रहार गरे । रणबहादुरको पेटमाथि तरबार बज्रियो । शेरबहादुरले तत्काल अर्को प्रहार थपेर रणबहादुरको बीभत्स अवस्था सिर्जना गरी भाग्न लाग्दा उनी जंगबहादुरका पिता बालनरसिंह कुँवरद्वारा गिँंडिए । रगतको आहलमा बीभत्स रूपमा डुबेका रणबहादुरको तत्कालै मृत्यु भयो । सत्ताको वालिग भएपछि आफ्नै काका बहादुर शाहलाई जेलभित्रै हत्या गरेको एक दशक पनि नपुग्दै रणबहादुर आफ्नै भाइबाट बीभत्स रूपमा मारिए । यसरी, सत्ता र शक्तिको उन्मादले टीठलाग्दो अवसानको नियति बेहोर्‍यो ।


फ्रान्सिस बुचनान हयामिल्टनका अनुसार, रणबहादुरले शेरबहादुरलाई लडाइँमा पठाउन खोजेको तर शेरबहादुरले रणबहादुरलाई हामी दुवै एउटै बाबुका छोरा हौं । लडाइँमा जानैपर्ने हो भने दाजु अघि लागे म पछयाउँछु भनेपछि क्रोधित रणबहादुरले शेरबहादुरलाई तत्काल पक्राउ गरी लगेर काट्न आदेश दिए । त्यसपछि कसैले याद नगरेको अवस्थामा शेरबहादुरले कम्मरको तरबार निकालेर रणबहादुरमाथि प्रहार गरिदिए (एन एकाउन्ट अफ द किंगडम अफ नेपाल, पृ २६०) ।

उन्माद दुई
बनारसबाट फर्किएका रणबहादुर र उनको टोलीलाई लिन थानकोट फेदी पुगेका मूल–काजी दामोदर पाँडे र सरदार प्रवल राना रणबहादुरको आदेशमा पक्रिई खुट्टामा नेल, हातमा हत्कडी पहिराएर ल्याई लुमडी (भद्रकाली) नेरको सत्तलमा बन्दी बनाएर राखियो । राति पहरेदार निदाएको मौकामा प्रवल रानाले भाग्ने मतो गर्दा ‘पाल्पा पुग्न सके पृथ्वीपाल सेन आफ्नो पक्षमा अउने र पाल्पा–पर्वतदेखि गढवालसम्म आफ्नो नियन्त्रण कायम गर्न सक्ने तर त्यसो गर्दा आफ्ना दिवंगत पिता काजी कालु पाँडे, दाजु काजी वंशराज पाँडे र आफैंले समेत प्राणको बाजी लगाई, रगत पसिना बगाई जोडेको मुलुक आफ्नै हातले दुई टुक्रा हुने र कालान्तरमा नेपाल नै फिरंगीहरूको सिकार बन्ने’ भनेर भाग्न अस्वीकार गरेका दामोदर पाँडेलाई १८६० चैत ३ गते लुमडी नजिकको घाट (अहिलेको सहिदगेटनेर ?) मा गिंडियो । दामोदर पाँडेका कलिला छोराहरू ललितबम, रणकेशर, गजकेशर पाँडे बिनाकसुर त्यहीँ गिँडिए । टक्सारी भीम खवास र उनका एक छोरालाई विष्णुमती लगेर काटियो । खवासका अर्का एक छोरालाई टौदहको पोखरीमा डुबाएर मारियो भने अर्का छोरालाई तीन दिनसम्म खुट्टामा पासो लगाई रूखमा झुन्डयाउँदा पनि नमरेपछि काटेर मारियो । शंखधर खवासलाई खाडल खनी कुमसम्म पुरेर कपालमा खोटो दली आगो लगाई जिउँदै पोलियो । सरदार इन्द्रमान खत्री, द्वारे समनसिंह र सुवेदार मानधनलाई पनि गिँंडियो र भीमसेन थापाको सत्ता आरोहको यात्रा रगतको भेलबाट रंगीन बनाएर सुरु गरियो ।


वनारस छँदै सल्लाह भएको थियो— रणबहादुर नेपाल फिरेपछि नेपालको वैधानिक मन्त्रिपरिषद् भंग गरि आपसमा पद बाँडफाँड गर्ने । सोही पूर्वयोजनाअनुरूप सरदारबाट हटाइएका भीमसेन थापा एकैचोटि काजी भए । उनका पिता र भाइ पनि काजी भए ।


विसं १८४४ मा १२ वर्षको उमेरदेखि रणबहादुरको बालसखा बनेका भीमसेन थापा पछिबाट रणबहादुरको अंगरक्षक नै बन्न पुगे (उपाध्याय, श्रीरामप्रसाद–नेपालको समीक्षात्मक इतिहास, पृ १९३) । त्यसबखत एकै समय अमरसिंह थापा नामका दुईजना भारदारहरू नेपाल दरबारमा कार्यरत थिए । भीमसेनका पिता सानाकाजी भनेर चिनिइन्थे भने राष्ट्रिय विभूति अमरसिंह थापा बडाकाजीका रूपमा । बडाकाजी विसं १८४१ अघि नै सरदार भइसकेका थिए भने त्यसबखत भीमसेनका पिता जमदार पदमा कार्यरत थिए । विसं १८५६ मा सुवेदारबाट एकैचोटि सरदार भएका थिए उनी र उनकै खान्गीमा भीमसेन पनि सुवेदारबाट सिधै सरदार भएका थिए (नेपाली, चित्तरञ्जन–भीमसेन थापा र तत्कालीन नेपाल, पृ २५३–२५४) ।
यहींनेर थपौं, विरोधीहरूको दमन गरी सत्ता हातमा लिएपछि भीमसेन थापा, रंगनाथ पौडेलहरूले बनारसमा छँदै बनाएको योजना मुताविक पृथ्वीनारायणका माइला भाइ महोद्यामकीर्ति र साहिँला भाइ दलमर्दन शाहका सन्तानहरू बसिरहेको घर कब्जा गरे । महोद्यामका सुस्त मनस्थितिका जेठा छोरा पहलमानसिंहका भीमप्रताप र भीमरुद्र नामका छोरा थिए । माहिला बलभद्रका कुनै सन्तान थिएनन् । उनी राजराजेश्वरीको संरक्षक भएर बनारसबाट फर्कंंदा रौतहटको बडरहवामा मरेका थिए । कान्छा श्रीकृष्ण शाहको मृत्यु भएकाले उनका छोरा वीरभद्र पनि पहलमानसिंहकै छोराहरूसँग एउटै भवनमा बस्थे । उता, पृथ्वीनारायणका अर्का भाइ दलमर्दन शाहको वृद्धावस्थामा जन्मेका छोरा कुलचन्द्र (कुलदीप ?) शाह दस वर्ष आसपासका मात्रै थिए । दलमर्दनको मृत्यु भइसकेकाले कुलचन्द्र आमासँग पुख्र्यौली घरमा बस्थे ।


तत्कालीन मकवानपुरले चर्चेको तराई भेगको प्रशासक भएर बसेका महोद्दामकीर्तिले मकवानपुरको राजा हुने दाबीलाई पृथ्वीनारायणले विभाजित र टुक्रे राज्यलाई एउटै राज्यमा मिलाएको भाइभतिजालाई श्रीपेच बाँड्न होइन भनेर सातो लिए पनि उनले राजा हुन्छु भनेर श्रीपेच नै बनाएको खबर केहरसिंह बस्नेतले पृथ्वीनारायणलाई पठाइदिएपछि ‘त्यसो गरिस् भने तेरा आँखा झिकिदिन्छु’ भनेर डाँटेपछि महोद्दामकीर्ति बिभिन्डिएर हिँडेपछि उनलाई खुसी पार्न रोजेको दरबार दिइएको थियो । काठमाडौंमा उपलब्ध मध्यहनुमानढोका दरबारपछिको सबैभन्दा भव्य वाग–बगैंचाले सुशोभित, टुँडिखेलको पश्चिम दक्षिणतिर रहेको भव्य र सुन्दर महल महोद्दामकीर्तिलाई दिएका थिए । मनमोहक वाग–बगैंचाको आवादीभित्रको महल हुनाले उक्त महल वाग महल (दरबार) का नामले चिनिन्थ्यो । जो फैलिएको थियो अहिलेको सुन्धारादेखि त्रिपुरेश्वरसम्म । त्यहीँको जमिनमा पछि हाडनाता करणीमा परेका भद्रशमशेरलाई राख्न बनाइएको जेल अहिले भद्रगोल जेलका नामले चिनिन्छ ।


अर्का भाइ दलमर्दनलाई पृथ्वीनारायणले अहिलेको जुद्ध सडकबाट इन्द्रचोक जाने बाटोको धर्मपथको भवन दिएका थिए । महोद्दामकीर्ति र दलमर्दनका नाबालक नाति र छोराहरू वीरभद्र, भीमप्रताप, भीमरुद्र र कुलचन्द्र शाहहरूको आँखा फुटाएर उनीहरूलाई भण्डारखालमा कैद गरियो । वीरभद्रहरूको भव्य वागदरबार विसं १८६१ फागुन २८ भीमसेन थापाले कब्जा गरे भने धर्मपथको कुलचन्द्र बसिरहेको भवन रंगनाथ पौडेल (पण्डित) लाई दिलाइयो । धर्मपथको उक्त भवनमाथि शेरबहादुर शाहीले पनि आँखा लगाएका थिए । नपाएपछि त्यही विवाद लम्बिँदै गएर रणबहादुरको हत्यासम्म पुग्यो ।


आफैंले सहमतिमा बोलाउन लगाएको कचहरीबाट खाना खाने बहानामा निस्किएका भीमसेन थापा रणबहादुर र शेरबहादुरको बीभत्स अवस्था सिर्जना भएपछि मात्रै फर्किए । शेरबहादुरका दुई जना कमरा केटाहरूलाई तत्कालै काट्न लगाए । विदुर शाही, त्रिभुवन प्रधान, नरसिंह गुरुङ, पाल्पाली राजा पृथ्वीपाल सेन र उनका भाइ थुनिए र भोलिपल्ट भण्डारखालको बगैंचामा गिँडिए । सत्ता आफ्नो हातमा आएको उन्मादमा भीमसेनले हेलम्बुमा निर्वासित राजराजेश्वरीलाई आफ्ना अनुत्तरदायी पतिको सतीको चितामा रणबहादुर मरेको नवौं दिनमा १४ जना सुसारेसहित जलाएर उनको उपस्थितिले आफ्नो हालीमुहालीमा पर्न सक्ने बाधालाई सधैंका लागि पन्छाउन सफल भए (ह्यामिल्टन, उही, पृ २६१) । पृथ्वीपाल सेनसहितका १८ पाल्पाली निरपराध अंगरक्षकलाई भण्डारखालको बगैंचामा काटेर लासलाई दाम्लाले घिसारेर विष्णुमतीको बगरमा फाली स्याल, कुकुर, गिद्धलाई खुवाइयो । जगत खवास विष्णुमतीमा काटिए । चौतारा विदुर र शेरबहादुर शाहीका निरपराध पत्नीहरू पोडेलाई भिडाइयो (आचार्य, बाबुराम–नेपालको संक्षिप्त वृत्तान्त, पृ २८७–२९०) । रणबहादुर मारिंदा गीर्वाणयुद्ध नौ वर्षका थिए । भीमसेन थापाले यो मौका छोपी आफू हर्ताकर्ता बन्ने काममा बाधकजस्ता सम्झेका भारदारहरूलाई रणबहादुर हत्याको मतियार हुन् भन्ने दोष लगाई निर्दयतापूर्वक मराए । आफ्ना बाबु, ४ भाइ तथा आफू समेत ६ जनाले नै राजाको तथा सारा नेपालको रक्षा गरिरहेछन् भन्ने कुरा फैलाई (वाग्मतीको भीमसेन थापाको स्तम्भलेखन) नेपाल राज्यको हर्ताकर्ता बन्न पुगे (बाँडा, सुन्दरानन्द–त्रिरत्न सौन्दर्यगाथा, सम्पादक–धनबज्र बज्राचार्य, पृ ६०) ।


रणबहादुरसँगै उनका दुई भाइ विदुर र शेरबहादुर मारिएकाले पृथ्वीनारायणका सन्तानमा प्रभावशाली व्यक्ति कोही पनि बाँकी रहेन । त्रिभुवन प्रधान र नरसिंह गुरुङ मारिँदा नेवार र गुरुङ राजकाजबाट निखारिए । यस किसिमबाट अरू जातको प्रभाव गिराई भीमसेनले खसराज्य खडा गरे । खसमा पनि अनुभवी राजनीतिज्ञ दामोदर पाँडे अघिबाटै काटिएका र बखतावरसिंह बस्न्यात र बडाकाजी अमरसिंह थापा काजको बहाना गरी काठमाडौंबाट दूर भूगोलमा अल्मल्याइएकाले पृथ्वीनारायणको पालादेखि राजकाजमा अनुभवीहरू कोही पनि काठमाडौंमा रहेनन् । अनुभवहीन भीमसेन र उनका अनुयायीहरूको हातबाट राजकाज चल्न लाग्यो । आफू बसिआएको वागमहलको स्थानमा ठूलो दरबार बनाए । उनको पालाभर भीमसेन, उनका बाबु, भाइभतिजाबाहेक अरू जर्नेल भएको थाहा पाइएको छैन (पन्त, उही, पृ २३३) ।


जब, भीमसेन सत्ताको हर्ताकर्ता बने, भीमसेनको वंश नै ठूलाठूला वीरहरूका भन्दा पनि माथिल्ला पदमा पुगेको देखिन्छ । काँगडाको लडाइँमा बडाकाजी अमरसिंह थापाले गरेको कामलाई छोपी भीमसेन थापाका भाइ काजी नयनसिंह थापाले गरेको भनेर प्रचार गराए (वाग्मती स्तम्भलेखन) । लड्दालड्दा जीवन बिताएका भारदारहरूको नाम नलिई भीमसेनले मेरो बाबु अमरसिंह (साना) ले अंग्रेजको बललाई रोकिरहेछन् भन्ने कुराको प्रख्यापन गराई आफूलाई र आफ्नो बाबुलाई जनरल बनाई आफ्नो वंशबाहेकका अरू भारदारलाई होच्याउने प्रथाको श्रीगणेश गरे । यसको परिणाममा भीमसेन सत्तामा बहाली रहँदाको नेपालको एकतिहाइ भाग गुमाउन देशले धेरै वर्ष कुर्नै परेन (बाँडा, उही, पृ ६९, ७२) ।


बुटवल, स्युराजसहितका केही विवादित स्थानहरूको सवाललाई लिएर इस्ट इन्डिया कम्पनीले नेपालसमक्ष असहमति पत्र पठाएको थियो । विस्तारित नेपालको व्यवस्थापन र प्रशासन सम्हाल्न गौंडागौंडामा खटिएर गएका लडाइँंमा लडे–भिडेका पुराना सेनानायकहरूले लडाइँलाई जसरी पनि टार्ने उपाय खोज्न भीमसेनलाई पत्र लेखेका थिए । बडाकाजी जनरल अमरसिंह थापा, मुलुकी सुब्बा चौतारा बम शाह, राजगुरु रंगनाथ पौडेल, काजी भक्ति थापा, दलभञ्जन पाँडे, हस्तदल शाहीसमेत युद्धको विपक्षमा थिए ।


अमरसिंहले सैनिक तयारी पूरा नभएकाले बुटवल क्षेत्रका केही मौजाहरूको विवादलाई लिएर आफूभन्दा बलियो शक्तिसँग अनावश्यक मुकाविला गर्दा जोडेको भूगोल पनि गुम्न सक्ने भएकाले बुटवल र स्युराज दिएर भए पनि लडाइँ टार्नुपर्ने भाकाको पत्र पठाएका थिए ।


लडेभिडेका भारदारहरूको शृंखलाबद्ध रूपमा भीमसेनले हत्या गरिसकेका थिए । बाँकी रहेका लडाइँंमा खारिएका भारदारहरूले देशको तागत नापिसकेका थिए । तर, भीमसेन थापा आफूले मच्चाएको शृंखलाबद्ध हत्याकाण्डबाट भित्रभित्रै आक्रोशित जनभावनालाई मोड्न देशलाई युद्धमा होम्न कटिबद्ध थिए ताकि नागरिक आक्रोश युद्धतिर मोडियोस् र आफ्नो सत्तामाथिको संकटलाई विषयान्तर गर्न सकियोस् ।


भीमसेनलाई पठाएको सुझाव नसुनिएको भान भएपछि बडाकाजी जनरल अमरसिंह थापाले काठमाडौं दरबारमा पत्र पठाए, ‘यो लडाइँ हुन नपाओस् भनि हालै दखल गरिएका सब जग्गा छोडियून् भन्ने हाम्रो महाराजधिराजसँग प्रार्थना छ । अंग्रेजसँग राम्रै झगडा पर्‍यो भने हाम्रो राज्यका सम्पूर्ण व्यवस्था बिग्रनेछ । लडाइँं गर्नैपर्छ भन्ने जो मानिस हो, सो दरवारमा बढेको हो, औ सैनिक जीवनको गाहारो साङुरोको कुरा उसलाई थाहा छैन (ज्ञवाली, सूर्यविक्रम–अमरसिंह थापा, पृ ६०) ।’


त्यसरी देशको तागत छामेर पत्र लेखेका अमरसिंह, बम शाह, दलभञ्जन, हस्तदल शाहीहरूलाई अंग्रेजसँग मिलिसकेको, लडाइँंसँग डराएको भनेर आरोपित गरी आफ्नो योजनामुताविकै भीमसेनले देशलाई युद्धमा होमे र परिणाममा नेपालले सर गरेको विशाल भूभाग नेपालले गुमाए पनि भीमसेनको सत्ता भने अकण्टक जारी रहयो । अमरसिंहहरू अराष्ट्रिय भए । त्रिहत्तर वर्षको उमेरमा देशको माटो जोगाउन विदेशी तोपको मोहरा छोप्न छाती थाप्ने भक्ति थापा राष्ट्रिय विभूति भएनन्, देशलाई लत्याएर विदेशी दरबानमा छाती नाप्न पुगेका बलभद्र बालकृष्ण समका पुर्खा भएकै कारण विभूतिको सूचीमा टाँगिए । भीमसेनले खोलेको लडाइँंको मोर्चामा नेपालले हार बेहोरेको किल्लाहरूको कथित बहादुरीको राष्ट्रिय शिक्षा तयार पारियो । भीमसेनलाई राष्ट्रभक्त लेखाइयो बालकृष्ण सम सामेल राष्ट्रिय विभूति निक्र्योल गर्ने गोजी समिति मार्फत । नक्कली राष्ट्रवादले सधैंभर देशलाई माया गर्ने, आँसु, पसिना, रगत देशका नाममा सिञ्चन गर्नेलाई लाञ्छित गर्ने गर्छ । आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्न देशलाई जुवाको खालमा हाल्न नहिच्किचाउने पात्रहरूलाई राष्ट्रवादी भनाउने खेल भीमसेनको मृत्युको एक सय ८० वर्षसम्म पनि निरन्तर जारी छ । कथित राष्ट्रवादी भीमसेन थापाका नवअवतारहरूको जगजगी कायमै छ ।

अवसान दुई
विसं १८९४ साउन ११ गते राजेन्द्र विक्रमकी जेठी पत्नी साम्राज्यलक्ष्मीतर्फका ६ महिने छोरा देवेन्द्रविक्रम शाहको निधन भयो । साम्राज्यलक्ष्मी अंग्रेजहरूको कट्टर विरोधी थिइन् । विसं १८७२ मा अंग्रेजसँग भएको सन्धिलाई देशको कलंक तथा त्यसको कर्ता मानेर भीमसेन थापासँग चिढिएकी पनि थिइन् (उपाध्याय, रामजी–नेपालको इतिहास, पृ २२९) । साम्राज्यलक्ष्मीले आफ्नो छोरालाई विष मिसाएको औषधि भीमसेनले सरदार एकदेव वैद्य प्रयोग गरी खुवाएको आरोप लगाइदिइन् । एकदेवले भाजुमान वैद्यलाई अह्राएर देवेन्द्रविक्रमलाई विष खुवाई मारेको आरोपमा भीमसेनलाई पक्राउ गरियो । त्यस पटक राजगुरु रंगनाथ पौडेलको आग्रहमा छुट्कारा पएर गोर्खा बोर्लाङ गई बसेका भीमसेन १८९६ मा नेपाल–अंग्रेज असमझदारी हटाउन भनी काठमाडौं बोलाइए ।


भीमसेनको काठमाडौंको सत्तामा फिर्ती हुने देखिएपछि असमझदारी छाडेर अंग्रेज पछि हटयो । यो सबै बुझेकी साम्राज्यलक्ष्मीले भीमसेनलई सदाका निम्ति सिध्याउन पुन: विष मुद्दा उल्टाइन् । भीमसेन फेरि वागमहलको छिँडीको कोठामा थुनिए ।


भीमसेनको तेजोवध गर्न सत्तामा रहेका उनका विरोधी पाँडेहरूले ‘भक्तकुमारीलाई नांगै सहर घुमाइँदै छ’ भन्ने खबर उनको कानमा पुर्‍याउन लगाए । त्यसबाट सार्वजनिक बेइज्जती हुने ठानी विसं १८९६ साउन ८ गते खुकुरीले घाँटीको श्वास नली फुटाउने प्रयास गर्दा आंशिक मात्रै फुटेर रगतपच्छे भएर ढले । उनको अर्धचेत शरीरलाई पहिले उनैले पृथ्वीपाल सेन, शेरबहादुर, विदुर शाहीसहित दर्जनौं भारदारलाई मारेर स्याल, गिद्ध, कुकुरलाई लुछाउन फालिएको विष्णुमतीको किनारमा लगेर फालियो र कसैले उपचारमा लान नपाओस् भनेर हतियारधारी पहरेदार खटाइए । मध्यवर्षाको घाम, पानी खेपेर स्याल, गिद्ध, काग, कुकुरबाट घेरिएर घ्यारघ्यार श्वास लिँदै नवौंं दिनमा उनले विसं १८९६ साउन १६ गते प्राण त्यागे । अन्तिम संस्कारसमेत गर्न नदिई उनको लास स्याल, गिद्ध, कुकुरलाई खुवाइयो (भीमसेन थापा : यिनको उत्थान तथा पतन, पृ १६०–१६५) ।


भीमसेनको आत्माहत्या सम्बन्धमा चित्तरञ्जन नेपालीले छापेको एउटा पत्रमा उल्लेख छ, ‘एकदेव वैद्यले अघिपछिको सबै कुरा वक्याको थाहा पायेछ र आफूले गर्याको अघिको र पछिको कुकर्म प्रकाश हुन लाग्यो भन्या डरले कसैले थाहा नपाई हतियार मगाई ९६ साल श्रावण महिनाको दिन ८ जाँदा हतियारले आफ्नु गला आफैंले काटी अपहत्या गरि ९ दिन बँची श्रावण १६ दिन जाँदा भीमसेन थापा मर्यो (जनरल भीमसेन थापा र तत्कालीन नेपाल, पृ २७९–२८०) । कतिपयले भीमसेन थापाले झ्यालको सिसा फुटाई त्यसैको टुक्राले रेटिएर आत्महत्या गरेको पनि लेखेको पाइन्छ । त्यसबखत बनेका दरबार एवं भवनहरूमा सिसाको झ्याल हाल्ने गरेको देखिंदैन । बरु उनका सत्तासीन विरोधीहरूले उनलाई आत्महत्या गर्न प्रेरित गराई खुकुरी कुनै तरिकाले उनीकहाँ पुग्ने चाँजो मिलाएको तर्क बलियो देखिन्छ ।


काल माक्र्सले आफ्नो प्रसिद्ध निबन्ध ‘लुइस बोनापार्टको अठारौं ब्रुमेर’ मा लेखेका थिए, ‘इतिहास दोहोरिन्छ...पहिलो पटक त्रासदीका रूपमा र दोस्रो पटक प्रहसनका रूपमा ।’ बहादुर शाह, रणबहादुर, भीमसेन, माथवरसिंह, कोतपर्व, नारायणहिटी हत्याकाण्ड हुँदै अघि बढेको देशमा जारी सत्ता र शक्तिको तोडका बीच इतिहासका त्रासदीहरूको पुनरावृत्तिले प्रहसनको स्वरूप प्रकट गर्ने परम्परा रोकिएको छैन ।
Twitter: @gaunkomanchhey

Esewa Pasal

प्रकाशित : श्रावण २६, २०७५ ०८:५९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

को थिए लिगलिग कोटका घलेहरू ?

घले भनेको गुरुङभित्रको एउटा थप थर हो भन्नेजस्तो बुझाइ आम बन्दै गएको छ तर घलेहरू छन् मगरमा, तामाङमा र बराममा पनि । ती हुन्— तत्तत् समुदायका मुखिया, अगुवा, राजा अर्थात् एउटा पद ।
तामाङ, थकाली र गुरुङहरूको जातीय मूल नशो एकैतिर थिएछ भन्ने संकेत दिने सामग्रीमाथि आँखा चिम्लन गाह्रै छ ।
यादव देवकोटा

काठमाडौँ — लर्सघाको घले राज्य जैन खानले कब्जा गर्नुअघिसम्म लर्सघादेखि साम्रीँसम्म राज्य गर्थे घलेहरू । लिगलिगकोट चाहि घटनाक्रमहरूले आधुनिक नेपालको जगको रूपमा देखिए पनि लिगलिगका घलेहरू को थिए भन्नेबारे सामान्य विमर्श पनि भएको पाइन्न ।

इतिहासप्रतिको नेपाली समाजको अरुचि त जानिन्छ नै, तर आफैं हुर्किई आएको जराले चुसेको माटोको यथार्थ पनि देखाउन चाहेको छैन सत्ता इतिहासले । यता, घलेहरूको आन्तरिक राज्य मेटिएको केही जोर शताब्दीपछि बेलायती साम्राज्यको घाम अस्ताउन नदिन आफैंलाई अचानो बनाउन पछि हटेनन् । र, त्यही कारण दिइएको भिक्टोरिया क्रसले घले र बारपाक चर्चामा आए । घलेहरू भनेको गुरुङ भित्रको एउटा थप थर हो भन्नेजस्तो बुझाइ आम बन्दै गएकै छ, तर घलेहरू छन् मगरमा, तामाङमा र बराममा पनि । ती हुन्— तत्तत् समुदायका मुखिया, अगुवा, राजा अर्थात् पद ।

घले राज्य
तमु भाषामा क्ले (घले) ले मालिक, संरक्षक, अधिपति भन्ने अर्थ जनाउँछ । क्ले एउटा पद हो छुट्टै जात होइन (तमु, टेकबहादुर–तमुजातिको पुरानो इतिहास, पृ ३३) भने तामाङ भाषामा राजालाई ‘ग्ले’ भनिन्छ (तामाङ, अजितमान–तामाङ जातिको मौखिक इतिहासको अवशेषहरू, पृ ३६) । ख्होल–सों–थर (क्होलसोँथर) मा च्यन वंशका ख्होलच्यन राजा भएपछि आफुलाई राज्यको मालिक अर्थात् ख्ह्ले घोषणा गरेर रजाइँ गरे । यही सुरुवाती शब्द ख्ह्ले अपभ्रंशित हुँदै क्ले र त्यो पनि नेपालीे भाषामा परिवर्तित भएर घले भएको देखिन्छ (गुरुङ, डी.बी.–तमु क्योए दे प्यक्ष्या, पृ २४६) । तामाङ घले समुदायबाट नेपालको पहिलो निर्वाचित संसद र दोस्रो संविधानसभामा प्रतिनिधित्व नै भएको थियो ।


गण्डकीप्रस्रवण क्षेत्रमा काठमाडौं उपत्यकाका शासकहरूको प्रभुत्व छुटेपछि त्यहाँ स्थानीय घले राजाहरूले रजाइँ गर्न थाले (गुरुङ, जगमान–गण्डकीप्रस्रवणक्षेत्रको सांस्कृतिक सम्पदा, पृ १५) । पछिबाट पाल्पा राज्य एउटा बलियो रैथाने राज्यको रूपमा मात्रै विकसित भएन, त्यसले काठमाडौं उपत्यकामा समेत हमला गरी पूरै उपत्यकालाई पटकपटक त्राहिमाम पारिदियो, जसलाई मगर राजा भनेका छन्, उपत्यकाका शासकहरूले । समयक्रममा लसर्घादेखि साब्रीँसम्म घले राज्यहरू थिए— कतै कविला राज्यको रूपमा त कतै रजौटा र स्थानीय सामन्तका रूपमा, आफ्नै सिक्का नभएको, स्थायी सेना पनि नभएको । लसर्घा आलमदेवीमा किलो गाडिएको घले राज्य मगरहरूको थियो । कालीगण्डकी आसपास, पाल्पा, बल्ढ्याङगढी, रुद्रपुरगढी, देउचुली, पश्चिम नुवाकोट, सतौंकोट, कास्की, ढोर, लिगलिगकोट, गोर्खा तल्लो/माथिल्लो कोट, ताकुकोट घले मगरहरूको रजस्थल थियो भने गोर्खा माझकोट खड्का मगरको । क्होल, याङजाकोट, घान्द्रुक, बह्रा (बारपाक), सिक्लेस, सिम्जुङ, अजिरकोट, सिरानचोक, लमजुङकोट, खरिमैधी, मान्वु, लम्प (लाप्राक), स्र्यातान, अठारसयखोला, मनुँ (मनाङ), बसेरीलगायतका स्थानमा गुरुङ (तमु) घलेहरूको रज थियो । चरङगे, साब्रीँ, रुबीनाला, कटुञ्जे, सल्यान (कहिले मगर, कहिले तामाङ), धादिङ, झार्लाङ, सेर्तुङ, सेरजोङ, गतलाङ, किमताङ, बुङताङ, जिलिङलगायतका स्थानमा तामाङ घलेहरूको । ताकुकोट (कहिले बराम, कहिले मगर), बाहकोट, गैह्राथोक लगायतका गोर्खाका स्थानीय पाखाहरूमा बरामहरू रजौटा थिए । खास प्रमाणहरू नदिइए पनि गोर्खा बारपाकमा सुरत स्यार्तान (स्याङ्तान) ग्ले (राजा) थिए भन्ने वणर्न तामाङ पुर्खाहरूले पुस्तौंदेखि निरन्तर आजसम्म पनि विश्वास र गर्वका साथ बताउँदै आएका छन् (घिसिङ, कुयाङ लामा–घिसिङ राजा : ताल्च्यो दरबार एवं वंशावली, पृ २१) र गोर्खाका राजा राम शाहले राज्य विस्तारका क्रममा तामाङ राज्य बारपाक र स्यार्तानमा आक्रमण गर्ने थाहा पाए (तामाङ, रवीन्द्र– प्राचीन तामाङ राज्य, पृ ८४) ले बारपाकका राजा चांग्या र मन्त्री सुर्तानको नाम र सिरान्चोकदेखि भच्चेकसम्मको स्यार्तान इलाकामा परेको स्यार्तान शब्दका कारण तामाङहरूले ती राज्यहरूलाई तामाङ दाबी गरेको बुझ्न सकिन्छ ।


तर तामाङ, थकाली र गुरुङहरूको जातीय मूल नशो एकैतिर थिएछ भन्ने संकेत दिने सामग्रीमाथि आँखा चिम्लनै भने गाह्रै छ । तामाङ भाषामा ग्रोङ वा रोङले गुरुङ बुझाउँछ । प्राचीन तामाङ क्षेत्रमा गुरुङलाई छुट्टै जाति भनेर लिइँदैन । गणेश हिमालदेखि दक्षिण, बुढीगण्डकीदेखि पूर्व, त्रिशूली गंगादेखि पश्चिम र दक्षिण, यी दुई नदीको दोभानदेखि माथिको क्षेत्रमा तामाङहरू गुरुङलाई छुट्टै जाति मान्दैनन्, तामाङभित्रकै एउटा उपथर ग्रोङ समूहको रूपमा लिइन्छ (तामाङ, अजितमान, उही, पृ ४०) र गुरुङहरू आफूलाई तमु भन्छन्, थकालीहरू आफूलाई तामाङ भन्छन्, तामाङहरू आफ्नो गुरुलाई तमु गुरु भन्छन्, भाषाशास्त्रीहरूका अनुसार तामाङ र गुरुङ भाषाबीच ६५ प्रतिशत समानता छ (तामाङ, परशुराम–तामाङ जाति, पृ ३१) लाई बल पुग्ने गरी जगमान गुरुङ लेख्छन्— गुरुङजस्तै तामाङका पुरुषहरूले भोटो, कछाड र भाङ्ग्रा लगाउँछन् भने महिलाहरूले गुन्यु, चोलो र घलेक लगाई मजेत्रो ओढ्छन् । थकाली, गुरुङ र तामाङहरूको भाषा, धर्म र संस्कृतिमा समानता पाइन्छ । वास्तवमा बसाइँसराइको क्रममा थाक खोलामा थोरैलाई छोडेर ठूलो हूल मनाङ उपत्यकातिर लागेको र त्यसमध्ये एउटा हूल दक्षिणतिर लागेको र अर्को हूल पूर्वतिर लागेको देखिन्छ । थाकखोलामै बसिरहेकाहरू थकाली, मनाङबाट दक्षिणतिर ओर्लेको समूह गुरुङ र पूर्वतिर लागेको समूह तामाङ हुन् । थकालीहरूले आफ्ना भाषामा आपसमा कुराकानी गर्दा आफूलाई तामाङ नै भन्छन् । यसैगरी गुरुङहरूले आफूलाई आफ्नो भाषामा तमु भन्दछन् । तामाङहरूले तामाङकै रूपमा परिचय गराइरहेकै छन् । अत: जातिवाचक शब्द तामाङ एवं तमु र भाषा, संस्कृतिको आधारमा थकाली, गुरुङ र तामाङ एउटै ओदानका तीनवटा खुट्टाजस्ता हुन् (गण्डकीप्रस्रवणक्षेत्रको सांस्कृतिक सम्पदा, पृ २२) ।


थपमा, आजको दिनमा तमु जातिलाई चिनाउन प्रचलनमा रहेको गुरुङ शब्द पनि आएको छ मगर भाषाबाटै भनेर गुरुङले ‘तमुवानको ऐतिहासिक बृत्तान्त’ मा लेखेका छन्— वर्तमान स्याङ्जा जिल्लामा पर्ने तत्कालीन गह्रौं राज्यअन्तर्गत गुरुङदी थुम अवस्थित छ । गुरुङदीका निवासीहरू गुरुङ कहलाएका थिए । गुरुङदीबाट गुरुङ र मगरको पुर्खा छुट्टिएको वंशावली पाइएको छ । मगर भाषामा गुरुङ शब्दले धुरी मारेर पक्का गरी छाएको घरको छानाजस्तो ठाउँ भन्ने अर्थ लाग्छ भने गुरुङदीले धुरी मारेर पक्का गरी छाएको घरको छानाजस्तो ठाउँबाट बगेको पानी भन्ने जनाउँछ । मगरहरूमा गुरुङछाने थापा, गुरुङछाने राना आदि थरहरू पाइन्छ । गुरुङहरूमा केप्छैं, कोम्छैं थरहरू छन् भने मगरमा केप्छाकी, क्रोम्छाकी थरहरू छन् । गोरखाको भुम्लिचोक इलाकामा त राना गुरुङहरू पनि रहेका छन् (पृ ३,४,५) ।


यसले एक समय गण्डकीपानीढलोमा चलेको घले व्यवस्था एउटा सजातीय सत्ता अभ्यास थियो, बरु बसाइँसराइ, भूगोल, भाषा, प्रतिस्पर्धा, आपसी खिचातानीले ती आपसमा मात्रै हैन जातीय रूपमा समेत विभाजित परिचय बोकेर उभिएछन् भन्ने देखिन्छ । कहिलेबाट, त्यो बेग्लै प्रश्न हो ।


लसर्घाको घले राज्य जैन खानले कब्जा गरे । कास्की, रजस्थल, क्होलका घले राज्य जगातीखान शाहीले कब्जा गरे । लमजुङको घले राज्य जसवम (यशोब्रह्म) शाहीले, लिगलिग, तल्लो/उपल्लोकोट, सिरानचोक, अजिरकोटको घले राज्य र माझकोटको खड्का राज्य द्रब्य शाहले कब्जा गरे । बारपाक, स्यार्तान, अठारसयखोला, सल्यान, बसेरी, चरङगे, खरिमैधी, धादिङका घले राज्यहरू राम शाहले र राम शाहपछि पुन घले मुखिया थापेर बसेका धादिङ, कटुन्जे, बसेरी, साम्रीँका घलेराज्यहरू नरभूपाल शाहले कब्जा गरे (सं.योगी, नरहरिनाथ–गोरखा वंशावलीका विभिन्न पृष्ठहरू) । उता नुवाकोट, रसुवातिरका तामाङ घलेहरूको रज काठमाडौं उपत्यकाले कब्जा गरेको थियो ।

लिगलिगकोटको राज्य
लिगलिगकोटलाई द्रव्य शाहले अधीनमा लिनुअघि त्यहाँ घलेहरूको रजाइँ थियो । दसैंको टीकाको दिन दौडने र सबैभन्दा पहिले कोट पुग्ने त्यो वर्षको त्यहाँको प्रमुख हुने नियम थियो । दौड चेपेदेखि लिगलिगसम्म हुन्थ्यो । केहीले चोरकोटेबाट दौड हुने लेखे पनि चोरकाटे भुसुण्डीखोला कटेर जानुपर्ने र त्यो सिरानचोकको अधीनस्थ पर्ने भएकाले अर्को राज्यको भूगोलबाट लिगलिगमा दौड चलाउने कुरामा संगति देखिंदैन । भुसुन्डी पानीढलोले लिगलिग र सिरानचोकलाई छुट्याउँथ्यो भने दरौंदी पानीढलोले लिगलिग र गोरखा । निमेल खोलाले गोरखा र बारपाक । सजातीय राजा थाप्न हतारिएका खस, क्षत्रीहरूबाट अघि सारिएका लमजुङे द्रव्य शाहले लिगलिगको कविला घले राज्य मासेर कविला शाही राज्य खडा गरेपछि विस्तारित भएको शाही राज्यले गोर्खा हुँदै एउटा आकार ग्रहण गरेर आजको नेपालको स्वरूप ग्रहण गरेको छ ।


‘यशोब्रह्म शाहले पोंजोको घले राजालाई मस्र्याङ्दी किनारमा मारेपछि घलेका सन्तान कोही भाइ गोर्खा, कोही भाइ नेपाल (काठमाडौं) तर्फ भागी गए । गोर्खा गएकाहरूले लिगलिगकोट, गोर्खा उपल्लोकोट, बारपाक र स्यार्तानमा रजाइँ गरी बसे । लिगलिगकोटका घलेहरू बडादसैंका दिन चेपे र मस्र्याङ्दीका संगम चेपेघाटमा भेला भई चाड मानी टीका लगाई भोज भत्यारा खान्थे । त्यसपछि सबै एकैचोटि दगुरेर जसले सबैभन्दा पहिले कोटमा पुग्न सक्यो त्यसैलाई सबैले टीका दिई त्यस वर्षको राजा मान्थे । यसरी लिगलिगमा वर्षैपिच्छे राजा फेरिने चलन थियो (गुरुङ, जगमान–गुरुङ जाति तथा संस्कृति, पृ ६,७,८,९) ।’


त्यसबखत जातीय बहुलता नपुगी अल्पसंख्यकले शासन गर्ने सम्भावना थिएन नै । लमजुङबाट पराजित भएर आएकाहरूले रातारात लिगलिग, माझकोट, बारपाकमा शासन गर्ने कुरा सम्भव छैन । बरु पछिका दिनहरूमा खसान, इस्मा, कास्की, पाल्पालगायतबाट विविध कारण पलायन भएका खस, क्षत्री, दलितहरूको आवादी बढ््दै गएको देखिन्छ भुसुन्डी खोला पानीढलो र चेपे पानीढलो आसपासमा । एकातिर परम्परागत मगर प्रशासन र अर्कातिर आप्रवासी गैरमगरहरूबीच एकअर्कालाई अस्वीकार गर्ने क्रम बढ्दै जाँदा साम, दाम, दण्ड, भेदको खेलले खस, क्षत्रीहरूले गोर्खाली मगरहरूलाई मगरकै हातमा तरबार भिराएर पराजित गरायो र सत्तामा पुगे । गंगाराम रानामगर अरूको तरबार भिरेर मगर हराउन जाने द्रव्य शाह, गणेश पाँडे प्रभृत्तिका एक जना युद्धवीर थिए, त्यसमा मिसिएका थिए मुरली खवासमगरसहितका थापा, वुषाल, राना, मास्की थरका मगरहरू पनि । यसले तत्कालीन दरौंदी र चेपे पानीढलोबीचका खड्कामगर र अन्य मगरबीच खिचातानी रहेको देखिन्छ, जसको लाभको भाग द्रव्य शाहको पोल्टामा पर्‍यो ।


लिगलिग र माझ तथा उपल्लोकोट द्रव्य शाहअधीनस्थ भएपछि गणेश पाँडेको नेतृत्वमा सिरानचोक जितिएको, त्यहाँ पराजित भएका सिरानचोकेहरू भागेर बारपाक गएको तथा त्यसपछि गुरुङथोक (पोखरीथोक) हुँदै सिरानचोकको बाटो भएर अजिरकोटमा हमला गरिएको, अजिरकोट बारपाकको अधीनस्थ रहेको हुनाले बारपाकीलाई अजिरकोटमा हराएपछि उनीहरू बारपाक फर्किएको गोर्खा वंशावली, गोर्खा राजवंशावली सहितका सामग्रीमा उल्लेख छ ।


‘लिगलिगको प्रतियोगितामा भाग लिइरहेका राजसदस्यहरूमध्ये समर घले शाहको कुटिल चालबाट उम्किएर समर्थकहरूको एउटा समूह बनाएर खोर्ला भन्ने स्थानमा गई स्वतन्त्र राज्य बनाएर बसेको र खोर्लाका राजा चंकेल घले बारपाक आएर समस्या समाधान गरेपछि त्यहाँ राजा भएर रजाइँ गरेका थिए (गुरुङ, डी.बी–तमु दिग्दर्शन, पृ २६०)’ चाहिँ किन पनि खण्डित हुन्छ भने बारपाक एकैचोटी राम शाहको पालामा मात्र कब्जा भएबाट त्यो पहिल्यैबाट बलियो राज्य थियो, उसको अधीनमा सिरानचोक, अजिरकोटसमेत रहेकाले लिगलिगबाट भागेर गएकाले उता गएर रातारात त्यति बलियो राज्य बनाएको कुरा आ–आफ्ना डम्फुको भिन्नाभिन्नै स्वरजस्तो मात्रै देखिन्छ ।

बारपाकका चांग्याको थपौलो राजा (योगी, नरहरिनाथ–इतिहास प्रकाशमा सन्धिपत्रसंग्रह, पृ ६७८) हुनाले गोर्खा माझकोटमा खड्का राजाले बारपाक राज्यको प्रतिनिधित्व गरेको संकेत गरे पनि बारपाकमा गुरुङ घले राजा रहेको सन्दर्भमा माझकोटमा खड्कालाई प्रतिनिधित्व दिएको कुरा विश्वसनीय देखिंदैन भने माझकोटमा द्रव्य शाहसँग पन्ध्र दिनसम्म लडाइँ हुँदाको बखतमा समेत बारपाकबाट कुनै सहयोग गरेको संकेत नपाइनुले यो कुरामा संगति देखिंदैन । गोर्खामा मारिएका मानसिंह खड्कामगरकी विधवा गर्भवती भएकाले वच्चा जन्मेपछि सालनालसहितको वच्चा बुझाउने सर्तमा बचिन् र उम्केर भाग्दै काठमाडौं आई प्रताप मल्लको शरणमा परिन् । पछि उनबाट जन्मेको सन्तानहरू रक्तकाली–नरदेवी क्षेत्रमा बसोबास गरे । विसं १९०३ को कोतपर्वपछि ती मगरका सन्तानहरू ज्यान जोगाउन काठमाडौंबाट भागेर नुवाकोट सामरीभञ्ज्याङ पुगे । मानसिंहका दरसन्तानहरू अहिले पनि ती रानीलाई देउतीबज्यै भनेर सम्झने गर्छन् (रानामगर, भाइकाजी–गोरखा मगरहरू, पृ १७,१८) ।


प्रसंगवश, राम शाहले बारपाकीलाई निमेलमा निशस्त्र भई छलफल गर्ने भनेर बोलाए र बारपाकी आउनुअघि नै बालुवामुनि हतियार दवाएर बारपाकी आउनासाथ हतियार झिकी चांग्यासहित बारापाकी घलेलाई काटी निमानीखोला (निमिलखोला/निमेलखोला) मा तरबार पखाले । त्यसरी निमेलखोलामा घले काटेको तरबार पखालेको हुनाले डाँगे घलेहरूले पंक्तिकारको गाउँ नजिकको निमेल खोलाको पानी पिउँदैनन् । राजाको रगत वगेकाले खोलाको पानी नपिउने चलन तामाङहरूमा पनि छ । ह्यावेङ (ह्यापिङ ?) खोलाको पानीमा बाञीवा ग्लेको रगत बगेकाले तामाङहरूले पिउँदैनन् (तामाङ, अजितमान–तामाङ जातिको मौखिक इतिहासको अवशेषहरू, पृ ६६) । कालु शाहीलाई घनपोखराका फचुन घलेले खुदीखोलाको वगरमा मार्दा खोलामा रगत मिसिएको हुनाले खुदीखोलाको पानी पिइन्न (गुरुङ, इन्द्रबहादुर–तमु सांस्कृतिक दिगदर्शन, पृ ४६५) । गण्डकी क्षेत्रमा मुख्यत: मगर, गुरुङ समुदायमा प्रचलित घाटु नृत्य तिनै कालु शाहीका गर्भे छोरा परशुराम शाही (पश्रामु राजा) को कथामा आधारित छ ।


निमेलमा मारिएका बारपाकी राजा चांग्याका छोरा भाङ्गे घलेले खारभञ्ज्याङ दाउन्नेखोला नजिक सुलिकोटमा राज्य चलाएको र उनलाई छत्र शाहको पालामा घ्याम्पेसाल नजिकमा तीखण्ड हुनेगरी गिँडिएको थियो ।


द्रव्य शाहले जितेपछि पनि लिगलिगमाथिको छिनाझम्टी सकिएन । पटकपटक चौबिसीहरूले लिगलिगमाथि हमला गर्नुले त्यसबखत सामरिक महत्त्वको थलोको रूपमा लिगलिग नाका थिएछ भन्ने देखिन्छ । पृथ्वीपति शाहको पालामा समेत लमजुङेले चौबीसीहरूसित बल मागेर लिगलिग, लकाङ, धुवाकोट, देउराली कब्जा गरी ९ वर्षसम्म अधीनमा लिँदा ११ पटक लडाइँ खोल्दा पनि गोर्खाले लिगलिग फिर्ता लिन सकेन । त्यसपछि बाह्र वर्षमाथि असी वर्षमुनिका सारा गोर्खाली जम्मा गरेर रातिको समयमा गई लिगलिगकोटको गढीमा आगो लगायो र लिगलिग फिर्ता लियो । फेरि लमजुङेले लिगलिगकोट चार वर्ष लिए । गौरेश्वर पन्थ, वलि पाध्याय कडरियाले जालपूर्वक लिगलिग पुन गोर्खामै फिर्ता ल्याए (सं योगी, नरहरिनाथ–गोर्खा वंशावली,पृ ६४) ।

घले राज्यअघिको लिगलिग
लिगलिगकोटमा घलेहरूले कहिलेबाट शासन गर्न सुरु गरे त्यसको स्पष्ट किटान गर्न गाह्रो छ । यसका लागि हेर्नुपर्छ लिगलिगसहित रजाइँ प्रकरण ।


सिँजाका राजा जितारी मल्ले विसं १३४४/४५/४६ मा बर्सेनि नेपालखाल्डोमा आक्रमण गरी उत्पात मच्चाएको र उनका छोरा आदित्य मल्ले विसं १३८४ मा नेपालखाल्डोमा हमला गर्दा पहिले नुवाकोट हमला गरेको उल्लेख हुनुले यो समयमा सिँजा र नेपालखाल्डोको बीचमा पर्ने गोर्खा सिँजा अधीनस्थ थियो भन्ने देखिन्छ । विसं १३७८ र विसं १३९४ मा आदित्य मल्लले गोर्खाको ताघवाई गुम्बामा वस्नेहरूको सुरक्षाका लागि आफ्ना भारदारहरूलाई आदेशपत्र लेखेबाट यसबेलासम्म पनि गोर्खा सिँजा (खस) राज्यकै अधीनमा रहेको देखिन्छ । जितारी मल्लले खसतिर पारेको गोर्खालाई विसं १५२४ तिर यक्ष मल्ल (भक्तपुर) ले नेपालखाल्डोको अधीनमा लगेको देखिन्छ । यक्ष मल्लपछि नेपालखाल्डोमा मल्ल राज्य विभाजित भयो र कमजोर भयो । यही मौकामा विसं १५८१/८२ मा दुई पटकसम्म पाल्पाली राजा मुकुन्द सेनले काठमाडौं उपत्यकामा हमला गरी हाहाकार मच्चाएका थिए । विसं १६०३ मा समेत उनले काठमाडौंमा आक्रमण गरेको र विसं १६०६ मा काठमाडौं खाल्डोका राजाहरूले आपसमा पाल्पाली सेनवंशी ‘मगर’ हरूको हमलाको त्रास व्यक्त भएको कुरा थप रोचक पनि छ । यसले कम्तीमा विसं १६०३ सम्म गोर्खा पाल्पाको अधीनमा रहेको देखिन्छ (पन्त, दिनेशराज–गोरखाको इतिहास,पृ १६–२२ ) ।


मुकुन्द सेनपछि उनको ठूलो राज्य टुक्रियो । उनका छोराहरूले आफ्नो सबै राज्य थाम्न नसकेपछि गोर्खा सेनहरूबाट छुट्टिई स्थानीय शासकको अधिकारमा आएको देखिन्छ (पन्त, उही, पृ २४) । पाल्पाका राजा मुकुन्द सेनले नेपालखाल्डो हान्न जाँदा लिगलिगमा दलसुर घले मगरलाई प्रशासक बनाएका थिए (थापा, नरबहादुर (नरु)– किराँत मगर इतिहास) ।
यसले लिगलिगलगायत गोर्खाको इलाका सत्रौं शताब्दीको सुरुवातसम्म पाल्पालीहरूको अधीनमा रहेको, रैथाने रजौटाका रूपमा स्थानीय भेगमा फरकफरक मुखियाहरूको प्रशासन चलेको देखिन्छ । त्यो स्वतन्त्र राज्य नभएर थपौलो रजौटाको रूपमा क्रियाशील भएको, बरु पाल्पाली राज्य कमजोर भएपछि रैथाने रजौटाहरूले आफूलाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा व्यवहार गर्ने प्रयास गरेको हुन सक्छ ।

लिगलिगका घलेहरू
लिगलिगको राज्य गुरुङको थियो कि मगरको भन्नेमा दुवै जातिका नाममा लेखिएका सामग्रीहरू परस्पर विरोधी छन् । दुवैले लिगलिगलाई आ–आफ्नो राज्य दाबी गरेका छन् । दाबी गर्नु बेग्लै कुरा हो, संगतिपूर्ण दाबी मुख्य कुरा हो । त्यसका लागि गण्डकी क्षेत्रको संस्कृति, रहनसहन, आवादी, परम्परा, रैथाने नदी–भूगोलको नामकरणलाई सिरानी हाल्नुको विकल्प छैन, कम्तीमा अहिलेलाई ।


आजको दिनमा प्रचलित गण्डकी शब्द आएको देखिन्छ मगर भाषाको गनडीबाट । गन या गान अर्थात् सागजस्तो हरियो वर्ण भएको र डी अर्थात् पानी, खोला, नदी । यी अर्थ आउँछन् नै मगर भाषाबाट । गण्डकीप्रस्रवणक्षेत्रमा जति पनि नदी, खोलाहरूको नाम प्रचलनमा छ, तिनमा डि या दि प्रत्यान्त शब्द रहेको पाइन्छ (तमुवानको ऐतिहासिक वृत्तान्त, पृ २) । होस्याङदी, भुरुङदी, लुङ्दी, चरौंदी, ज्ञादी, तमादी, भल्याङदी, सरङ्दी, छाङछाङदी, गराङदी, मोदी, ह्वाङदी, हुग्दी, ग्वादी, अर्माडी, छाब्दी । थपमा गोसाइँकुण्डबाट आएको छ, त्रिशूली गण्डी । मनास्लु, गणेश हिमालबाट आएको छ, बूढीगण्डी । थोराङ्बाट दोर्दी, मस्र्याङदी, रुपिनालाबाट दरौंदी । अन्नपूर्णबाट आएको छ– मादी, ईदी, रुदी । तीनशिरेबाट सेतीगण्डी, सार्दी, मर्दी, सरौदी । लिगलिगकै अमबलमा पर्छन् दरौदी, भुसुन्डी, मादी, मस्र्याङ्दी । त्यहाँबाट निकै परसमेत छ हुङडीखोला । तनहाङ (तनहुँ), डयाम्बुले (दमौली), गरहाङ (गर्हौं), मालिहाङ (वालिङ), टानसिङ (तानसेन), विरमचोक (विरेनचोक) हरू राखिएकै मगर भाषामा ।


कोट, कोतको अर्थ पूजाआजा गर्ने ठाउँ हुन्छ (बुढामगर, हर्षबहादुर–मगर जाति र उनका सामाजिक संस्कार, पृ ४५) मगर भाषामा । गण्डकीप्रस्रवणक्षेत्रका बस्तीहरूमा रहेका विभिन्न इष्टदेवीका मन्दिरमा मगर पुजारी रहेको पाइन्छ । कोट या कोत अरूका जातका लागि फरक अर्थको रहे पनि मगरका लागि पूजाआजा गर्ने ठाउँ हुन्छ । नभन्दै रुकुम रुन्मा मैकोटका राँगी पुनहरूले महाअष्टमीमा साँढे चढाएर कोटपूजा नामबाट कुलपूजा मान्छन् (श्रीसमगर, मीन–मगर जातिको चिनारी, पृ ४८) । गण्डकीप्रस्रवणक्षेत्रका आलमदेवी लसर्घामा मास्की राना, गह्रौंकोटमा बराल राना, भीरकोट–सारु थापा, घिरिङ–दिश्वा थापा, खिलुङ–सारु थापा र सिंजाली थापा, कास्कीकोट–फेवाली राना, पश्चिम नुवाकोट–सारु राना, सतौंकोट–पुलमी, सराङकोट–चुमी थापा, ढोर रजस्थल–दर्लामी राना, ताकुकोट–राना मगर, लमजुङकोट–दूध राना र छार आले, गोर्खा तल्लोकोट–मास्की राना र भुसाल राना, उपल्लोकोट–गरौंजा थापा, गोर्खा कालिका–पुलामी र अस्लामी मगर, सल्यानकोट–सारु मगर पुजारी रहेको पंक्तिकारको अध्ययनमा देखिएको छ ।


जहाँ गुरुङहरूको घना बस्तीे छ— मुस्ताङ, मनाङ, गोरखा उपल्लो थलो, कतै भेटिन्न कोत वा कोटहरू । ती भेटिएका छन् मगर संस्कृतिको प्रभाव क्षेत्रमा । यो वेग्लै कुरा हो कि क्वे शब्दले कोट या कोत नै जनाउँछ गुरुङ भाषामा । यसले गण्डकी पानीढलोमा भेटिने कोटहरू मगर राज्य थिए भन्ने तर्कमा बल दिन्छ । (संस्कृतिका ज्ञाता जगमान गुरुङले पंक्तिकारसँग आफ्नो गाउँ योँजुुँक्वे (याङजाकोट) बाट तल गुरुङहरूमा पनि क्वे (कोट) संस्कृति रहेको मत राख्नुभएको कुरा यहाँ छुटाउन मिल्दैन) नभन्दै यहाँका सबै कोटहरूमा मगरहरू पुजारी छन् । ‘लिगलिगकोट मगरात क्षेत्रमा पर्छ । गण्डकी संस्कृति नै मगर संस्कृतिको क्षेत्र हो (जगमान गुरुङसँग पङ्क्तिकारले २० वैशाख, २०७५ मा गरेको रेकर्डेड कुराकानी)’ ले पनि लिगलिगका घले मगर थिए भन्ने जनाउँछ ।


गुरुङहरूको मूल थलो लमजुङ भएको र पृथ्वीनारायण शाहको समयमा ती राज्यहरू बृहत् नेपालमा गाभिइनसकेकोले उनको सेनामा खस र मगरको तुलनामा गुरुङहरू धेरै नहुनु स्वाभाविक हो (गुरुङ, जगमान–नेपालको एकीकरणमा गुरुङहरूको भूमिका, पृ १२) । द्रव्य शाहसँग लमजुङबाट आएका केही गुरुङहरूको संख्यात्मक विवरण भेटिन्छ पनि, इतिहासमा ।


थपमा, गोरखाको चोरकाटे, फिनाम, छेवेटारमा अहिले नै पनि कुमालहरूको सघनबस्ती छ गुरुङ, मगरको तुलनामा । थप्नैपरेन, कुमालहरू पहिल्यैदेखि नदीका घाँटीहरू ताकेर बसोवास गर्थे माटोको भाँडा बनाउने परम्परागत पेसाका कारण । गोर्खाका कुमालहरूको अध्ययनले उनीहरू शताब्दीऔं अघिदेखि त्यही भूमिका रैथाने रहेको देखाउँछ । बरु सत्ता, समय, अभाव, उत्पीडनले उनीहरूको आवादीको जमिन सत्ताधारी टाठाबाठाको हातमा उम्कदै गएको देखाउँछ । गुरुङहरूको जति पनि न्हेंज (पैत्रिकथलो) को विवरण भेटिन्छ, त्यसमा कास्की, मुस्ताङ, मनाङ, लमजुङ र उपल्लो गोर्खाका नाम भेटिए पनि बारपाक तलको भेग गुरुङहरूको पैत्रिक थलोको विवरणमा नभेटिनुले पनि यो भेगमा पछि मात्रै गुरुङ आवादी विस्तार भएको र लिगलिग मगरकै प्रशासनिक इलाका रहेको बुझ्न सकिन्छ ।


बरु, बरामहरू गोर्खामा शाहवंशको अभ्युदय हुनुभन्दा पहिल्यैदेखि बसोबास गरिरहेको पाइन्छ । साम्दोको ताघवाई गुम्बालाई आदित्य मल्लले विसं १३७८ मा लेखेको पत्रमा ‘बराम चल्या भाष् पसा भई’ अर्थात् ‘बराम हिँडेको बेलामा यो भाकापत्र पठाइएको’ उल्लेख भएबाट बरामहरू गोर्खामा रैथानेकै रूपमा रहेको देखिन्छ । यता बरामभित्र पनि छ घले थर । गाँठी र चनघलेहरू घलेवंशी बरामहरू हुन् (बराम, भद्रकुमारी–बराम जातिको संस्कृति, पृ १३५) ।


छँदैछ, लिगलिगमा घलेबारी, जहाँ बसेका छन् मगरहरू अहिले पनि । लिगलिगकोटका घलेहरू मगर भएको थुप्रै आधारहरू देखिन्छन् । त्यहाँका रैथानेहरूले, जानकारहरूले, लिगलिगका मगरबाहेकका अन्य जातका बूढापाकाहरूले समेत लिगलिगका घलेहरू मगर भएको आफूले आफ्ना पुर्खाहरूबाट सुनिआएको बताउने गर्छन् (पंक्तिकारको स्थलगत अध्ययन) ।


भोजविक्रम बूढामगरले आफ्नो पुस्तक ‘मगर जातिको राजनीतिक इतिहास’ मा आँपपीपल गाविसका पूर्वप्रधानपञ्च ७३ वर्षीय गेहेन्द्रबहादुर रानामगरसित गरेको कुराकानीलाई आधार मानेर लेखेका छन्—लिगलिग मुकुन्द सेनको राज्यअन्तर्गत नै थियो । उनको मृत्युपछि उनका छोराहरूले राज्य चलाउन नसकेपछि दौडेर जित्ने व्यक्तिलाई राजा बनाउने चलन सुरु भएको थियो (पृ ९४) । द्रव्य शाहले लिगलिग जितेपछि घलेहरू त्यहाँबाट लघारिए । केही च्याङली, धादिङ, धनकुटा, उदयपुर पुगे । नभन्दै पञ्चायतकालमा उदयपुर डुम्रेका दानबहादुर घलेमगर जिल्ला पञ्चायत उपसभापति भए थिए (पृ ५९) ।


लिगलिगमा ‘घले’ थर भएका मगरहरूको बोलबाला थियो । दसैंको टीकाको दिन लिगलिगको तल्लो कोटबाट दौडेर सबैभन्दा पहिले जो व्यक्ति माथिल्लो कोटमा पुग्न सक्दछ, त्यसैलाई नै त्यस वर्षको निमित्त त्यस क्षेत्रको मुखिया या नेता बनाउने चलन थियो । सबै मगर युवाहरू दौडमा सहभागी हुने तरखरमा रहेको मौका छोपी आफू पनि दौडमा सहभागी हुने बहाना गरी राजकुमार द्रव्य शाहले आफ्ना सहयोगीहरूको मद्दतले सर्वप्रथम लिगलिगको तल्लोकोटमा आफ्नो अधिकार स्थापित गरिदिए । यसबाट लिगलिगको माथिल्लो कोटमाथि पनि अधिकार स्थापित गर्न तिनलाई कुनै कठिनाइ भएन (आचार्य, बाबुराम–नेपालको संक्षिप्त वृत्तान्त, पृ ९१) ।


...
अठारसयखोला अम्बल तल निकै पछि मात्रै गुरुङहरू मनाङ, लमजुङबाट गएका रहेछन् भनेर सोच्नपर्ने केही तथ्यहरूलई छोड्न सकिन्न । डिल्लीजंग तमुले आफ्नो पुस्तक तमु जातिको लुकेको इतिहासमा लेखेका छन्— गोरखा जिल्लाको तमु क्ले (घले) हरू मनाङ ‘फु’ गाउँबाट गएका हुन् । पचास–साठी वर्षअघिसम्म पाप्रो (बारपाक), लाप्रो (लाप्राक) तिरका तमुको अर्घु गर्दा नार गाउँका बोन लामा गएर मात्र गथ्र्यो । बारपाक गाउँमा अर्घु गर्दा एकथरी क्लेले नार गाउँको र अर्कोथरी क्लेले लमजुङ माझागाउँको लामाले गर्ने परम्परा रहेछ (पृ ४९) ।
कास्की खिलाङबाट नेचु (कृजु) लामिछाने गुरुङको एक परिवार गोरखाको सिम्जुङ गएर त्यहाँ गढीकोट खडा गरेर बसेछन् । अजिरकेटदेखि अलिकति माथि भच्चेकको डाँडा छ । सिम्जुङे उमरा सै गुरुङका जेठा छोराले सिम्जुङ गाउँ बसाली त्यहाँका उमरा भएर बसे । माहिला छोराले चेपेनदीको बायाँपट्टि अपुनथुम खडा गरेर त्यहाँको मुखिया भएर बसे (गुरुङ, जगमान–गुरुङ चोलाका स्वामी हर्कधर, अन्नपूर्ण पोस्ट, १५ वैशाख २०७५) । नभन्दै बारपाक, लाप्राक, सौरपानीतिरका गुरुङहरूले सिरानचोक, घ्याच्चोक, सिम्जुङतिरको मान्छेलाई नु र नुब्ल्या (पश्चिमेली) भन्ने गर्छन् (तमु, टेकबहादुर–तमु जातिको पुरानो इतिहास, पृ ४३) ।


यसले गोरखाको तल्लो भेगमा फैलिएका गुरुङहरू निकै पछि मात्रै त्यहाँ गएर प्रशासन क्षेत्र बनाई बसेको, बरु त्यस्तो गर्दा रैथाने, बराम र मगरहरू त्यहीँ निम्छरो भएको देखिन्छ । लिगलिग आसपासको क्षेत्रमा रहेको मगर प्रभुत्व, त्यहाँवरपरका नदीहरूको मगर बोलीका नाम, स्थानहरूको मगर भाषामै नाम हुनुले समेत लिगलिग मगरको रजस्थल थियो भन्न सकिन्छ ।

Twitter:@gaunkomanchhey

प्रकाशित : जेष्ठ ५, २०७५ ०८:१६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT