हाउसवाइफ हामीहरू

आवाज
एक अध्यनअनुसार औसत नेपाली महिला दिनको ११ घण्टा काम गर्छन् जुन पुरुषको दाँजोमा तीन घण्टा बढी हुन्छ ।
एउटी महिलाको सम्पूर्ण परिश्रम र पारिश्रमिक घरको चारचौकोसमै सीमित छ । एक महिलाले गृहिणी, भार्या, सुसारे, जाया, भान्से, माली, खजान्ची, धोबी भूमिका निर्वाह गर्न सक्छे । तर, भनिन्छ, ‘मेरी बूढी केही काम गर्दिन, घरभित्रै बसिरहन्छे ।’
भूषिता वशिष्ठ

काठमाडौँ — केही दिनअघि मात्रैको कुरा हो— मेरो एक परिचितले घरमा खाना खान बोलाउनुभयो । त्यसो त मलाई खासै यस्ता जमघटमा जान मन लाग्दैन तर फोनमा उहाँको आवाजमा नजानिदो किसिमको थकान थियो । स्पष्ट आग्रह खानाको भए पनि कताकता ‘गुहार खोजे’ जस्तो गरेर उहाँले भन्नुभयो, ‘आऊ है । धेरै कुरा भन्नु छ ।’

निश्चित दिनमा म उहाँको आलिसान बंगला पुगें । बगैंचामा पंक्तिबद्ध लाममा जिरेनियम फूल फुलेका थिए । भर्खरै झरी थामिएको थियो, सिनित्त परेको अग्लो शिरीषको बोट अझ कल्कलाउँदो देखिएको थियो । घरभित्र छिरेर कोरिडोरमा राखिएको ठूलो भेनेसियन ऐना हेरेपछि यो थाहा पाएँ, हिलोका वाछिटा मेरो सेतो सुरुवालमा बिफर दागझैं खोपिएका रहेछन् । यसो नियालेर चारैतिर हेरें— मैले फोनमा जुन अव्यक्त त्रासको कल्पना गरेकी थिएँ, घरभित्र पस्दा त्यसको कुनै भानसम्म पनि थिएन । सामान्य शिष्टाचार गफ सकिएपछि उहाँले अलि हिच्किचाउँदै भन्नुभयो, ‘मलाई साह्रै आपत् छ, बुझ्यौ ? उसले फेरि मलाई पिट्न सुरु गर्‍यो ।’ उहाँले यसो भनिरहँदा मेरो आँखा हठात उहाँको देब्रे आँखामाथिको सानो खतमा अल्झियो । आलो घाउ थियो, भर्खर खत निस्किएर कलिलो मासु पलाउँदै थियो । त्यो घाउ कसरी भयो भनेर सोध्न मन थियो तर प्रश्न गलामै रोकियो ।


‘यस्तो कतिन्जेल सहने ?’ मैले मनभरि उठेका प्रश्नहरूको थानबाट सबैभन्दा कम व्यक्तिगत प्रश्न छानें । ‘उसले भनेको छ पारपाचुके गरे मलाई केही सम्पत्ति पनि दिँदैन रे । छोराहरू पढाउनु छ । त्यसै पनि मैले काम गर्न छाडेको धेरै भइसक्यो ।’

Yamaha


यसो भनिरहँदा उनका श्रीमान् बैठकमा बसेर टीभी हेर्दै दिए र, उनी धमाधम बोडी केलाउँदै थिइन् । बोडी धोईपखाली ओइरिंदै उनले थपिन्, ‘अब त केही गर्न सकुँला भन्ने आत्मविश्वास पनि छैन ।’


केही वर्षअघि प्रधानाध्यापक भइसकेकी मान्छेको यस्तो निराश कुरा सुनेर मलाई आफ्नै आमाको झल्को आइरहयो । बिहान पाँचै बजे उठेर रात ११ बजेसम्म एकोहोरो घरधन्दा गर्ने महिलाका बारेमा भन्नुपर्दा लोग्नेहरू भन्ने गर्छन्, ‘मेरी श्रीमती केही काम गर्दिनन्, उनी हाउसवाइफ हुन् ।’


अनायासै मेरो मनमा अर्को प्रश्न आयो, ‘काम के हो ?’ माध्यमिक तहको भौतिक विज्ञानमा पढाइन्छ, ‘कुनै ठोस वस्तुलाई कुनै निश्चित दूरीमा सार्न प्रयोग हुने बललाई काम भनिन्छ ।’ यो परिभाषाअन्तर्गत त पक्कै पनि टेबुल–कुर्सीमा बसेर काम गर्ने जागिरेभन्दा एक औसत गृहिणीले एक दिनमा बढी नै काम गर्छिन् । तर हाम्रो समाजमा कामको परिभाषा वैज्ञानिक वा प्रायोगिकभन्दा बढी आर्थिक छ ।


अहिले विश्व अर्थव्यवस्था पुँजीवादी व्यवस्था हो । यहाँ हरेक वस्तुको आर्थिक मूल्यांकन हुन्छ । लत्ताकपडा, तरकारी, चामल वा अन्य उपभोग्य वस्तुको निर्धारित मूल्य हुनु स्वाभाविकै भयो, हिजोआज त मानवीय भावनामा पनि ‘प्राइस–टयाग’ लाग्न थालेको छ । तपाईं कुनै तारे होटल जानुभयो भने अनेकन प्रकारले होटलका कर्मचारीले तपाईंको स्वागत गर्लान् । तर, भोलिपल्ट तपाईंसँग रुपैयाँ नभए तिनै कर्मचारीले तपाईंको कठालो समातेर निकालिदिनेछन् । सम्मान, सेवा, सत्कार यावत् सबैको हिजोआज मोल निर्धारित छ । तर, यस्तो चर्को मोलमलाईको युगमा पनि दासत्वको एउटा यस्तो परम्परा जीवित छ जहाँ आज पनि लाखौंलाख हामीहरू कुनै पारिश्रमिकबिना काम गरिरहेका छौं ।


कार्ल माक्र्सले भनेका थिए— पुँजीवादी व्यवस्थामा आर्थिक मुनाफा मजदुरको ज्यालाबाट काटिन्छ । एउटा मजदुरले कुनै सय रुपैयाँ मूल्य पर्ने जुत्ता बनायो भने उसलाई पचास रुपैयाँ मात्र ज्याला दिइन्छ र, बाँकी रकम पुँजीपतिको मुनाफा बन्छ । यसरी ज्याला र मूल्यबीचको विभेदले नै मुनाफा पैदा हुन्छ । तर, आफ्नो विवेचनामा उनले समाजमा विद्यमान स्थितिलाई तटस्थ नियामक माने— तीमध्ये एक नियामक थियो, ‘घरायसी काम’ । उनका अनन्य मित्र फ्रेडरिक ऐंगल्सले बरु व्यक्तिगत सम्पत्तिको अवधारणा विकाससँगै महिलाको उत्पीडन र निजीकरणको सुरुआत भएको उल्लेख गरेका छन् । औद्योगिकीकरणसँगै मनुष्यको कामको परिभाषा र बाँडफाँड अलग हुँदै गयो । औद्योगिकीकरण अगाडि महिला र पुरुषको कामको बाँडफाँड घरभित्र र घरबाहिर निर्धारित थियो ।

औद्योगिकीकरणपछि पनि यो बाँडफाँड यथावत् रहयो तर के फरक भयो भने एकथरी कामको पारिश्रमिक तोकियो, अर्कोथरी काम (घरायसी काम) लाई भने पारिश्रमिकको लायक ठानिएन । कालान्तरमा उत्तिकै काम गरेर पुरुषहरू आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक हरेक दृष्टिले सबल भए तर महिलाहरू भने पिछडिँदै गए ।


वर्गसंघर्षको मिहिन विमर्श गर्दा पनि माक्र्सले महिला र पुरुषबीचको वर्ग संघर्षलाई सही तरिकाले विश्लेषण गर्न सकेनन् । पछि गेल रुबिनजस्ता महिलावादी चिन्तकले माक्र्सको यो दृष्टिभ्रमको बारम्बार आलोचना गरेका छन् । रुबिन भन्छिन्—‘पुँजीवादी व्यवस्थाको मुनाफा ज्याला र मूल्यको असमानताले हैन, महिलाको घरायसी कामको शोषणमा आधारित छ ।’
प्राक्टिकल एक्सनको एक अध्यनअनुसार औसत नेपाली महिला दिनको ११ घण्टा काम गर्छन् जुन औसत पुरुषको दाँजोमा तीन घण्टा बढी हुन्छ । तर यसका बाबजुद उनको घरायसी कामको कुनै आर्थिक मूल्यांकन नभएका कारण मरेर काम गरे तापनि आफ्नो जीविकोपार्जन निम्ति आफ्ना पिता, पति वा पुत्रमै आश्रित हुन्छिन् । यो त भयो गृहिणी पीडा ।


अझ अफिसमा काम गर्ने महिलाहरूको दु:ख भीमकाय छ । ती महिलाले एक दिनमा ‘डबल सिफ्ट’ वा दुई दिनको काम गर्नुपर्ने बाध्यता छ । धेरैजसो महिला सशक्तिकरणका कार्यक्रम पनि यो तथ्यलाई मनन नगरी सिलाइ–बुनाइ आदि गराई महिलाको चर्को कामको भारलाई अझ लागीपरेका छन् । महिलालाई सशक्तीकरणको आवश्यकता छैन भनेर हामीले कहिल्यै बुझेनौं । महिला आफैंमा सबल, सक्षम छिन्, परिश्रमी छन् । बरु खाँचो छ— यो परिश्रमको मूल्य तिर्ने पारिश्रमिकको । जबसम्म दिनको ११ घण्टा काम गरेर पनि एक महिलाले ‘मैले केही काम गर्दिनँ’ भन्न अभिशप्त छन्, तबसम्म चैते विकासका अनेक मोडल ल्याए पनि संस्थागत पितृसत्तात्मक विभेदको अन्त्य हुन सक्दैन ।


घरायसी कामलाई आर्थिक रूपमा मूल्यांकन गर्ने हो भने मात्रै समानता वा असमानताको यो हिसाब स्पष्ट हुन सक्छ । एक गृहिणीले भार्या, सुसारे, जाया, भान्से, माली, खजान्ची, धोबी इत्यादि भूमिका निर्वाह गरिरहेकी हुन्छिन् । सिर्जनात्मक दृष्टिकोणबाट मात्रै हेर्दा पनि घरायसी धन्दा भनेको आफैंमा एउटा विराट–कला हो । चिटिक्क पारेर कोठा सजाउनु, मीठो पकवान बनाउनु, तरकारी पकाउनु, छोराछोरी हुर्काउनु, कपडा धुनु...† लौ मानिलिनुस्, यदि यी सबै कामका लागि तपाईंले छुट्टै कोही राख्नुपर्ने भए कति तलबमा त्यस्तो श्रम किन्न सकिन्थ्यो होला ? फेरि कार्यकुशलताको कुरो त आफ्नै ठाउँमा रह्यो, जो ‘ममत्व र अपनत्व’को भावसहित एक माता र भार्याले गृहस्थी सम्हाल्छिन्, त्यो ममत्वको मोल कति राख्नुपर्ला ?
हो, ममत्व अमूल्य छ । यसको कुनै मोल तोक्न सकिँदैन । यद्यपि आमाको माया वा श्रीमतीको माया अमूल्य छ, मूल्यहीन हैन । हामीले भावनात्मक रूपमै पनि घरायसी कामलाई न गरिमा दिन सकेका छौं, न हाम्रा आमा–दिदीबहिनीले आफ्नो काममा आत्मगौरव महसुस गरेका छन् । यो काम केवल पुस्तैनी विरासत मात्रै हो, आर्थिक परनिर्भरता जोडिएको बिरासत ।
मलाई खानपिनको निम्तो दिने मेरी परिचित यदि कुनै सरकारी कार्यालयमा पियनकै रूपमा मात्र पनि दिनको ११ घण्टा खटेकी भए २४ वर्ष (उहाँको विवाह भएको २५ वर्ष भयो) मा जागिर छोड्दा पेन्सन, उपदान इत्यादि आउँथ्यो होला । तर आज पनि ‘लोग्नेले घरबाट निकालिदिए सडकमा पुगौंला’ भन्ने भय उनका मनमा छदैछ । जीवनभरको घरायसी कामले सधैं बेफुर्सद उनी ‘दास’ मात्रै बनिन्, स्वाभिमानी बन्न सकिनन् । २५ वर्ष बैंकमा काम गरेर उनका श्रीमान्ले घर कमाए, गाडी कमाए, इज्जत कमाए । तर उनले भने घरको चारचौकोसमा व्यस्ततम दैनिकी गुजारेर ‘मैले काम गरेकी छु’ भन्ने आत्मविश्वाससम्म कमाउन सकेकी छैनन् । कत्रो विडम्वना!

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र ९, २०७५ ०८:३६
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

आई हेट ‘स्कुल’

सिकाइ
विषयको गहिराइमा पुग्ने, विश्लेषण गर्ने अनि असल जिन्दगीसँग जोड्ने प्रक्रियालाई हाम्रो शिक्षा प्रणालीले अँगालेकै छैन ।
मिलन पाण्डे

काठमाडौँ — जेलमा दिनभरि कैदीको निगरानीका लागि जेलर हुन्छ भने स्कुलमा प्रधानाध्यापक । जेलमा जस्तै स्कुलमा पनि घण्टी हुन्छ । जेलमा कैदीहरू सजाय काटिरहेका हुन्छन्, आजभोलि स्कुल अनि पढाइ विद्यार्थीका निम्ति बोझ बन्दै छ । त्यसैले त घण्टी बज्नेबित्तिकै विद्यार्थीहरू स्कुलबाट दौडिएर भाग्ने गर्छन् ।

२० औं शताब्दीका प्रख्यात फ्रेन्च दार्शनिक मिसेल फुकोले स्कुललाई बडो रोचक तथा यथार्थपरक ढंगले जेलसँग तुलना गरेका छन् । जेलमा कैदीले ‘युनिफर्म’ लगाउँछन्, स्कुलमा पनि विद्यार्थीले ‘युनिफर्म’ लगाउँछन्, जेलमा कैदी नम्बर हुन्छ, स्कुलमा पनि विद्यार्थर्ीको रोल नम्बर हुन्छ । स्कुलमा पनि सबै एकै ठाउँ भेला भएर सभा (असेम्बली) गर्छन् जुन जेलमा पनि हुन्छ ।

जेलमा दिनभर कैदीको निगरानीमा ‘जेलर’ हुन्छ भने स्कुलमा प्रधानाध्यापक हुन्छन् । जेलमा जस्तै स्कुलमा पनि घण्टी हुन्छ । जेलमा कैदीहरू सजाय काटिरहेका हुन्छन् । आजभोलि स्कुल अनि पढाइ विद्यार्थीका निम्ति बोझ बन्दै छ । त्यसैले त घण्टी बज्नेबित्तिकै विद्यार्थीहरू स्कुलबाट दौडिएर भाग्ने गर्छन् ।


केही वर्षयताको तथ्यांक हेर्ने हो भने कक्षा १ मा भर्ना भएका विद्यार्थीमध्ये करिब ३५ प्रतिशत मात्र कक्षा १० मा पुग्ने गरेको पाइएको छ । ६५ प्रतिशत विद्यार्थी बीचमै गायब हुन्छन्, पढ्न चाहँदैनन्, पाउँदैनन् । अनि त्यहीमध्ये पनि नतिजा आएको दिन विद्यार्थीले आत्महत्या गरेको समाचार हामीले सुन्नुपर्छ । अहिले नेपालमा मात्र होइन, सार्कलगायत एसियाकै धेरै मुलुकमा विद्यार्थीले आत्महत्या गर्ने दर बढ्दै गएको छ । विद्यार्थीलाई तनाव दिने, मर्न प्रेरित गर्ने शिक्षा कसका लागि ? अब बहस गर्ने बेला आएको छ । मैले ४ कक्षादेखि स्नातक तहसम्म ‘ह्वाट इज कम्प्युटर’ भनेर पढेको छु । एउटै अनि उस्तै कुरा प्रत्येक वर्ष उही शैलीमा पढेको छु, अनि परीक्षा दिएको छु । खालि वर्ष कटाएर, मार्कसिट बटुलेर मेरो ऊर्जावान उमेर बितेको अनुभूति हुन्छ ।


हाम्रा परीक्षाहरू पनि बडो विचित्रकै हुने गर्छन् । परीक्षामा निकै सामान्य अनि निर्धारित प्रश्नहरू सोधिन्छन् । ती प्रश्नहरू ‘गेस पेपर’ मै १२५ रुपैयाँमा कैद हुन्छन् । परीक्षाका प्रश्नहरूजस्तै हाम्रो जिन्दगीका प्रश्नहरू पनि यस्तै ‘पूर्वनिर्धारित’ छन् ? छैन भने, हामी किन यस्तो अभ्यास गर्दै छौं त ? यसको पछाडि एउटा तीतो सत्य छ । हामी ‘बजारीकरण र विज्ञापन’ ले भरिएको शिक्षा प्रणालीमा छौं । जहाँ हामीलाई नम्बर चाहिन्छ जसलाई देखाएर हामी हाम्रो स्कुलको नाम, संस्थाको नाम देखाउन लालायित छौं । अनि, नम्बर कसरी आउँछ ? किताबकै प्रश्न सोधेर । त्यही कुरा रटाएर । तर्क— किताबको प्रश्न सोध्न हुँदैन भन्ने होइन । बरु तर्क— त्यस्तो प्रश्न जुन प्रश्नले विद्यार्थीको सिर्जनात्मकतालाई उजागर गर्न सकोस् । विद्यार्थीलाई नै भुत्ते बनाउने प्रश्नको के औचित्य ?


यसमा दोषी शिक्षा प्रणाली मात्रै होइन, हामी पनि छौं । यदि विद्यार्थीलाई पाठयक्रममा रहेकै कुरा सिर्जनात्मक तरिकाले सोध्ने हो भने पनि हाम्रो अभिभावक अनि विद्यार्थी आफैं पनि ‘यो त कोर्समै छैन’ भनी उफ्रन्छौं । किनकि हामीलाई जेनतेन, जसरी हुन्छ नम्बर चाहिएको छ । धेरै अवस्थामा शिक्षकले पनि टालटुल गरेर पढाएको हुन्छ, उसले पनि ‘नपढाएको’ कुरा सोधेर जवाफदेही हुने हिम्मत गर्न सक्दैन । यति धेरै नम्बर लिएर निस्केका विद्यार्थीहरू किन असफल हुँदै छन् त ? छलफल गर्ने कहिले ?

असफल शिक्षक
यदि तपाईं शिक्षक भएर कुनै स्कुलमा पढाउन जानुभयो भने तपाईंलाई स्कुलले पाठयक्रम टुंग्याउने समयतालिका दिन्छ । अथवा कतिपय अवस्थामा त एउटा पुस्तक मात्रै पढाउन दिइन्छ । र, शिक्षकलाई सम्पूर्ण पाठयक्रमबारेमा थाहै हुँदैन । एउटा समयतालिका तोकिन्छ, पाठयक्रम भ्याउने समयसीमा दिइन्छ । कति पढाउनुहुन्छ वा कसरी पढाउनुहुन्छ, कति छिटो वा कति ढिलो ? त्यो मतलब छैन । विद्यार्थीलाई कस्तो लागेको छ, त्यो पनि मतलब छैन । एउटा शिक्षक कक्षामा जान्छ, चुपचाप पढाउँछ । विद्यार्थीले प्रश्न खोजे उल्टै असान्दर्भिक प्रश्न विद्यार्थीलाई सोध्छ, अनि आफ्नो बुझाइअनुरूपको कुरा पढाइ टोपल्छ र बाटा लाग्छ ।


यहींनेर हाम्रो शिक्षा असफल हुँदै छ । शिक्षक, पाठयक्रम अनि विद्यार्थीबीच हामीले सम्बन्ध स्थापित गर्नै सकेका छैनौं । शिक्षकले पढाउने प्रक्रियामा विद्यार्थीलाई संलग्न गराउनै सक्दैन अथवा चाहँदैन । विद्यार्थर्ीले म यो विषय किन पढ्दै छु (?) भन्ने नै बुझ्दैन, शिक्षकले बुझाउन सक्दैन । त्यसैले विद्यार्थी अलमलमा पर्छ, कहींकतै हराइरहन्छ ।


शिक्षाको अर्थ नै सिकाइ हो । धेरैजसो शिक्षकमा मैले सबै कुरा जानेको छु, मलाई सबै कुरा आउँछ भन्ने भ्रम हुन्छ । शिक्षकभन्दा विद्यार्थी पनि विषयको ज्ञाता हुन सक्छ, जानकार हुन सक्छ । हाम्रो शिक्षा प्रणालीले शिक्षकलाई त्यो ‘चेत’ दिन सकेको छैन । विद्यार्थीको नयाँ तर्क, नयाँ विचारको एउटा कक्षाकोठामा कुनै मतलब रहन्न । शिक्षकलाई नै सबै आउँछ भन्ने भ्रम हाम्रो शिक्षा प्रणालीको अर्काे बाधक बन्दै छ । शिक्षक–विद्यार्थीबीच सिकाइ र बुझाइको तालमेल हुन नसक्नाको कारण पनि यही हो ।

शिक्षा प्रणालीको समस्या
हामी हाम्रा विद्यार्थीलाई वास्तविक गतिशील संसारमा प्रतिस्पर्धाका निम्ति तयार गर्दै छौं । तर, स्कुल आफैं वर्षौंवर्षदेखि परिवर्तन भएको छैन । हालको शिक्षा प्रणाली अठारौं दशकको बेलायतको औद्योगिक क्रान्तिका लागि निर्मित शिक्षा प्रणालीबाट प्रेरित छ । विद्यार्थीहरूले कामदारजस्तै निर्देशन मान्नुपर्छ । उठ, बस, पाना नं ७० पल्टाऊ आदि । अनि, कामदारजस्तै ‘जसले गुरुले भनेको मान्यो, त्यही उत्कृष्ट विद्यार्थी ।’ यो शिक्षा प्रणाली त्यति बेलाका लागि सही थियो होला तर, अहिलेका लागि सान्दर्भिक छैन । तसर्थ, हाम्रो शिक्षा प्रणालीमा आधारभूत परिवर्तन अति आवश्यक भइसकेको छ ।

विद्यार्थी स्वतन्त्र छन् ?
हाम्रा विद्यार्थीहरू स्वतन्त्र भएर सोच्न पाउँदैनन् । हामी दिनको ८ घण्टा अरूको निर्देशनमा कक्षामा पढ्नुपर्ने प्रणालीमा छौं । हामीले विद्यार्थीलाई धेरै नै ‘कन्ट्रोल’ गर्दै छौं जसले गर्दा उसले विवेक प्रयोग गर्न भुल्दै जान्छ । अनि खालि निर्देशन मात्रै कुर्दै बस्छ । तर, असल अर्थमा यो जिन्दगीमा हामीले ‘आफ्नो निर्णय आफैंले गर्ने’ हो । तर, हाम्रो शिक्षाले यो कुरालाई आत्मसात् गर्न सकेको छैन । हालको शिक्षा र सिकाइले बच्चाहरू ‘तिमीहरू आफ्नै जिन्दगीको मालिक होइनौ’ भन्ने एकदम डरलाग्दो सन्देश दिँदै छ ।


अहिले हाम्रो शिक्षा प्रणालीले गाह्रो–गाह्रो कुरा रट्न सक्ने विद्यार्थीलाई सक्षम घोषित गर्दै छ । तर, विषयको गहिराइमा पुग्ने, विश्लेषण गर्ने अनि असल जिन्दगीसँग जोड्ने प्रक्रियालाई हाम्रो शिक्षा प्रणालीले अँगालेकै छैन । तसर्थ, पढेको भोलिपल्टै बिर्सने शिक्षा अँगालेर विद्यार्थी असल जिन्दगीमा सफल हुन सक्दैन ।

क्षमता देखाउने ठाउँ
अहिले प्रत्येक विद्यार्थी प्रत्येक मिनेट अन्य विद्यार्थीले जे पढिरहेका छन्, त्यही पढ्न बाध्य छन् । यो कुरा हाम्रो मानवीय गुणकै विरुद्ध छ । हरेक विद्यार्थी फरक हुन्छन् । हरेक विद्यार्थीको आफ्नै इच्छा, आकांक्षा, क्षमता हुन्छ । के हाम्रो स्कुलले अहिले हाम्रा विद्यार्थीलाई उसको क्षमता पत्ता लगाउन सहयोग गरेको छ त ? यदि हाम्रो शिक्षा प्रणालीले ‘म जिन्दगीमा के बन्न चाहन्छु अथवा के विषयमा राम्रो छु ?’ भन्ने आधारभूत प्रश्नलाई सम्बोधन गर्न सक्दैन भने यो प्रणालीले हामीलाई सिर्जनात्मक बनाउन सक्दै सक्दैन ।

विद्यार्थीहरू एकैनास हुन्छन् ?
हाम्रो शिक्षा प्रणालीले सबै विद्यार्थीको क्षमतालाई समान रूपमा हेरेको छ, जुन सम्भव छँदै छैन । प्रत्येक व्यक्तिले फरक तरिकाले पढ्न सक्छ अनि, त्यही कुरा बुझ्नका लागि पनि फरक समय, साधन अनि विधि लाग्न सक्छ । तर, हाम्रो शिक्षा प्रणालीले यो कुरालाई पनि स्विकारेको छैन । यदि विद्यार्थीले बुझ्न अलि ढिला गर्‍यो भने ऊ असफल । तर, त्यो विद्यार्थीलाई कुन विधिबाट कति समयमा सिकाउन सकिन्छ भन्ने उपाय हाम्रो शिक्षा प्रणालीभित्र छँदे छैन ।

विद्यार्थी सहभागिता खोइ ?
हाम्रो शिक्षा प्रणाली व्याख्यान (लेक्चारिङ) विधिबाट निर्देशित छ । शिक्षक आउने अनि पढाउने । विद्यार्थीको भूमिकै कहींकतै छैन । सबै विद्यार्थीको बुझाइको स्तर एउटै हुँदैन । विद्यार्थीले आफूलाई प्रस्तुत गर्न पाउँदैन । तसर्थ, पूरै कक्षाभरि अल्छीपनसहित वा दुविधा बोकेर विद्यार्थीरू बस्न बाध्य हुन्छन् जसका लागि पढाइँदै छ, त्यसमा विद्यार्थीको संलग्नता खोइ ?

अन्त्यमा,
अब पनि हामी यो शताब्दीऔं पुरानो प्रणाली बोकेर शिक्षामा सुधार गर्न सक्दैनौं । तसर्थ, शिक्षा प्रणालीको आधारभूत कुरा नै परिवर्तन गर्न जरुरी छ । केही दिनअघि एक जना साथीले भन्थे, ‘हाम्रो शिक्षा प्रणालीमा शिक्षकले विद्यार्थीलाई अनि विद्यार्थीले शिक्षकलाई उल्लु बनाउँदै छन् । पहिला केही नबुझेका शिक्षकले विद्यार्थीलाई पढाउँछन्, फेरि त्यही विद्यार्थीहरू रटेको उत्तर लेखेर शिक्षकलाई उल्लु बनाउँछन् ।’


नत्र, परीक्षाको नतिजासँगै आत्महत्याको समाचार सुन्नुपर्दैन थियो होला । नत्र, पढ्न नसकेर डिप्रेसनमा पुगेको खबर सुन्नुपर्दैन थियो अथवा यसरी पढाइ र पद्धति बोझ बन्दैन थियो होला । पढाइ त रमाइलो हुनुपर्ने थियो । केही विद्यार्थीलाई मात्र सफल बनाउने अनि अधिकांश विद्यार्थीलाई असफल घोषित गर्ने शिक्षालाई हामीले अब रोक्नैपर्छ । हाम्रो शिक्षाले ‘सफलता’ मात्रै सिकाएको छ तर ‘असफलता’ पनि जिन्दगीकै भाग हो भनेर सिकाएकै छैन । आज हाम्रै शिक्षा नयाँ कुरा सिक्नका निम्ति बाधक बन्दै छ । हाम्रो शिक्षा प्रणालीले हामीलाई रचनात्मक र सकारात्मकभन्दा पनि नकारात्मक र भुत्ते बनाउँदै छ । अलबर्ट आइन्स्टाइनको यो भनाइ फेरि सम्झन चाहन्छु, ‘मेरो सिकाइको सबैभन्दा ठूलो बाधक नै मेरो शिक्षा बनेको छ ।’

प्रकाशित : भाद्र २, २०७५ ०८:५७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT